Piktowie (łac. picti – „pomalowani”, „otatuowani”) – grupa plemion zamieszkujących północną i wschodnią Szkocję (na północ od rzek Forth i Clyde) od okresu rzymskiego do połowy IX wieku, kiedy to ulegli asymilacji politycznej i kulturowej ze Szkotami z Dál Riaty, dając początek królestwu Alby.
Nazwa *Picti* po raz pierwszy pojawia się w źródłach rzymskich pod koniec III wieku n.e. (poświadczona m.in. w panegiryku Eumeniusza z 297 roku) i odzwierciedla rzymski zwyczaj opisywania rdzennych, nieskulturażowanych ludów północy jako ozdobionych tatuażami lub malunkami ciał (wzory nanoszone barwnikami roślinnymi, np. z urzetu barwierskiego).
Wczesne źródła irlandzkie określają ich mianem Cruithni (w staroirlandzkim) lub Cruithent tuath (ludność cruktyńska), co stanowi celtycki odpowiednik brytyjskiego słowa oznaczającego „ludzi pomalowanych” lub lud spokrewniony z przedrzymskimi mieszkańcami wyspy. Sami Piktowie nie pozostawili pisemnych świadectw w swoim rodzimym języku (poza skromnym corpus inskrypcji w piśmie ogamicznym oraz alfabecie łacińskim), stąd ich wewnętrzna autentyczna nazwa etniczna pozostaje przedmiotem dyskusji naukowych.
Kwestia afiliacji językowej i etnicznej Piktów przez dziesięciolecia budziła kontrowersje. Współczesna lingwistyka historyczna oraz onomastyka (szczególnie badania prowadzone przez prof. Katherine Forsyth) wskazują, że język piktyjski należał do gałęzi celtyckiej języków indoeuropejskich (bliskiej starowalijskiemu i językom brytidzkim), choć zawierał silny substrat leksykalny i toponimiczny nieindoeuropejski, odziedziczony po dawnej ludności neolitycznej.
W okresie późnej starożytności Piktowie nie stanowili jednolitego narodu, lecz konfederację niezależnych plemion i królestw lokalnych. Rzymscy historycy wyróżniali m.in. Kaledończyków (Caledonii) oraz Werturionów (Verturiones), którzy w późniejszym okresie stali się rdzeniem potężnego królestwa Fortriu.
Piktowie (oraz ich poprzednicy Kaledończycy) stawiali zacięty opór ekspansji rzymskiej w Brytanii. Rzymski dowódca i namiestnik Brytanii Agrykola dotarł pod koniec I wieku n.e. na północ i stoczył bitwę u góry Mons Graupius (ok. 83 lub 84 r. n.e.), jednak Rzymianie nigdy nie zdołali trwale podbić ani spacyfikować ziem piktyjskich. Budowa potężnych fortyfikacji liniowych – Wału Hadriana (II wiek) oraz Wału Antonina (II wiek) – stanowiła namacalny dowód wyznaczenia północnej granicy imperium i odizolowania walecznych plemion północy. Od IV wieku Piktowie wspólnie ze Szkotami z Irlandii i Sasami przeprowadzali regularne, zmasowane najazdy na rzymską prowincję Brytanii (m.in. wielki spisek (barbarica conspiratio) z 367 roku).
Proces chrystianizacji społeczeństwa piktyjskiego trwał kilka stuleci. Według tradycji hagiograficznej kluczową rolę odegrał w nim św. Ninian (V wiek), działający na południu kraju, oraz irlandzki misjonarz św. Kolumba, który w 563 roku założył klasztor na wyspie Iona i prowadził misję chrystianizacyjną wśród wyższych warstw piktyjskich na północy, nawracając m.in. króla Bridei I w 565 roku. Kościół piktyjski stopniowo integrował się z tradycją rzymską (synod w Birr, pocz. VIII wieku), co wzmocniło scentralizowaną władzę monarchów.
W VI–VIII wieku królestwo Piktów przekształciło się w sprawnie zorganizowaną monarchię z silną bazą terytorialną. Charakterystyczną cechą ustrojową Piktów był rzekomy matrylinearny system dziedziczenia tronu (często kwestionowany przez współczesnych historyków, którzy wskazują raczej na system rotacyjny lub agnatyczno-kognatyczny, w którym prawa do tronu wywodzono po linii żeńskiej, co zabezpieczało interesy różnych gałęzi arystokracji).
Do najwybitniejszych władców piktyjskich należał król Óengus I (Angus, panował w latach 729–761), który zjednoczył pod swoim berłem ziemie Piktu i rozszerzył dominację na sąsiednie ludy. Piktowie słynęli z unikalnej sztuki kamieniarskiej – monumentalnych kamieni piktyjskich (ang. *Pictish stones*) pokrytych chrześcijańskimi symbolami oraz tajemniczymi znakami (zwierzęta, lustra, grzebienie, symbole abstrakcyjne).
W IX wieku państwo Piktów znalazło się w obliczu kryzysu dynastycznego oraz niszczycielskich najazdów wikingów ze Skandynawii. Wykorzystał to król Dál Riaty, Kenneth Mac Alpin (Cináed mac Ailp), który po 843 roku objął panowanie nad Pikto-Szkotami. Choć w starszej historiografii wydarzenie to przedstawiano jako „podbój Piktów przez Szkotów”, współczesna mediewistyka interpretuje je jako fuzję kulturowo-polityczną dwu dominujących grup, przyspieszoną przez presję duńską i unifikację kościelną.
W ciągu X wieku nazwa „Piktowie” zanika w kronikach, zastąpiona terminem Alba (Szkocja). Ostatnią wzmianką o królu Piktów jest śmierć Konstantyna II (Causantín mac Áeda) w 943 roku jako króla Alby.
Podobnie jak inne ludy północnej Europy wczesnego średniowiecza, Piktowie byli społeczeństwem o charakterze agrarnym, opartym na:
