Oliwiny

Oliwiny – grupa minerałów zaliczana do krzemianów wyspowych. Barwa oliwinów zależy od ich składu chemicznego i waha się od bezbarwnej (przy niskiej zawartości jonów żelaza), przez jasnozieloną i żółtawą, do oliwkowozielonej lub brunatnej.

Ogólny wzór chemiczny oliwinów to (Mg, Fe^II)₂SiO₄.

Dobrze wykształcone oliwiny, o wyrazistej barwie nazywane są chryzolitami. Jest to również inne określenie oliwinów właściwych (oliwinów posiadających 70-90% mol. Mg₂SiO₄).

Do grupy oliwinów należą: forsteryt (Mg₂SiO₄), fajalit (Fe₂SiO₄), chryzolit (oliwin właściwy), hialosyderyt, hortonolit, ferrohortonolit(inne języki), tefroit(inne języki) (Mn₂SiO₄), knebelit(inne języki) ((Mn, Fe)₂SiO₄), ferroknebelit ((Fe, Mn)₂SiO₄) i liebenbergit(inne języki) ((Ni, Mg)₂SiO₄).

Właściwości

• Oliwiny są głównie krzemianami: magnezu (forsteryt), żelaza (fajalit) oraz manganu (tefroit(inne języki)) i znacznie rzadziej niklu (liebenbergit(inne języki)),
• większość z nich stanowi roztwory stałe (kryształy mieszane), będące członami szeregu izomorficznego: forsteryt – fajalit (oliwiny magnezowo-żelazowe),
• wszystkie oliwiny krystalizują w układzie rombowym,
• charakteryzują się połyskiem szklistym (na powierzchni przełamu – tłustym),
• ich twardość w skali Mohsa wynosi od 6,5 do 7,
• tworzą zazwyczaj kryształy słupkowe i grubotabliczkowe,
• występują w skupieniach ziarnistych, zbitych, czasami występują jako pojedyncze ziarna, niekiedy występują w postaci ziarnistych skupień zwanych „bombami oliwinowymi”,
• są kruche i stosunkowo twarde,
• są bardzo mało odporne i szybko ulegają przeobrażeniu w różne minerały z grupy serpentynu,
• czasami wykazują specjalne zjawiska optyczne: efekt kociego oka i asteryzm.

Oliwiny są bardzo podatne na przeobrażenia (procesy pomagmowe, wietrzenie, procesy hydrotermalne).

Typowe dla nich procesy przeobrażeń to:

• serpentynizacja,
• iddyngsytyzacja,
• bowlingityzacja,
• oraz zastępowanie przez węglany takie jak magnezyt, dolomit, rzadziej kalcyt.

Są jednymi z głównych składników meteorytów oraz powszechnie występują w skałach księżycowych.

Występowanie

• Przeważnie występują w zasadowych i ultrazasadowych skalach magmowych: perydotytach, dunitach, lherzolitach, bazaltach oliwinowych, melafirach i diabazach.
• oliwiny zasobne w magnez lub mangan (forsteryt i tefroit) są składnikami różnych utworów zmetamorfizowanych (żelaza, manganu, skarnów, metasomatytów itd.),
• oliwiny występują w niektórych meteorytach,
• w niektórych serpentynitach jako minerał reliktowy
• w niektórych skałach okruchowych: piaskach i żwirach^{[potrzebny przypis]}.

Miejsca występowania: Egipt – kryształy ponad 5 cm; Kenia; Tanzania; Etiopia; USA; Meksyk; Czechy; Rosja – kryształy fajalitu ok. 10 cm (Kołyma), kryształy forsterytu ok. 16cm (Ural).

Tefroity występują w Langban (Szwecja), Franklin (New Jersey, USA) oraz w górach Ural. Knebelity i ferroknebelity pojawiają sie w złożach manganu np. Dannemora (Szwecja), Iwdel (Rosja).

W Polsce oliwiny występują w marmurach koło Kamiennej Góry na Dolnym Śląsku i w bazaltach w okolicy Lubania i Lwówka Śląskiego. Ich relikty zaobserwowano w Ząbkowicach Śląskich.

Zastosowanie

• Stanowią surowiec do produkcji materiałów ogniotrwałych
• stanowią surowiec do produkcji technicznego szkła kwarcowego
• mają znaczenie naukowe
• są poszukiwane i cenione przez kolekcjonerów
• znajdują zastosowanie w jubilerstwie

Porównanie forsterytu, oliwinu właściwego i fajalitu

Dane przedstawione poniżej są opisem składu chemicznego modeli wyidealizowanych. W przyrodzie naturalne "czyste" człony szeregu izomorficznego forsteryt-fajalit nie występują.

Bibliografia

• JerzyJ. Żaba JerzyJ., Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów, Videograf II, 2006, s. 321–323, ISBN 83-7183-385-7 .
• AndrzejA. Bolewski AndrzejA., AndrzejA. Manecki AndrzejA., Mineralogia szczegółowa, Warszawa: Wydawnictwo PAE, 1993, ISBN 83-85636-03-X [dostęp 2026-10-20] .

Przypisy

Zobacz też

Zobacz multimedia związane z tematem: Oliwiny