Naksos (gr.Νάξος) – wyspa na Morzu Egejskim, największa wyspa archipelagu Cyklad, o powierzchni 428km². Jest górzysta i ma klimat śródziemnomorski. W 2021 roku mieszkało na niej 19597 osób. Ważną rolę w gospodarce wyspy odgrywa rolnictwo, w tym chów owiec i kóz, a stolicę odwiedza wielu turystów. Symbolem wyspy jest Portara(inne języki), pozostałość niedokończonej świątyni Apollina.
Na stanowisku Stelida znaleziono wyroby kamienne sprzed 13–200 tysięcy lat. Według mitologii greckiej na Naksos Tezeusz porzucił Ariadnę. W starożytności wyspa słynęła z wina, z kultu Dionizosa i z marmuru, który w VII i VI wieku p.n.e. wywożono na potrzeby rzeźbiarzy. W latach 1207–1566 była ośrodkiem łacińskiego Księstwa Naksos, następnie znalazła się pod panowaniem osmańskim, a od 1830 roku należy do Grecji.
Geografia
Naksos jest największą wyspą Cyklad i zajmuje 428km². Najwyższym wzniesieniem jest góra Zas(inne języki) (Zía Óros), mierząca około 1003m n.p.m. Główny port i zarazem stolica wyspy, miasto Naksos, leży na zachodnim wybrzeżu, w miejscu starożytnej i średniowiecznej stolicy.
Naksos należy do rdzenia masywu attycko-cykladzkiego. Budują ją warstwy krystalicznych skał metamorficznych o grubości setek metrów: gnejsy, łupki krystaliczne i marmury. W zachodniej części wyspy występuje intruzjagranodiorytu, czyli skały magmowej, która wniknęła w starsze skały i zastygła w ich obrębie. Między gnejsami a łupkami zalegają rozległe pokłady gruboziarnistego marmuru, wydobywanego od czasów prehistorycznych. W marmurach tkwią soczewkowate złoża twardego szmergla (skały ściernej bogatej w korund), eksploatowane równie długo. Pasma górskie ciągną się z północnego wschodu na południowy zachód, zgodnie ze strukturą tektoniczną wyspy. Główny grzbiet wyspy tworzą Zas, Koronos (992m) i Fanari (908m), a wzdłuż licznych uskoków po obu jego stronach powstały głębokie, wąskie doliny opadające ku morzu.
Na wyspie wyznaczono dwa obszary sieci Natura 2000. Specjalny obszar ochrony siedlisk GR4220014 o powierzchni 9051,77ha obejmuje środkową i południową część Naksos z górami Zas i Vigla aż po Mavrovouni oraz strefę morską między zatokami Karades i Moutsouna. Obszar specjalnej ochrony ptaków GR4220026 (11945,19ha) obejmuje góry Anathematistra, Koronos, Mavrovouni, Zas i Viglatouri. Największą część siedlisk lądowych obszaru GR4220014 zajmują zarośla z drzewiastymi jałowcami (około 1940ha) i frygana z krwiściągiem ciernistym (około 1390ha). Rośnie tam też m.in. endemicznyżywokostSymphytum naxicola.
Klimat
Naksos ma typowy klimat śródziemnomorski, ze stosunkowo łagodną zimą i bardzo ciepłym latem. W klasyfikacji Köppena jest to podtyp Csa. Naksos należy do najżyźniejszych wysp Cyklad i w odróżnieniu od większości regionu ma dobre zasoby wody. Góra Zas zatrzymuje chmury, co sprzyja opadom.
Stacja meteorologiczna Naksos leży na wysokości 9m n.p.m. Jej normy klimatyczne z lat 1961–1990 zebrała Światowa Organizacja Meteorologiczna. Średnia roczna temperatura powietrza wynosi według nich 18,1°C. Najchłodniejsze są styczeń i luty (średnio 12,0 i 12,1°C), a najcieplejszy jest lipiec (24,7°C). Roczna suma opadów wynosi 375,7mm. Blisko 90% rocznej sumy opadów przypada na okres od października do marca, a w lipcu spada średnio 0,6mm.
Średnia temperatura i opady dla Naksos (1961–1990)
Źródło: Światowa Organizacja Meteorologiczna, normy 1961–1990 (dni z opadem co najmniej 1mm)
Podział administracyjny i ludność
Wyspa leży w administracji zdecentralizowanej Wyspy Egejskie, w regionie Wyspy Egejskie Południowe i w jednostce regionalnej Naksos. Należy do gminy Naksos i Mikres Kiklades, która obejmuje także sąsiednie małe wyspy. Na samej wyspie leżą dwie z jej jednostek gminnych (do 2011 roku osobnych gmin): Naksos i Drymalia.
Stała ludność jednostek gminnych wyspy według spisów powszechnych
Spis
Naksos
Drymalia
Razem
2001
11772
5585
17357
2011
12726
5244
17970
2021
14708
4889
19597
Źródła: spis 2001, spis 2011, spis 2021.
Główną miejscowością jest miasto portowe Naksos, zwane też Chorą (chora, gr. χώρα, „kraina”). Jest ono siedzibą rzymskokatolickiego arcybiskupa. Większość mieszkańców wyspy to prawosławni.
Historia
Prehistoria
Najstarsze ślady obecności człowieka na Naksos pochodzą ze stanowiska Stelida, w którym homininy (ludzie i ich wymarli krewni) pozyskiwały i obrabiały rogowiec, krzemionkową skałę, z której wyrabiano narzędzia. Datowanie luminescencyjne (mierzące czas, jaki upłynął od nagrzania lub naświetlenia ziaren mineralnych) wskazuje, że około 9000 wyrobów kamiennych pochodzi z warstw sprzed 13–200 tysięcy lat. Najstarsze z nich mogą pochodzić z wczesnego paleolitu środkowego albo z dolnego. Według Tristana Cartera i współpracowników wyroby mustierskie są pierwszym, choć dyskusyjnym, świadectwem obecności neandertalczyków w tym regionie. Autorzy zastrzegają jednak, że nie da się jeszcze dowieść, by na wyspę docierano drogą morską.
Prawdopodobnie w późnym plejstocenie żył na Naksos słoń karłowaty Palaeoloxodon lomolinoi. Opisano go w 2014 roku na podstawie szczęki znalezionej w korycie rzeki Trypiti na wschodnim wybrzeżu wyspy. Miał około jednej dziesiątej masy ciała słonia leśnego Palaeoloxodon antiquus. W okresach niskiego poziomu morza Naksos tworzyła razem z Paros, Delos i innymi wyspami jedną dużą wyspę, tzw. paleo-Cyklady, o powierzchni około 5700km². Od ówczesnego lądu stałego, obejmującego dzisiejszą południową Eubeę, oddzielała ją prawdopodobnie cieśnina szerokości około 10km.
W Roos na południu wyspy odkryto rozległą osadę o powierzchni ponad 20000m² z okresu mezolitu. Na podstawie typologii narzędzi Adamantios Sampson datuje ją wstępnie na IX tysiąclecie p.n.e. Jej mieszkańcy używali obsydianu z Milos i rogowca ze Stelidy.
Od późnego neolitu do wczesnej epoki brązu użytkowano jaskinię Zas(inne języki), położoną na wysokości 628m n.p.m. na zachodnim zboczu góry Zas. Znaleziono w niej m.in. prostokątną złotą płytkę oraz późnoneolityczne i chalkolityczne przedmioty z miedzi, w tym szydła, szpile, siekiery i sztylet. Według kierującego wykopaliskami Konstantinosa L. Zachosa w neolicie jaskinię zamieszkiwały okresowo niewielkie grupy wyspecjalizowanych pasterzy, powiązane gospodarczo ze społecznościami osiadłymi na najbliższej równinie.
Według tradycji przekazanej przez Diodora Sycylijskiego i Pauzaniasza pierwszymi osadnikami na wyspie byli Trakowie, których przywiódł Butes. Po nich osiedlili się tu Karowie(inne języki), a według Stefana z Bizancjum od imienia ich króla Naksosa wzięła nazwę wyspa. We wczesnej epoce brązu Naksos zamieszkiwać mieli Kreteńczycy, Karowie i Tesalczycy. Z okresu wczesnocykladzkiego pochodzi m.in. złoty paciorek z grobu na cmentarzysku Fyrroges. W jaskini Zas, w warstwie z fazy Kastri z początku okresu wczesnocykladzkiego III, znaleziono gliniane plomby z geometrycznymi wzorami. Na północ od stolicy, w Grotcie, prowadzono wykopaliska osady mykeńskiej.
Wino z Naksos ceniono już w starożytności. Według Tourneforta Archiloch porównywał je do nektaru bogów, jak przekazał Atenajos.
Artyści z Naksos odegrali ważną rolę w rozwoju rzeźby archaicznej. W VII i VI wieku p.n.e. z wyspy wywożono biały, gruboziarnisty marmur rzeźbiarski, co przyczyniło się do jej zamożności. W VI wieku p.n.e. rządził tu tyranLygdamis, sprzymierzony z ateńskim tyranem Pizystratem. Według Herodota to Pizystrat podbił Naksos i oddał władzę nad nią Lygdamisowi. W 530 roku p.n.e. Lygdamis rozpoczął na wysepce Palatia budowę świątyni Apollina. Miała przewyższać wszystkie inne świątynie Apollina Delijskiego, łącznie z sanktuarium na samej Delos. Po obaleniu tyrana w 524 roku p.n.e. budowy nie dokończono.
Na przełomie VI i V wieku p.n.e. Naksos, według Herodota, przewyższała zamożnością wszystkie inne wyspy. W 499 roku p.n.e. Persowie pod wodzą Megabatesa wraz z Arystagorasem z Miletu przez cztery miesiące oblegali ufortyfikowane miasto, ale bez powodzenia. Według Herodota niepowodzenie wyprawy skłoniło Arystagorasa, obawiającego się utraty władzy nad Miletem, do przygotowania buntu przeciw królowi perskiemu. Bunt ten zapoczątkował powstanie jońskie. W 490 roku p.n.e. wyspę zdobyli Persowie, dowodzeni przez Datisa i Artafernesa, syna Artafernesa. Mieszkańcy uciekli w góry, a najeźdźcy uprowadzili w niewolę wszystkich, których schwytali, i spalili świątynie oraz miasto. Pod Salaminą w 480 roku p.n.e. Naksyjczycy, wysłani z czterema okrętami do floty perskiej, za namową trierarchy (dowódcy triery) Demokrytosa przyłączyli się do floty sprzymierzonych Greków.
Po wojnach perskich Naksos weszła do Związku Delijskiego, sojuszu państw greckich pod przewodnictwem Aten. W 471 roku p.n.e. wystąpiła ze związku, ale po oblężeniu została zdobyta przez Ateny, które panowały nad nią do 404 roku p.n.e. Tukidydes odnotował, że Naksos była pierwszym sprzymierzonym miastem, które Ateny ujarzmiły wbrew zasadom związku.
W 376 roku p.n.e. ateński dowódca Chabrias obległ miasto Naksos. Na pomoc Naksyjczykom przypłynął Pollis, dowódca floty Sparty, z 65 trierami, podczas gdy Chabrias miał ich 83. W bitwie morskiej, która się wywiązała, zwyciężyli Ateńczycy, tracąc 18 trier. Spartanie stracili 24 triery zatopione i 8 zdobytych wraz z załogami. Według Diodora była to pierwsza bitwa morska wygrana przez Ateńczyków od czasu wojny peloponeskiej.
W późnej starożytności Naksos należała do prowincji Wysp(inne języki) (Insulae). W V lub VI wieku n.e. niedokończoną świątynię Apollina przebudowano na bazylikę chrześcijańską. W połowie VI wieku w bazylikę zamieniono też archaiczną świątynię Demeter koło Sangri. Aresztowany i zesłany w 653 roku papież Marcin I spędził na Naksos ponad rok. Według Nikolaosa Gkiolesa wpłynęło to na program ikonograficzny najstarszych malowideł ściennych kościoła Panagia Drosiani(inne języki), które datuje on na drugą połowę VII wieku. Biskup Naksos był początkowo sufraganem (biskupem podległym) metropolityRodos. W 1083 roku jego biskupstwo połączono z biskupstwem Paros w diecezję Paronaksji, którą wkrótce potem podniesiono do rangi metropolii.
W VII wieku starożytny akropol miasta Naksos przekształcono w silny zamek bizantyński. W okresie bizantyńskim stolicą wyspy był jednak zamek Apalirou w jej południowej części. Ponieważ Naksos leżała w kluczowym miejscu szlaków handlowych wiodących z Konstantynopola przez Morze Egejskie i Kretę do Syrii i Egiptu, nękały ją najazdy arabskie, głównie z emiratu kreteńskiego(inne języki). Podczas najazdu w 904 roku uprowadzono na Kretę jeńców z wyspy, która płaciła też emirowi daninę. Do 910 roku Naksos wróciła pod władzę Bizancjum.
W połowie XII wieku arabski geograf al-Idrisi odnotował na Naksos rozwiniętą hodowlę bydła. Pod koniec XII wieku wyspa była być może stolicą krótkotrwałego temu (bizantyńskiej jednostki administracyjno-wojskowej) Dodekanezu. Według Grimaldiego, autora historii wyspy, wybrzeże wraz z późniejszym miastem i żyzną równiną Naksos było przed podbojem łacińskim opuszczone z obawy przed piratami. Na początku XIII wieku, w obliczu postępów Seldżuków w południowo-zachodniej Anatolii, osiedlili się na wyspie chrześcijańscy uchodźcy z Antalyi i Alanyi. Autor hasła w Encyclopaedia of Islam A. Savvides wiąże z tymi uchodźcami rzadką monetę seldżucką, prawdopodobnie z czasów sułtana Kaj Chusrau I, znalezioną na Naksos w połowie lat 50. XX wieku.
Po IV krucjacie, która w 1204 roku zdobyła Konstantynopol, WenecjaninMarco Sanudo wyposażył własnym kosztem osiem galer i wyprawił się na Cyklady. Zamek Apalirou zajęli wcześniej genueńscy piraci. Sanudo spalił swoje galery, by odciąć towarzyszom drogę odwrotu. Po pięciotygodniowym oblężeniu zamek się poddał. Do 1207 roku Sanudo i jego towarzysze zdobyli wyspy, z których powstało księstwo. W tym samym roku w Chorze wzniesiono nowy zamek (kastro).
Inwestyturę na Księstwo Morza Egejskiego, zwane też Księstwem Archipelagu, otrzymał Sanudo od cesarza łacińskiegoHenryka Flandryjskiego. Nazwa „Archipelag” to późniejsze zniekształcenie włoskiego Egeo pelago. Na Naksos ustanowiono arcybiskupstwo katolickie dla przybyłych z Zachodu łacinników. Cesarz łaciński Baldwin II przekazał w 1248 roku zwierzchnictwo nad księstwem Wilhelmowi II Villehardouin, księciu Achai, państwa krzyżowców na Peloponezie. Na mocy tego nadania książęta Naksos stali się wasalami książąt Achai. Bizantyńska próba odzyskania wysp Morza Egejskiego w latach 1263–1276, prowadzona przez admirała Aleksego Filantropena(inne języki), na Naksos się nie powiodła. Po 1278 roku książę Naksos został wasalem króla Sycylii Karola I Andegaweńskiego. Łacinnicy wprowadzili na wyspie prawo feudalne oparte na asyzach Romanii(inne języki), zbiorze praw feudalnych łacińskich państw w Grecji, ale miejscowa ludność jeszcze w XVI wieku posługiwała się bizantyńskim prawem małżeńskim i majątkowym, a wpływ prawa włoskiego ograniczał się do terminologii.
W XIV wieku wyspę nękali Turcy. W 1341 roku emir Umur z Ajdynu(inne języki) spustoszył wyspy Archipelagu i po raz pierwszy zmusił je do płacenia rocznej daniny. W 1344 roku oddział turecki pod wodzą genueńskiego pirata zajął dolne miasto Naksos, splądrował wyspę i uprowadził w niewolę 6000 jej mieszkańców. W 1383 roku Francesco I Crispo kazał zamordować księcia Niccolò III dalle Carceri, przejął władzę i założył nową dynastię, panującą przez blisko dwieście lat. Z wyjątkiem lat 1494–1500 i 1511–1517, gdy księstwem czasowo zarządzała Wenecja, zachowało ono odrębność aż do 1566 roku.
W 1537 roku na Morzu Egejskim pojawiła się flota 70 galer i 30 mniejszych statków pod wodzą osmańskiego admirała Chajr ad-Dina Barbarossy. Książę Giovanni IV Crispo poddał się 11 listopada. Zobowiązał się płacić roczną daninę w wysokości 5000 dukatów i zapłacił z góry za pierwszy rok. Traktat wenecko-turecki z 1540 roku uznał zwierzchnictwo osmańskie nad księstwem. W 1566 roku ostatni książę, Giacomo IV Crispo, został uwięziony w Konstantynopolu, a admirał Piali Pasza zajął Naksos bez oporu. Sułtan Selim II nadał wyspę swojemu faworytowi, żydowskiemu bankierowi Józefowi Nasiemu. Nasi zmarł w sierpniu 1579 roku. Wówczas wyspy dawnego księstwa przyłączono bezpośrednio do imperium i przysłano do nich namiestnika (sandżakbeja) oraz sędziego (kadiego).
Okres osmański i nowożytny
Od przywileju (ahdname) z 1646 roku kontrola osmańska nad wyspą była luźna, a samorządem lokalnym kierowali wojewoda (miejscowy zarządca) i sześciu miejscowych notabli, powoływanych co roku. Około 1700 roku Naksos odwiedził francuski botanik Joseph Pitton de Tournefort. Opisał przewagę liczebną prawosławnych Greków nad łacinnikami i nieprzejednaną wrogość między szlachtą grecką i łacińską. Na wyspie rezydowało wówczas dwóch arcybiskupów: grecki i łaciński. Według przytaczanych przez Tourneforta informacji jezuitów żyło na niej niewiele ponad 8000 mieszkańców. W 1770 roku, podczas wojny rosyjsko-tureckiej, wyspę zajęli Rosjanie, a w 1774 roku odzyskali ją Turcy. Naksyjczycy uczestniczyli w wojnie o niepodległość w mniejszym stopniu niż mieszkańcy Paros. Według Savvidesa przyczyną były prawdopodobnie wpływy miejscowych łacinników. Wyspa przyjęła jednak wielu uchodźców z Chios i Psary. W 1830 roku Naksos weszła w skład państwa greckiego. W czasie II wojny światowej, w pierwszych latach okupacji Grecji, dawną siedzibę jezuitów w zamku zajęły wojska włoskie.
Według mitologii greckiej na Naksos Tezeusz, wracający z Krety po zabiciu Minotaura, porzucił Ariadnę, którą odnalazł tam później Dionizos. Wyspa uchodziła za miejsce zaślubin Ariadny i Dionizosa. Według Kerényiego dlatego właśnie przeniesiono na nią nazwę Dia („boska”), którą nosiło kilka małych wysp.
Gospodarka
Kopalnia szmergla na Naksos
W żyznych i dobrze nawodnionych dolinach wyspy wytwarza się białe wino i uprawia cytron oraz inne cytrusy. Według encyklopedii Britannica głównym towarem eksportowym wyspy jest jednak szmergiel. Szmergiel wymieniał już około 1700 roku Tournefort wśród towarów, którymi handlowano na wyspie, obok m.in. jęczmienia, wina, fig, bawełny, jedwabiu, sera, soli i oliwy. Do miasta Naksos przybywa wielu turystów, natomiast z dala od nadmorskich miejscowości turystycznych przeważa rolnictwo i pasterstwo. W odróżnieniu od innych części archipelagu Naksos zachowała prężne, choć mniejsze niż dawniej rolnictwo. Pod presją taniego importu stopniowo porzuca się jednak dawne pola na suchych, nienawadnianych tarasach. Rozwija się natomiast chów owiec i kóz (około 122tys. zarejestrowanych zwierząt), które dostarczają mleka i mięsa na potrzeby miejscowe i na eksport. Z mleka wyrabia się tu m.in. tradycyjny niepasteryzowany ser arseniko. W 2011 roku nazwę Patata Naxou, odnoszącą się do ziemniaków z wyspy, wpisano w Unii Europejskiej do rejestru jako chronione oznaczenie geograficzne.
Zabytki
Świątynia Demeter koło SangriWieża Sanuda w Chorze, część pałacu książęcego
Symbolem wyspy jest Portara, pozostałość niedokończonej świątyni Apollina na wysepce Palatia. Tworzą ją cztery marmurowe bloki ościeżnicy (obramienia drzwi), każdy o długości około 6m i masie około 20ton. W czasach Księstwa Naksos marmury świątyni wykorzystano jako budulec, głównie przy wznoszeniu zamku w Chorze.
Zamek w Chorze wzniósł Marco Sanudo. W jego obrębie stoją m.in. katolicka katedra, budynek dawnej kancelarii księstwa, mieszczący dziś katolicki pałac arcybiskupi, oraz tzw. wieża Crispich (Glezos) – jedyna okrągła wieża zamku.
Według Eforatu Starożytności Cyklad (regionalnego greckiego urzędu ochrony zabytków) świątynia Demeter koło Sangri, datowana na lata 540–530 lub 530–520 p.n.e., uchodzi za część programu budowlanego Lygdamisa. Była najprawdopodobniej miejscem kultu Demeter i Kory. W latach 90. XX wieku świątynię odrestaurowano.
Najważniejszym miejscem kultu na wyspie było prawdopodobnie sanktuarium Dionizosa w Yrii, położone przy ujściu rzeki na równinie na południe od miasta Naksos. Odkryli je w 1982 roku badacze z Uniwersytetu Ateńskiego, którzy prowadzili tam wykopaliska w latach 1986–1996 we współpracy z Uniwersytetem Technicznym w Monachium. Miejsce jest użytkowane nieprzerwanie od XIV wieku p.n.e. do dziś. Na pozostałościach mykeńskiego sanktuarium wznoszono kolejne świątynie. Budowę czwartej, marmurowej, rozpoczęto około 580 roku p.n.e. W 2003 roku stanowiska archeologiczne w Sangri i Yrii otrzymały nagrodę Europa Nostra, europejskiej federacji organizacji ochrony dziedzictwa, w kategorii konserwacji.
Niedokończony posąg z Apollonas
W naksyjskich kamieniołomach pozostały niedokończone kolosalne posągi. Pełną wysokość kurosa (posągu nagiego młodzieńca) z Flerio koło Melanes, z pierwszej połowy VI wieku p.n.e., szacuje się na 5,55m. Porzucono go, gdy podczas transportu złamały mu się nogi. Niedokończony posąg z Apollonas(inne języki) ma 10,45m wysokości i 2,63m szerokości. Jest to największa znana rzeźba okresu archaicznego. Przedstawia odzianą postać, Apollina albo Dionizosa. Porzucenie posągu w kamieniołomie wiązano z dużym pęknięciem biegnącym pionowo przez jego lewą część. Nie wiadomo jednak, kiedy ono powstało, a nie jest to jedyne pęknięcie posągu. Eforat dopuszcza również przyczynę historyczną: zajęcie wyspy przez Persów w 490 roku p.n.e. Z okresu archaicznego pochodzi też akwedukt długości 11km.
W 2022 roku greckie Ministerstwo Kultury(inne języki) ogłosiło utworzenie na Naksos ośrodka badań nad starożytnościami cykladzkimi we współpracy z Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku i Muzeum Sztuki Cykladzkiej(inne języki) w Atenach. Otwarcie zapowiedziano wówczas na 2026 rok. W październiku 2026 roku kierujący Eforatem Starożytności Cyklad Dimitris Athanasulis wyraził nadzieję, że Muzeum Kultury Cykladzkiej w zamku w Chorze zostanie otwarte w następnym roku. W zamku ma działać także ośrodek badań nad kulturą cykladzką.
Uwagi
↑Suma stałej ludności dwóch jednostek gminnych położonych na wyspie: Naksos (14708) i Drymalia (4889). Cała gmina Naksos i Mikres Kiklades, obejmująca także sąsiednie małe wyspy, liczyła 20578 mieszkańców.
↑W 2001 roku Naksos i Drymalia były odrębnymi gminami. Od 2011 roku są jednostkami gminnymi gminy Naksos i Mikres Kiklades.
↑Według Jana Kaminiaty Naksos płaciła daninę „mieszkańcom Krety”. Kaminiata opisał zdobycie Tesaloniki przez Saracenów i sam został wraz z innymi jeńcami uprowadzony na Kretę. Według Tourneforta, który przytacza jego relację, flota wioząca jeńców z Tesaloniki zawinęła po drodze na Naksos, by pobrać zwykłą daninę.
↑Data podboju jest niepewna. Najwcześniejszy przekaz, kronika doży Andrei Dandola, umieszcza wyprawę Sanuda w latach 1205–1206, a późniejsi autorzy Sauger i Zabarella podają rok 1207. Fotheringham uznaje tę datę, pochodzącą zapewne z tradycji rodu książęcego, za prawdopodobną. Samą wyprawę na Naksos datuje on na późną jesień lub zimę 1204/1205 roku, idąc za Danielem Barbaro, jedynym kronikarzem odróżniającym dwie wyprawy na Archipelag.
↑Według Millera zwierzchnictwo nad Archipelagiem nadał Baldwin II już Gotfrydowi II Villehardouin w nagrodę za pomoc w obronie Konstantynopola w 1236 roku.
↑Według Savvidesa w 1341 roku Umur uprowadził 6000 mieszkańców Naksos i uzyskał od wyspy daninę. Miller wiąże uprowadzenie 6000 osób z najazdem z 1344 roku.
ChelseaCh.LisieckiChelseaCh., JohannesJ.FoufopoulosJohannesJ., Profits vs. preservation: How can shepherds balance the social and ecological costs of livestock grazing on Naxos?, „World Development Perspectives”, 26, 2022, s. 100430, DOI:10.1016/j.wdp.2022.100430(ang.).
123TristanT.CarterTristanT. i inni, Earliest occupation of the Central Aegean (Naxos), Greece: Implications for hominin and Homo sapiens’ behavior and dispersals, „Science Advances”, 5 (10), 2019, eaax0997, DOI:10.1126/sciadv.aax0997, ISSN2375-2548, PMID:31663021, PMCID:PMC6795523(ang.).
CarlC.KerényiCarlC., The Gods of the Greeks, NormanN.Cameron (tłum.), London: Thames and Hudson, 1951(ang.).
123Castle, Naxos [online], Ephorate of Antiquities of Cyclades, Hellenic Ministry of Culture [dostęp 2026-10-18] [zarchiwizowane z adresu 2026-10-18](ang.).
1234Byzantine Naxos [online], Ephorate of Antiquities of Cyclades, Hellenic Ministry of Culture [dostęp 2026-10-18] [zarchiwizowane z adresu 2026-10-18](ang.).
Alexandra A.E. van derA.A.E.GeerAlexandra A.E. van derA.A.E., George A.G.A.LyrasGeorge A.G.A., Lars W. van den HoekL.W.H.OstendeLars W. van den HoekL.W.H., John deJ.VosJohn deJ., HaraH.DriniaHaraH., A dwarf elephant and a rock mouse on Naxos (Cyclades, Greece) with a revision of the palaeozoogeography of the Cycladic Islands (Greece) during the Pleistocene, „Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology”, 404, 2014, s. 133–144, DOI:10.1016/j.palaeo.2014.04.003(ang.).
AthanassiosA.AthanassiouAthanassiosA., Alexandra A.E. van derA.A.E.GeerAlexandra A.E. van derA.A.E., George A.G.A.LyrasGeorge A.G.A., Pleistocene insular Proboscidea of the Eastern Mediterranean: A review and update, „Quaternary Science Reviews”, 218, 2019, s. 306–321, DOI:10.1016/j.quascirev.2019.06.028(ang.).
Konstantinos L.K.L.ZachosKonstantinos L.K.L., Zas Cave on Naxos and the Role of Caves in the Aegean Late Neolithic, [w:] PaulP.Halstead (red.), Neolithic Society in Greece, Sheffield: Sheffield Academic Press, 1999, s. 153–163, ISBN1-85075-824-7(ang.).
↑ks. XV, 34–35, s. 43–47; rok według przypisu tłumacza do XV, 34
Timothy E.T.E.GregoryTimothy E.T.E., Naxos, [w:] Alexander P.A.P.Kazhdan (red.), The Oxford Dictionary of Byzantium, New York – Oxford: Oxford University Press, 1991, s. 1444–1445, ISBN0-19-504652-8(ang.).
ΝικόλαοςΝ.ΓκιολέςΝικόλαοςΝ., Οι παλαιότερες τοιχογραφίες της Παναγίας Δροσιανής στη Νάξο και η εποχή τους, „Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας”, 20, 1999, s. 65–70, DOI:10.12681/dchae.1193, ISSN2241-2190(gr.).
37°04′21,76″N 25°28′25,90″E/37,072710 25,473860
