Korthalzja

Korthalzja
	; Korthalsia zippelii
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	arekowce
Rodzina	arekowate
Rodzaj	korthalzja
	Nazwa systematyczna
	Korthalsia Blume; Rumphia 2: 166. Jan-Aug 1843
	Typ nomenklatoryczny
	K. rigida Blume
Synonimy
	Calamosagus Griff.;
	Calamosagus Griff.;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Korthalzja, danan (Korthalsia Blume) – rodzaj roślin z rodziny arekowatych, czyli palm (Arecaceae). Obejmuje 26–28 gatunków. Rosną one w Azji Południowo-Wschodniej z centrum zróżnicowania w Malezji, gdzie występuje 25 gatunków. Zasięg całego rodzaju obejmuje na północy Półwysep Indochiński, Andamany i Nikobary, a na południu i wschodzie sięga po Celebes i Nową Gwineę. Rośliny te rosną w nizinnych lasach równikowych oraz w lasach na niższych obszarach górskich nie przekraczając wysokości 1000 m n.p.m. Rozdęte nasady liści tych palm są często zasiedlane przez agresywne mrówki Camponotus saundersi. Owady te chronią mszyce żerujące na tych roślinach, ale z drugiej strony odstraszają większych roślinożerców. Owocami korthlazji żywią się dzioborożce.

Są to pnącza o pędach bardzo trwałych i silnych, ale ich znaczenie użytkowe jest mniejsze niż podobnych palm z rodzaju kalamus z powodu konieczności usuwania trwałych pochew liściowych (odsłonięte pędy są szorstkie i matowe). Tym niemniej są one popularnie wykorzystywane w skali lokalnej, głównie do wyrobu mebli i w koszykarstwie. Całe pędy wykorzystywane są do wiązania pni podczas wyrębu, a materiał plecionkarski do wyrobu sznurów i delikatniejszych zastosowań uzyskuje się po rozdzieleniu pędów na sznurowate pasma. Są one stosowane do wiązania elementów konstrukcyjnych domostw, ale też do wyrobu precyzyjnych i ozdobnych przedmiotów rękodzieła (koszyczków, pojemników) oferowanych często turystom. Pędy wykorzystywane są także przez wędrowców, drwali i myśliwych jako źródło wody – obficie wypływa ona z pędów tych palm po odcięciu ich szczytowej części. Te silnie rozrastające się palmy bywają też sadzone jako ozdobne rośliny okrywowe (stosuje się w tej roli silnie przycinane okazy młodociane).

Nazwa rodzaju upamiętnia holenderskiego botanika – Pietera Willema Korthalsa (1807–1892), który był badaczem flory Indonezji i dokumentował także rośliny z tego rodzaju.

Morfologia

Pokrój: Pnące palmy o pędach wyrastających kępiasto, długich (u K. rigida i K. laciniosa do 75 m), sięgających koron drzew w lasach, często widlasto rozgałęzionych, co znamienne i rzadkie u palm – także w górnej ich części. Pędy bywają nagie, przynajmniej w dolnej części, często jednak okryte są trwałymi pochwami liściowymi.

Liście: Liczne, pierzastozłożone, skrętoległe. U nasady mają zamkniętą pochwę liściową u części gatunków przylegającą do pędu, u innych rozdętą, czasem sieciowato postrzępioną. Pochwy i osie liści są pokryte kolcami. Oś liścia wyciągnięta jest często (przynajmniej na dojrzałych liściach) w długą wić pokrytą haczykowatymi kolcami, służącą jako organ czepny. Poszczególne listki są wąsko lub szeroko rombowate, wokół wierzchołków wyraźnie piłkowane, od spodu zwykle srebrzystoszare. U niektórych gatunków liczba listków jest zredukowana do kilku, czasem tylko dwóch.

Kwiaty: Korthalzje to palmy monokarpiczne – na szczytach pędów rozwija się jednocześnie po maksymalnie 12 kwiatostanów wyrastających z kątów zwykle silnie zredukowanych liści, czasem przebijając się przez pochwę liściową, a po wydaniu owoców roślina zamiera. Kwiatostany są pojedynczo lub podwójnie podzielone, rzadko niepodzielone, pokryte gęsto rosnącymi i przylegającymi przysadkami, są zwykle brązowe i pokryte gęsto włoskami. Poszczególne kwiaty są obupłciowe i ułożone są gęsto i skrętolegle w obrębie kwiatostanu. Okwiat składa się z sześciu listków w trzech okółkach, z których zewnętrzne tworzą u nasady rurkę. Pręcików jest 6 do 9. Ich nitki są mięsiste, pylniki u różnych gatunków krótkie lub długie. Zalążnia kulista, trójkomorowa i z trzema zalążkami, zwieńczona wąskostożkowatą szyjką słupka.

Owoce: Kuliste, elipsoidalne lub jajowate, brązowe, pokryte dachówkowato nachodzącymi na siebie łuskami, zwykle jednonasienne, z mięsistym mezokarpem.

Systematyka

Rodzaj klasyfikowany jest do monotypowego podplemienia Korthalsiinae z plemienia Calameae i podrodziny Calamoideae w obrębie arekowatych Arecaceae.

Wykaz gatunków

Korthalsia angustifolia Blume
Korthalsia bejaudii Gagnep. ex Humbert
Korthalsia brassii Burret
Korthalsia celebica Becc.
Korthalsia cheb Becc.
Korthalsia concolor Burret
Korthalsia debilis Blume
Korthalsia echinometra Becc. – korthalzja rotangowa, danan biczolistny
Korthalsia ferox Becc.
Korthalsia flagellaris Miq.
Korthalsia furcata Becc.
Korthalsia furtadoana J.Dransf.
Korthalsia hispida Becc.
Korthalsia jala J.Dransf.
Korthalsia junghuhnii Miq.
Korthalsia laciniosa (Griff.) Mart.
Korthalsia lanceolata J.Dransf.
Korthalsia merrillii Becc.
Korthalsia minor A.J.Hend. & N.Q.Dung
Korthalsia paucijuga Becc.
Korthalsia rigida Blume
Korthalsia robusta Blume
Korthalsia rogersii Becc.
Korthalsia rostrata Blume
Korthalsia scaphigeroides Becc.
Korthalsia scortechinii Becc.
Korthalsia tenuissima Becc.
Korthalsia zippelii Blume

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-04-01] (ang.).
1 2 Korthalsia. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-04-01].
1 2 Genus: Korthalsia Blume. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-04-01].
1 2 3 4 5 Jolanta i Karol Węglarscy: Użyteczne rośliny tropików. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2008, s. 366-367. ISBN 978-83-61320-17-3.
1 2 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 493, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 3 4 5 6 K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 340. ISBN 978-3-642-08378-5.
1 2 Korthalsia Blume. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-04-01].
1 2 3 4 5 6 7 8 Korthalsia Blume, Rumphia 2: 166 (1843). [w:] PALMweb: Palms of the World Online [on-line]. [dostęp 2020-04-01].
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Andrew Henderson: Palms of Southern Asia. Princeton, Oxford: The New York Botanical Garden, Princeton University Press, 2009, s. 116-118. ISBN 978-0-691-13449-9.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-04-01] (ang.).

[ing-3] 1 2 Korthalsia. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-04-01].

[grin-4] 1 2 Genus: Korthalsia Blume. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-04-01].

[weglarscy-5] 1 2 3 4 5 Jolanta i Karol Węglarscy: Użyteczne rośliny tropików. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2008, s. 366-367. ISBN 978-83-61320-17-3.

[mabb-6] 1 2 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 493, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[kubitzki-7] 1 2 3 4 5 6 K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 340. ISBN 978-3-642-08378-5.

[pow-8] 1 2 Korthalsia Blume. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-04-01].

[palmweb-9] 1 2 3 4 5 6 7 8 Korthalsia Blume, Rumphia 2: 166 (1843). [w:] PALMweb: Palms of the World Online [on-line]. [dostęp 2020-04-01].

[henderson-10] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Andrew Henderson: Palms of Southern Asia. Princeton, Oxford: The New York Botanical Garden, Princeton University Press, 2009, s. 116-118. ISBN 978-0-691-13449-9.