Paweł Markiewicz

Pochodzenie i początki działalności

Dostępne biogramy podają jako rok urodzenia Markiewicza 1879, nie wskazują jednak w sposób pozwalający na niezależną weryfikację dokładnego dnia i miejsca narodzin, przebiegu jego edukacji ani pochodzenia rodzinnego. W przekazach kościelnych występuje pod imieniem Paweł, a w dokumentacji anglojęzycznej również jako Paul i Alphonse. W historycznym opracowaniu parafii św. Michała w East Selkirk zapisano jego nazwisko w postaci Markevich.

Wczesna biografia duchownego wiąże go z Polskim Narodowym Kościołem Katolickim i działalnością Franciszka Hodura, założyciela tego Kościoła. W starszych zestawieniach pojawia się data 22 sierpnia 1906 oraz miejscowość Scranton jako miejsce jego „ordynacji”. Charakter tego wydarzenia pozostaje jednak niejasny: Hodur otrzymał sakrę biskupią dopiero 29 września 1907.

Kontakty z Josephem René Vilattem

W relacji historycznej Serge’a A. Thériaulta wskazano, że w dniach 6–8 marca 1909 Joseph René Vilatte przewodniczył synodowi przy polskim kościele Notre Dame w Winnipeg i przyjął wówczas duchownego Paula Markiewicza do grona swojego kleru. Informacja ta dokumentuje związek Markiewicza ze środowiskiem Vilatte’a już w 1909, chociaż nie rozstrzyga wszystkich kwestii związanych z jego wcześniejszą przynależnością kościelną.

Niezależne wspólnoty katolickie tego okresu nie tworzyły jednolitej organizacji. Działalność duchownych takich jak Markiewicz rozwijała się na styku polskiego ruchu narodowokatolickiego, struktur Vilatte’a oraz innych północnoamerykańskich jurysdykcji starokatolickich.

Działalność w Winnipeg

Według historyka Wojciecha Kluja Markiewicz przybył w 1911 do Winnipeg w celu reorganizacji istniejącej niezależnej wspólnoty polskiej. Duchowni i wierni tej wspólnoty funkcjonowali obok parafii rzymskokatolickich i w otoczeniu sporów o polskojęzyczne duszpasterstwo, własność kościelną oraz autonomię parafialną.

Z Markiewiczem związany był starszy polski duchowny Leopold Klawiter (1813–1913). Według Manitoba Historical Society Klawiter po powrocie do Winnipeg w 1911 zamieszkał u księdza zapisanego jako „A. Markiewicz” pod adresem 377 Alfred Avenue i pozostawał tam do śmierci 25 września 1913. Zbieżność nazwiska, inicjału oraz miejsca i okresu działalności pozwala łączyć tę wzmiankę z Pawłem Alfonsem Markiewiczem, choć sama notatka biograficzna nie rozwija inicjału imienia.

W 1913 doszło do konfliktu pomiędzy Markiewiczem a biskupem Franciszkiem Hodurem, który nie zgodził się powierzyć mu funkcji biskupa narodowego dla Kanady. Markiewicz odłączył się wówczas od wspólnoty związanej z Hodurem i zorganizował własny Kościół określany w anglojęzycznych opracowaniach jako Polish Catholic Apostolic Church bądź Apostolic Catholic Polish Church. W późniejszym opracowaniu Kluj datował powstanie wspólnoty na 1913, natomiast w publikacji z 1996 opisał zerwanie w 1913 i formalne utworzenie Kościoła rok później. Stąd spotykana w literaturze rozbieżność 1913–1914.

Rozłam podzielił środowisko niezależnych polskich katolików w Winnipeg. Część wiernych przeszła do organizacji Markiewicza, część wróciła do Kościoła rzymskokatolickiego, a pozostali zachowali związek z ruchem Hodura. W 1922 tę ostatnią grupę ponownie włączono do struktur Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego.

Posługa wśród Ukraińców w Manitobie

Działalność Markiewicza wykraczała poza środowisko polskie. W osadzie East Selkirk ukraińscy imigranci w okresie od 1 października do 1 grudnia 1914 wznieśli świątynię pod wezwaniem św. Michała, nazwaną początkowo Ukrainian Apostolic Catholic Church of St. Michael. W miejscowej historii wspólnoty jako jej ówczesnego duchownego wskazano biskupa Paula Markevicha, identyfikowanego z Markiewiczem.

20 stycznia 1915 w domu Johna Kalinskiego odbyło się zebranie organizacyjne wspólnoty. Markiewicz rozpoczął je modlitwą; przewodniczącym został John Kowalski, a sekretarzem student teologii J. Kusee. W skład wybranego zarządu weszli William Kologinski, Stefan Ivanchuk i Nazarko Zahayko. W 1920 wspólnota przyjęła nazwę St. Michael's Ukrainian Greek Orthodox Church. Zapis źródłowy nie pozwala jednak uznać, że sam Markiewicz był inicjatorem tej późniejszej zmiany wyznaniowej.

Według historyka Oresta T. Martynowycha w 1916 Markiewicz udzielił w Winnipeg święceń duchownemu Iwanowi Kusemu (ang. Ivan Kusy, w innych zapisach J. Kusee), przeznaczonemu do działalności duszpasterskiej wśród Ukraińców. Kusy w latach 1917–1918 uczestniczył w dyskusjach o utworzeniu niezależnej ukraińskiej organizacji kościelnej w Kanadzie, a następnie otrzymał święcenia także w Kościele prawosławnym, od biskupa Aleksandra Niemiołowskiego. Badania Martynowycha pokazują w ten sposób pośredni związek działalności Markiewicza z przemianami wyznaniowymi w ukraińskiej diasporze kanadyjskiej.

Spór o status biskupi w 1917

Odrębne świadectwo istnienia Markiewicza i jego pozycji w Winnipeg zachowało się w inwentarzu źródeł watykańskich dotyczącym Kanady. W jednostce archiwalnej DAC 99.5 („Winnipeg: Mons. Paul, pseudo-vescovo polacco (1917)”) opisano list arcybiskupa Alfreda Arthura Sinnotta do delegata apostolskiego Pellegrina Stagniego z 17 lutego 1917. Wymieniono w nim „Bishop Paul” (Alphonse Markiewicz), związanego z niezależnym polskim Kościołem, oraz jego zarzuty wobec Johna Pizdora, redaktora polskiej prasy katolickiej, po opublikowaniu artykułu podważającego jego status biskupi.

W streszczeniu pisma przytoczono również ocenę ukraińskiego biskupa katolickiego Nykyty Budki, według którego publikacja osłabiła działalność Markiewicza. Określenie „pseudobiskup” użyte w katolickiej dokumentacji odzwierciedla stanowisko hierarchów pozostających w sporze z ruchem niezależnym; nie stanowi samo w sobie niezależnej oceny ważności jego święceń.

Późniejsze lata i śmierć

W 1923 Markiewicz doprowadził do budowy kościoła dla kierowanej przez siebie wspólnoty. W 1941, występując jako „Bishop Paul”, otrzymał tytuł arcybiskupa z rąk zwierzchnika północnoamerykańskiego Kościoła starorzymskokatolickiego (North-American Old Roman Catholic Church).

Markiewicz zmarł w 1949. Według opracowania Kluja oparta na jego przywództwie wspólnota przestała funkcjonować wkrótce po jego śmierci.