Kozieradka

Kozieradka
	; Morfologia gatunku typowego rodzaju – kozieradki pospolitej
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	różopodobne
Rząd	bobowce
Rodzina	bobowate
Podrodzina	bobowate właściwe
Rodzaj	Kozieradka
	Nazwa systematyczna
	Trigonella L.; Sp. Pl. 776. 1753
	Typ nomenklatoryczny
	Trigonella foenum-graecum L.
Synonimy
	Buceras Haller; Fenugraecum Adanson; Foenugraecum Ludwig, Telis O. Kuntze; Xiphostylis G. Gasparrini;
	Buceras Haller; Fenugraecum Adanson; Foenugraecum Ludwig, Telis O. Kuntze; Xiphostylis G. Gasparrini;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Kozieradka (Trigonella L.) – rodzaj roślin należący do rodziny bobowatych. Obejmuje ponad 100 gatunków występujących na wszystkich kontynentach Starego Świata sięgając po wyspy Oceanii. W Polsce jako przejściowo dziczejące (efemerofity) spotykane są dwa gatunki: kozieradka błękitna (T. caerulea) i pospolita (T. foenum-graecum).

Morfologia

Pokrój: Rośliny jednoroczne lub byliny, prosto wznoszące się lub szeroko rozpostarte, silnie rozgałęzione.
Liście: Złożone z trzech listków z przylistkami przyrośniętymi do ogonka liściowego. Szczytowy listek zwykle większy od bocznych. Listki piłkowane, z wyraźnymi nerwami sięgającymi końców ząbków.
Kwiaty: Motylkowe, wyrastają z kątów liści pojedynczo lub w kwiatostanach groniastych i główkowatych. Szypułki w czasie kwitnienia krótkie, do 5 mm długości. Przysadki drobne. Działki kielicha w liczbie 5 równej długości. Płatki korony żółte, niebieskie, purpurowe i białe. Dwa dolne płatki tworzą tzw. łódeczkę, dwa boczne eliptyczne skrzydełka otulające łódeczkę, a piąty wzniesiony jest do góry tworząc owalny, szeroki u nasady żagielek. Wewnątrz krótszej od skrzydełek łódeczki znajduje się jeden słupek z jedną, górną zalążnią zawierającą od 1 do wielu zalążków oraz 10 pręcików, z których dziewięć zrośniętych jest nitkami tworząc rurkę, jeden pręcik zaś jest wolny, czasem wszystkie pręciki podobne.
Owoce: Cylindryczne lub spłaszczone strąki proste lub wygięte, zawierają od 1 do wielu nasion. Strąki rozwijają się na szypułkach wydłużających się i grubiejących w trakcie owocowania.

Biologia

Proces zapylania wspomagany jest mechanizmem dźwigni – siadający na kwiecie owad naciska skrzydełko i łódeczkę dzięki czemu pylniki przesuwają się w górę i obsypują owada od dołu pyłkiem. Mechanizm działać może wielokrotnie przy każdych odwiedzinach zapylacza.

Rośliny z tego rodzaju zawierają duże ilości kumaryny, nadającej im specyficznego aromatu, nasilającego się podczas suszenia.

Systematyka

Pozycja systematyczna rodzaju według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)

Jeden z rodzajów podrodziny bobowatych właściwych Faboideae w rzędzie bobowatych Fabaceae s.l. W obrębie podrodziny należy do plemienia Trifolieae.

Pozycja systematyczna rodzaju według systemu Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Fabanae R. Dahlgren ex Reveal, rząd bobowce (Fabales Bromhead), rodzina bobowate (Fabaceae Lindl.), rodzaj kozieradka (Trigonella L.).

Wykaz gatunków

Trigonella adscendens (Nevski) Afan. & Gontsch.
Trigonella afghanica Vassilcz.
Trigonella anguina Delile
Trigonella aphanoneura Rech.f.
Trigonella arabica Delile
Trigonella aristata Vassilcz.
Trigonella bactriana Vassilcz.
Trigonella badachschanica Afan.
Trigonella bakhtiarica Ranjbar & Z.Hajmoradi
Trigonella balachowskyi Leredde
Trigonella balansae Boiss. & Reut.
Trigonella berythea Boiss. & C.I.Blanche
Trigonella binaloudensis Ranjbar & Karamian
Trigonella cachemiriana Cambess.
Trigonella caelesyriaca Boiss.
Trigonella caerulea (L.) Ser. – kozieradka błękitna
Trigonella calliceras Fisch. ex M.Bieb.
Trigonella capitata Boiss.
Trigonella cariensis Boiss.
Trigonella cassia Boiss.
Trigonella cedretorum Vassilcz.
Trigonella cephalotes Boiss. & Balansa
Trigonella cilicica Hub.-Mor.
Trigonella coerulescens (M.Bieb.) Halácsy
Trigonella cretica (L.) Boiss.
Trigonella cylindracea Desv.
Trigonella dasycarpa (Ser.) Vassilcz.
Trigonella disperma Bornm.
Trigonella edelbergii (Širj. & Rech.f.) Rech.f.
Trigonella elliptica Boiss.
Trigonella emodi Benth.
Trigonella esculenta Willd.
Trigonella falcata Balf.f.
Trigonella filipes Boiss.
Trigonella foenum-graecum L. – kozieradka pospolita, k. grecka
Trigonella freitagii Vassilcz.
Trigonella gharuensis Rech.f.
Trigonella glabra Thunb.
Trigonella gladiata Steven ex M.Bieb.
Trigonella gontscharovii Vassilcz.
Trigonella gracilis Benth.
Trigonella graeca (Boiss. & Spruner) Boiss.
Trigonella grandiflora Bunge
Trigonella griffithii Boiss.
Trigonella heratensis Rech.f.
Trigonella hierosolymitana Boiss.
Trigonella ionantha Rech.f.
Trigonella iskanderi Vassilcz.
Trigonella kafirniganica Vassilcz.
Trigonella khalkhalica Ranjbar & Z.Hajmoradi
Trigonella koeiei Širj. & Rech.f.
Trigonella korovinii Vassilcz.
Trigonella kotschyi Fenzl ex Boiss.
Trigonella laciniata L.
Trigonella lasiocarpa Ranjbar & Z.Hajmoradi
Trigonella late-alata (Bornm.) Vassilcz.
Trigonella laxiflora Aitch. & Baker
Trigonella laxissima Vassilcz.
Trigonella lilacina Boiss.
Trigonella linczevskii Vassilcz.
Trigonella lipskyi Širj.
Trigonella lycica Hub.-Mor.
Trigonella macrorrhyncha Boiss.
Trigonella marco-poloi Vassilcz.
Trigonella maritima Delile
Trigonella media Delile ex Urb.
Trigonella mesopotamica Hub.-Mor.
Trigonella obcordata Benth.
Trigonella occulta Delile ex Ser.
Trigonella pamirica Boriss.
Trigonella platyphylla Sam. ex Rech.f.
Trigonella podlechii Vassilcz.
Trigonella podperae (Širj.) Vassilcz.
Trigonella procumbens (Besser) Rchb.
Trigonella pseudocapitata Contandr. & Quézel
Trigonella pycnotricha Rech.f.
Trigonella raphanina Boiss.
Trigonella rechingeri Širj.
Trigonella rotundifolia (Sm.) Strid
Trigonella salangensis Vassilcz.
Trigonella schlumbergeri Boiss.
Trigonella × schweinfurthiana Muschl.
Trigonella × sickenbergeriana Muschl.
Trigonella siunica Vassilcz.
Trigonella smyrnea Boiss.
Trigonella spicata Sm.
Trigonella spinosa L.
Trigonella spruneriana Boiss.
Trigonella squarrosa Vassilcz.
Trigonella stellata Forssk.
Trigonella stenocarpa Rech.f.
Trigonella stipitata Ranjbar & Joharchi
Trigonella strangulata Boiss.
Trigonella striata L.f.
Trigonella suavissima Lindl.
Trigonella subenervis Rech.f.
Trigonella teheranica Bornm.
Trigonella torbatejamensis Ranjbar
Trigonella turkmena Popov
Trigonella uncinata Banks & Sol.
Trigonella velutina Boiss.
Trigonella velutinoides Hub.-Mor.
Trigonella verae Širj.
Trigonella xeromorpha Rech.f.
Trigonella yasujensis Ranjbar, Z.Hajmoradi & Karamian
Trigonella zaprjagaevii Afan. & Gontsch.

Zastosowanie

Niektóre gatunki po wysuszeniu i zmieleniu służą jako aromatyczne dodatki do żywności.

Suszone liście, łodygi i nasiona kozieradki pospolitej stosowane są jako przyprawa (nasiona jako „kozieradka”). Młode liście i łodygi kozieradki pospolitej używane są jako warzywo. Nasiona stosuje się również w celach leczniczych. Najczęściej wykorzystywany jest ekstrakt z nasion kozieradki, obfitujący w białko, błonnik i zawierający saponiny.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Fabales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-09-23] (ang.).
1 2 Trigonella. [w:] Index Nominum Genericorum [on-line]. [dostęp 2009-04-03].
1 2 Trigonella L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2023-04-26] .
1 2 3 4 5 Trigonella. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2014-06-03].
↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 195, ISBN 978-83-62975-45-7 .
1 2 Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 243. ISBN 83-7079-778-4.
↑ Trigonella. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2010-02-05].
↑ Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Trigonella. The Compleat Botanica. [dostęp 2009-04-03]. (ang.).
1 2 ZbigniewZ. Podbielkowski ZbigniewZ., Słownik roślin użytkowych, Warszawa: PWRiL, 1989, ISBN 83-09-00256-4, OCLC 69595653 .
1 2 3 Trigonella foenum-graecum Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2015-08-29].
↑ Mirosław Jarosz: „Suplementy diety a zdrowie”. Warszawa: PZWL, 2015, s. 73. ISBN 978-83-200-3701-2.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Fabales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-09-23] (ang.).

[ing-3] 1 2 Trigonella. [w:] Index Nominum Genericorum [on-line]. [dostęp 2009-04-03].

[powo-4] 1 2 Trigonella L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2023-04-26] .

[china-5] 1 2 3 4 5 Trigonella. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2014-06-03].

[checklist-6] ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 195, ISBN 978-83-62975-45-7 .

[encyk-7] 1 2 Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 243. ISBN 83-7079-778-4.

[8] Trigonella. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2010-02-05].

[9] Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Trigonella. The Compleat Botanica. [dostęp 2009-04-03]. (ang.).

[Podbielkowski-10] 1 2 ZbigniewZ. Podbielkowski ZbigniewZ., Słownik roślin użytkowych, Warszawa: PWRiL, 1989, ISBN 83-09-00256-4, OCLC 69595653 .

[efloras-11] 1 2 3 Trigonella foenum-graecum Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2015-08-29].

[12] Mirosław Jarosz: „Suplementy diety a zdrowie”. Warszawa: PZWL, 2015, s. 73. ISBN 978-83-200-3701-2.