Pisanka

Serbołużyckie pisanki
Dekorowanie pisanek w Czechach (Morawy).
Pisanki na wystawie w Muzeum Pisanek w Kołomyi

Pisanka – ogólna, zwyczajowa nazwa jaja (zwykle kurzego, ale także gęsiego czy kaczego) zdobionego różnymi technikami.

Historia

Jajka wielkanocne

Najstarsze pisanki pochodzą z terenów sumeryjskiej Mezopotamii. Zwyczaj malowania jajek znany był w czasach cesarstwa rzymskiego, wspominają o nim Owidiusz, Pliniusz Młodszy i Juwenalis. Według mitologii germańskiej, jajka znosił zając, jako zwierzę poświęcone bogini Osterze.

Na ziemiach polskich najstarsze pisanki, pochodzące z końca X wieku, odnaleziono podczas wykopalisk archeologicznych w pozostałościach grodu na opolskiej wyspie Ostrówek. Wzór rysowano na nich roztopionym woskiem, a następnie wkładano je do barwnika – łupin cebuli lub ochry, które nadawały im brunatnoczerwoną barwę. W procesie chrystianizacji pisankę włączono do elementów symboliki wielkanocnej. Obecnie pisanki wykonuje się w trakcie kilkudniowego cyklu obrzędowego Jarych Godów oraz przed Wielkanocą. Mają symbolizować rodzącą się do życia przyrodę, a w chrześcijaństwie dodatkowo nadzieję wynikającą z wiary w zmartwychwstanie Chrystusa.

Rodzaje pisanek

Pisanki ażurowe
Pisanki współczesne

W zależności od techniki zdobienia, świąteczne jajka mają w Polsce różne nazwy:

W okolicach Koźla (Śląsk Opolski), pisanki wypiekano z ciasta piernikowego i przyozdabiano lukrem.

Tradycje z wykorzystaniem pisanek

Dawniej zdobieniem jaj zajmowały się wyłącznie kobiety, mężczyźnie wówczas nie wolno było wchodzić do izby. Jeśliby się tak zdarzyło, odczyniano urok, który intruz mógł rzucić na pisanki.

W latach 80. XX wieku w rejonie uroczyska Piatienka w pobliżu wsi Folwarki Tylwickie zaobserwowano jeszcze zwyczaj składania pisanek w okresie wiosennym na grobach przez ludność wyznania prawosławnego.

Z tradycyjnych rosyjskich pisanek wywodzą się słynne jaja wielkanocne, wykonywane w końcu XIX w. przez petersburskiego jubilera Petera Carla Fabergé. Jajka wykonywane z kamieni półszlachetnych, łączonymi z metalami szlachetnymi, zdobione technikami jubilerskimi były wykonywane początkowo wyłącznie dla rodziny carskiej. Później wykonywano je również dla innych dostojników, a także powstawały imitacje, wykonywane przez inne firmy.

Innymi znanymi dziełami sztuki rosyjskiej wywodzącymi się z ludowych pisanek, są jajka, lub częściej ich drewniane imitacje, pokryte czarną laką i zdobione miniaturowym malarstwem temperowym. Tak zdobione jajka wykonywano początkowo w Paliechu, miejscowości o starych tradycjach pisania ikon, obecnie wzorują się na nich twórcy ludowi i profesjonalni artyści z różnych regionów.

Obecnie uroczyste śniadanie w niedzielę wielkanocną poprzedza dzielenie się poświęconym jajkiem. Podobnie jak bożonarodzeniowy zwyczaj łamania się opłatkiem, jest wyrazem przyjaźni.

Muzeum poświęcone wyłącznie pisankom istnieje w Kołomyi. W 2004 w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu otwarto stałą ekspozycję ponad 1000 pisanek pochodzących z prywatnej donacji.

Galeria

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Jadwiga Komorowska: Świąteczne zwyczaje domowe w wielkim mieście: studium na przykładzie Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 126. ISBN 978-83-01-04023-9.
  2. ↑ W Europie były natomiast symbolem wiosennego odrodzenia przyrody, o czym świadczy składanie ich w ofierze bogom przez Celtów i Germanów w czasie świąt przypadających w tej porze roku oraz zwyczaj ich malowania i ozdabiania przez Słowian (pisanka), który został następnie zaadaptowany w chrześcijańskiej Wielkanocy. [w:] Tadeusz Gadacz, Bogusław Milerski Religia: encyklopedia PWN – Tom 5, 2002 str. 127.
  3. ↑ Oskar Kolberg. Mazowsze, cz. 1-5 1885. s. 338.
  4. ↑ „Od ... słowa huculskiego „pysaty” – to znaczy „zdobić” (stąd „pisanki”), [w:] Płaj: zeszyt krajoznawczy Towarzystwa Karpackiego, Tomy 35-37. 2007, s. 151.
  5. ↑ Maria Ziółkowska: Szczodry wieczór, szczodry dzień. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1989, s. 37. ISBN 978-83-205-3885-4.
  6. ↑ Święta, Jare Gody [online], Rodzimy Kościół Polski [dostęp 2023-04-09].
  7. ↑ Kurpiowska, tradycyjna drapanka.... Gazeta.pl, 2005-03-20. [dostęp 2013-06-26].
  8. ↑ Danuta Horoszko, Pisanka wielkanocna, MNR Szreniawa, folder okolicznościowy.
  9. 1 2 Jerzy Cetera: Pisanki z prawosławnego ośrodka kultowego w Piatience. W: Rocznik białostocki. T. XVIII. Warszawa: PWN, 1993, s. 449–451. ISBN 83-01-10616-6.
  10. ↑ Wera Sztabowa, Krupnioki i moczka, czyli gawędy o kuchni śląskiej, Wydawnictwo Śląsk, Katowice, 1990, s. 91, ISBN 83-216-0935-X.
  11. ↑ Jacek Wnuk: Pisanki w pisance. KarpatyWschodnie.pl, 12 kwietnia 2009. [dostęp 2011-05-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-10-01)].
  12. ↑ Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu. [dostęp 2008-06-22].