Pomnik historii

Oficjalne logo pomników historii ustanowione w 2011 roku

Pomnik historii – jedna z form ochrony zabytków w Polsce, określonych w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (art. 7). Status pomnika historii ustanawiany jest w drodze rozporządzenia przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Przyznawany jest zabytkom nieruchomym o szczególnej wartości historycznej, naukowej i artystycznej, utrwalonym w powszechnej świadomości i mającym duże znaczenie dla dziedzictwa kulturalnego Polski.

Lista pomników historii jest otwarta. Zawiera obiekty i obszary reprezentujące najwybitniejszą grupę zabytków, odzwierciedlającą bogactwo i różnorodność dziedzictwa kulturowego w Polsce. Należą do nich oprócz pojedynczych obiektów także zespoły staromiejskie, komponowane krajobrazy kulturowe, dzieła budownictwa obronnego, pola bitewne, kanały, zespoły budowlane czy zespoły klasztorne.

Historia

Pojęcie prawne pomnika historii wprowadziła ustawa o ochronie dóbr kultury, uchwalona 15 lutego 1962 roku. 20 września 1994 roku pierwsze obiekty zostały uznane przez prezydenta Lecha Wałęsę za pomniki historii.

W 2016, z okazji zbliżającego się jubileuszu stulecia odzyskania niepodległości przez Polskę, w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego zrodziła się inicjatywa poszerzenia listy pomników historii do stu obiektów. W ciągu dwóch lat Narodowy Instytut Dziedzictwa przygotował 46 kompletnych dokumentacji obiektów, które umożliwiły wpisanie ich na listę.

10 grudnia 2018 roku w Teatrze Narodowym w Warszawie odbyła się gala „100 Pomników Historii na 100-lecie odzyskania niepodległości”. Na gali, Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Andrzej Duda, wręczył rozporządzenia zarządcom 14 obiektów wpisanych tego dnia na listę pomników historii. Zarządcom wszystkich w tym momencie, 105 pomników historii, wręczone zostały symboliczne tablice upamiętniające jubileusz odrodzenia niepodległej Polski.

Cel i znaczenie

Celem ustanowienia pomników historii jest wyróżnienie najcenniejszych, najważniejszych obiektów zabytkowych na terenie Polski. Zgodnie z obecnym stanem prawnym przyznanie statusu pomnika historii jest przede wszystkim wydarzeniem prestiżowym i stanowi jedyne odstępstwo od wynikającej z ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami zasady równocenności zabytków. Nie zmienia ono jednak nic w sposobie zarządzania zasobami obiektów zabytkowych, nie nakłada ani nie zwalnia zarządców z żadnych obowiązków, nie ustanawia wzmożonego reżimu ochrony substancji zabytkowej, formalnie nie wiąże się z ułatwieniem otrzymania dofinansowania dla obiektu. Ustawa nie stawia także przed administracją konserwatorską żadnych nowych zadań i nie daje dodatkowych kompetencji, poza tymi które posiada w przypadku każdego innego zabytku nieruchomego.

Procedura uznania za pomnik historii

Proces uznawania obiektu za pomnik historii reguluje obecnie art. 15 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Wniosek o uznanie zabytku za pomnik historii składa minister właściwy do spraw dziedzictwa narodowego (obecnie Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego), po uzyskaniu pozytywnej opinii Rady Ochrony Zabytków.

Zgodnie z obowiązującą procedurą, opracowaną przez Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID), wniosek podpisany przez właściciela obiektu przesyłany jest do Generalnego Konserwatora Zabytków wraz z opinią wystawioną przez odpowiedniego wojewódzkiego konserwatora zabytków. Następnie wniosek jest kierowany do Narodowego Instytutu Dziedzictwa, gdzie określana jest zasadność propozycji. Po uzyskaniu opinii NID-u wniosek przedstawiany jest Radzie Ochrony Zabytków, a następnie Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej. Rekomendacja Rady ma charakter obligatoryjny i wynika bezpośrednio z przepisów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

Procedura cofnięcia uznania za pomnik historii jest podobna – poprzez wydanie przez Prezydenta RP rozporządzenia (art. 15 ust. 3).

Kryteria

Rada Ochrony Zabytków ustaliła warunki przyznawania tytułu. Głównymi kryteriami, które musi spełniać obiekt wyróżniony mianem pomnika historii są:

Krytyka

Obecny charakter wyróżnienia jest krytykowany przez badaczy polskiego dziedzictwa kulturowego i konserwatorów zabytków. W debacie publicznej, prowadzonej na temat nowelizacji ustawy o ochronie zabytków, proponowane jest przez nich wprowadzenie nowych rozwiązań dotyczących tej formy ochrony oraz określenie jasnych celów istnienia wyróżnienia. Postulaty dotyczą także zmian administracyjnych – reformy rejestru zabytków, wprowadzenia wymogu uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla terenów wpisanych i postulowanych do wyróżnienia tytułem oraz finansowych – utworzenie odrębnej jednostki budżetowej odpowiedzialnej za finansowanie obiektów posiadających status pomnika historii.

Lista pomników historii

Miejscowość Nazwa Pomnika historii określona w rozporządzeniu Województwo Data wejścia
w życie rozporządzenia
Źródło
Białystok Zespół kościoła pod wezwaniem Chrystusa Króla i św. Rocha podlaskie 17 stycznia 2019(dts)
Biskupin rezerwat archeologiczny Biskupin kujawsko-pomorskie 16 września 1994(dts)
Bochnia kopalnia soli Bochnia małopolskie 6 października 2000(dts)
Bóbrka Najstarsza kopalnia ropy naftowej podkarpackie 16 stycznia 2019(dts)
Brzeg Zamek Piastów Śląskich z renesansową bramą i kaplicą zamkową pod wezwaniem św. Jadwigi – nekropolią Piastów opolskie 16 stycznia 2019(dts)
Chełmno Stare Miasto(inne języki) kujawsko-pomorskie 20 kwietnia 2005(dts)
Ciechocinek zespół tężni i warzelni soli wraz z parkami Tężniowym i Zdrojowym kujawsko-pomorskie 8 grudnia 2017(dts)
Czerwińsk nad Wisłą Klasztor kanoników regularnych w Czerwińsku nad Wisłą mazowieckie 19 kwietnia 2021(dts)
Częstochowa Jasna Góra – zespół klasztoru oo. paulinów śląskie 16 września 1994(dts)
Dobrzyca zespół pałacowo-parkowy wielkopolskie 1 stycznia 2019(dts)
Duszniki-Zdrój młyn papierniczy dolnośląskie 12 października 2011(dts)
Frombork zespół katedralny warmińsko-mazurskie 16 września 1994(dts)
Gdańsk miasto w zasięgu obwarowań z XVII wieku pomorskie 16 września 1994(dts)
Gdańsk Pole Bitwy na Westerplatte pomorskie 1 września 2003(dts)
Gdańsk zespół pocystersko-katedralny pomorskie 8 grudnia 2017(dts)
Gdańsk Twierdza Wisłoujście pomorskie 26 maja 2018(dts)
Gdańsk Stocznia Gdańska, miejsce narodzin Solidarności pomorskie 1 stycznia 2019(dts)
Gdynia historyczny układ urbanistyczny śródmieścia pomorskie 17 marca 2015(dts)
Gliwice radiostacja śląskie 29 marca 2017(dts)
Głogówko Zespół klasztorny Kongregacji Oratorium św. Filipa Neri wielkopolskie 27 marca 2008(dts)
Gniezno Archikatedra pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Wojciecha wielkopolskie 16 września 1994(dts)
Gościkowo pocysterski zespół klasztorny lubuskie 7 grudnia 2017(dts)
Grudziądz zespół zabytkowych spichlerzy wraz z panoramą od strony Wisły kujawsko-pomorskie 8 grudnia 2017(dts)
Grunwald pole bitwy pod Grunwaldem w 1410 roku warmińsko-mazurskie 4 października 2010(dts)
Jawor kościół ewangelicko-augsburski pod wezwaniem Ducha Świętego, zwany Kościołem Pokoju dolnośląskie 30 marca 2017(dts)
Jabłeczna Monaster św. Onufrego w Jabłecznej lubelskie 2 lutego 2023(dts)
Kalwaria Zebrzydowska krajobrazowy zespół manierystycznego parku pielgrzymkowego małopolskie 17 listopada 2000(dts)
Kamieniec Ząbkowicki Zespół architektoniczno-krajobrazowy miasta składający się z Opactwa Cystersów oraz Pałacu dolnośląskie 6 marca 2024(dts)
Kamień Pomorski zespół katedralny konkatedry św. Jana Chrzciciela zachodniopomorskie 1 września 2005(dts)
Katowice osiedle robotnicze Nikiszowiec śląskie 28 stycznia 2011(dts)
Katowice Gmach Województwa i Sejmu Śląskiego oraz zespół katedralny śląskie 13 stycznia 2012(dts)
Kazimierz Dolny teren miasta w granicach ochrony konserwatorskiej lubelskie 16 września 1994(dts)
Kielce dawny pałac biskupów i katedra świętokrzyskie 8 grudnia 2017(dts)
Klępsk kościół pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny lubuskie 1 kwietnia 2017(dts)
Kołbacz założenie dawnego klasztoru cystersów, późniejszej letniej rezydencji książąt pomorskich i domeny państwowej zachodniopomorskie 21 lipca 2014(dts)
Koszuty zespół dworsko-parkowy wielkopolskie 24 maja 2018(dts)
Kozłówka zespół pałacowo-parkowy lubelskie 16 maja 2007(dts)
Kórnik zespół zamkowo-parkowy wraz z kościołem parafialnym – nekropolią właścicieli wielkopolskie 11 lipca 2011(dts)
Kraków historyczny zespół miasta małopolskie 16 września 1994(dts)
Kraków Kopiec Kościuszki z otoczeniem małopolskie 8 grudnia 2017(dts)
Kraków Nowa Huta małopolskie 2 lutego 2023(dts)
Kraków zespół opactwa benedyktynów małopolskie 30 marca 2017(dts)
Kraków zespół opactwa cystersów małopolskie 13 września 2023(dts)
Krasiczyn zespół zamkowo-parkowy podkarpackie 24 maja 2018(dts)
Krzeszów zespół dawnego opactwa cystersów dolnośląskie 1 maja 2004(dts)
Kwidzyn zespół katedralno-zamkowy pomorskie 18 maja 2018(dts)
Ląd zespół dawnego opactwa cysterskiego wielkopolskie 1 lipca 2009(dts)
Lednogóra wyspa Ostrów Lednicki na Jeziorze Lednickim wielkopolskie 16 września 1994(dts)
Legnickie Pole pobenedyktyński zespół klasztorny dolnośląskie 1 maja 2004(dts)
Leżajsk zespół klasztorny oo. bernardynów podkarpackie 20 kwietnia 2005(dts)
Lidzbark Warmiński zamek biskupów warmińskich warmińsko-mazurskie 19 maja 2018(dts)
Lubiń zespół opactwa benedyktynów wielkopolskie 16 grudnia 2009(dts)
Lublin historyczny zespół architektoniczno-urbanistyczny lubelskie 16 maja 2007(dts)
Lubostroń Lubostroń – zespół pałacowo-parkowy kujawsko-pomorskie 21 listopada 2023(dts)
Łańcut zespół zamkowo-parkowy podkarpackie 1 września 2005(dts)
Łęknica Park Mużakowski, park w stylu krajobrazowym lubuskie 1 maja 2004(dts)
Łowicz Bazylika Katedralna (dawna Kolegiata Prymasowska) pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny łódzkie 13 listopada 2012(dts)
Łódź wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego łódzkie 7 marca 2015(dts)
Malbork zespół zamku krzyżackiego pomorskie 16 września 1994(dts)
Małujowice Małujowice – kościół parafialny pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła opolskie 23 listopada 2022(dts)
Międzyrzecz Zamek w Międzyrzeczu lubuskie 19 listopada 2024(dts)
Nowa Słupia Święty Krzyż – pobenedyktyński zespół klasztorny oraz przedchrześcijańskie obwałowania kamienne na Łysej Górze świętokrzyskie 29 marca 2017(dts)
Nowy Wiśnicz zespół architektoniczno-krajobrazowy małopolskie 13 maja 2020(dts)
Nysa zespół kościoła farnego pod wezwaniem św. Jakuba Starszego Apostoła i św. Agnieszki Dziewicy i Męczennicy opolskie 28 lutego 2011(dts)
Oblęgorek Pałacyk Henryka Sienkiewicza wraz z zabytkowym parkiem i aleją lipową świętokrzyskie 16 stycznia 2019(dts)
Olesno kościół odpustowy pod wezwaniem św. Anny opolskie 28 grudnia 2018(dts)
Olsztyn zamek kapituły warmińskiej warmińsko-mazurskie 8 września 2023(dts)
Opatów Kolegiata św. Marcina w Opatowie świętokrzyskie 2 lutego 2023(dts)
Orawka kościół pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela małopolskie 8 kwietnia 2021(dts)
Ozimek żelazny łańcuchowy most wiszący na rzece Mała Panew opolskie 30 marca 2017(dts)
Paczków zespół staromiejski ze średniowiecznym systemem fortyfikacji opolskie 13 listopada 2012(dts)
Pelplin zespół pocystersko-katedralny pomorskie 15 maja 2014(dts)
Płock Wzgórze Tumskie mazowieckie 25 maja 2018(dts)
Poznań historyczny zespół miasta z Ostrowem Tumskim, Zagórzem, Chwaliszewem i lewobrzeżnym Starym Miastem lokacyjnym ze średniowiecznymi osadami podmiejskimi oraz założeniem urbanistyczno-architektonicznym projektu Josefa Stübbena z początku XX w., a także Fortem Winiary, obecnie Parkiem Cytadela wielkopolskie 28 listopada 2008(dts)
Przemyśl zespół staromiejski podkarpackie 28 grudnia 2018(dts)
Pszczyna Zespół zamkowo-parkowy śląskie 18 kwietnia 2021(dts)
Puławy Pałac Czartoryskich w Puławach lubelskie 31 maja 2021(dts)
Pułtusk kolegiata pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny mazowieckie 30 grudnia 2018(dts)
Racławice teren historycznej Bitwy Racławickiej małopolskie 1 maja 2004(dts)
Radom zespół klasztorny Bernardynów mazowieckie 15 marca 2022(dts)
Radruż zespół cerkiewny podkarpackie 7 grudnia 2017(dts)
Rokitno sanktuarium Matki Bożej Rokitniańskiej lubuskie 20 listopada 2024(dts)
Rydzyna założenie rezydencjonalno-urbanistyczne wielkopolskie 29 marca 2017(dts)
Rytwiany pokamedulski zespół klasztorny Pustelnia Złotego Lasu świętokrzyskie 28 grudnia 2018(dts)
Rogalin zespół pałacowy z ogrodem i parkiem od 2018 roku, a od 2020 roku cały zespół pałacowo-parkowy z obszarem dawnego majątku ziemskiego wielkopolskie 12 października 2020(dts)
Sandomierz historyczny zespół architektoniczno-krajobrazowy świętokrzyskie 8 grudnia 2017(dts)
Srebrna Góra Twierdza Srebrnogórska, nowożytna warownia górska z XVIII wieku dolnośląskie 1 maja 2004(dts)
Staniątki opactwo św. Wojciecha Mniszek Benedyktynek małopolskie 13 maja 2020(dts)
Stargard zespół kościoła pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Królowej Świata oraz średniowieczne mury obronne miasta zachodniopomorskie 4 października 2010(dts)
Stary Sącz zespół staromiejski wraz z klasztorem Sióstr Klarysek małopolskie 28 grudnia 2018(dts)
Stoczek Klasztorny sanktuarium maryjne z bazyliką Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. wamińsko-mazurskie 19 grudnia 2022(dts)
Strzegom kościół pod wezwaniem św. św. Apostołów Piotra i Pawła dolnośląskie 22 października 2012(dts)
Strzelno zespół dawnego klasztoru Norbertanek kujawsko-pomorskie 24 maja 2018(dts)
Sudół Krzemionki – kopalnie krzemienia z okresu neolitu świętokrzyskie 16 września 1994(dts)
Sulejów zespół opactwa cystersów łódzkie 22 października 2012(dts)
Sulejówek Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku mazowieckie 13 sierpnia 2020(dts)
Supraśl Monaster Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy i św. Jana Teologa w Supraślu podlaskie 2 lutego 2023(dts)
Szalowa kościół parafialny św. Michała Archanioła małopolskie 6 grudnia 2017(dts)
Szczecin Cmentarz Centralny w Szczecinie zachodniopomorskie 15 października 2026(dts)
Świdnica katedra pod wezwaniem św. Stanisława Biskupa i Męczennika i św. Wacława Męczennika dolnośląskie 29 marca 2017(dts)
Świdnica zespół kościoła ewangelicko-augsburskiego pod wezwaniem Świętej Trójcy, zwany Kościołem Pokoju dolnośląskie 30 marca 2017(dts)
Święta Lipka sanktuarium pielgrzymkowe warmińsko-mazurskie 23 maja 2018(dts)
Tarnowskie Góry podziemia Zabytkowej Kopalni Srebra oraz Sztolni Czarnego Pstrąga śląskie 1 maja 2004(dts)
Toruń zespół staromiejski (Stare Miasto, Nowe Miasto, ruiny zamku krzyżackiego) kujawsko-pomorskie 16 września 1994(dts)
Trzebiechów zespół dawnego sanatorium lubuskie 7 sierpnia 2025(dts)
Trzebnica zespół dawnego opactwa cysterek dolnośląskie 22 lipca 2014(dts)
Tum zespół archikolegiaty pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny i św. Aleksego łódzkie 12 kwietnia 2022(dts)
Tykocin historyczny zespół miasta podlaskie 19 kwietnia 2021(dts)
Ujazd ruiny zamku Krzyżtopór świętokrzyskie 19 maja 2018(dts)
Wałbrzych zespół zamkowo-parkowy Zamek Książ dolnośląskie 8 sierpnia 2025(dts)
Warszawa Gmach Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Warszawie mazowieckie 29 czerwca 2022(dts)
Warszawa historyczny zespół miasta z Traktem Królewskim i Wilanowem mazowieckie 16 września 1994(dts)
Warszawa Zespół Stacji Filtrów Williama Lindleya mazowieckie 18 stycznia 2012(dts)
Warszawa zespół sześciu zabytkowych cmentarzy wyznaniowych na Powązkach mazowieckie 21 lipca 2014(dts)
Wąchock zespół opactwa cystersów świętokrzyskie 30 marca 2017(dts)
Wieliczka kopalnia soli małopolskie 16 września 1994(dts)
Wiślica zespół kolegiaty pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny wraz z reliktami kościoła pod wezwaniem św. Mikołaja oraz grodzisko świętokrzyskie 28 grudnia 2018(dts)
Włocławek katedra pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny kujawsko-pomorskie 28 grudnia 2018(dts)
Wrocław zespół historycznego centrum dolnośląskie 16 września 1994(dts)
Wrocław Hala Stulecia wraz z zespołem architektonicznym obejmującym Pawilon Czterech Kopuł, Pergolę i Iglicę dolnośląskie 20 kwietnia 2005(dts)
Wygoda stadnina koni lubelskie 6 grudnia 2017(dts)
Zabrze Zespół zabytkowych kopalni węgla kamiennego – Sztolnia Królowa Luiza, Kopalnia Guido, Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna śląskie 14 lipca 2020(dts)
Zamość historyczny zespół miasta w zasięgu obwarowań z XIX wieku lubelskie 16 września 1994(dts)
Ziębice Bazylika św. Jerzego Męczennika i Sanktuarium Męki Pańskiej w Ziębicach dolnośląskie 19 lutego 2024(dts)
Żagań Poaugustiański zespół klasztorny w Żaganiu z kościołem Wniebowzięcia NMP lubuskie 11 marca 2011(dts)
Żórawina kościół pod wezwaniem Trójcy Świętej dolnośląskie 21 marca 2024(dts)
Żyrardów XIX-wieczna Osada Fabryczna mazowieckie 17 stycznia 2012(dts)
Wpisy obejmujące obiekty znajdujące się na terenie więcej niż jednej miejscowości
– Bohoniki i Kruszyniany – meczety i mizary podlaskie 20 listopada 2012(dts)
– Kanał Augustowski podlaskie 16 maja 2007(dts)
– Kanał Elbląski warmińsko-mazurskie 28 stycznia 2011(dts)
– Komponowany krajobraz kulturowo-przyrodniczy Góry Świętej Anny opolskie 1 maja 2004(dts)
– Pałace i parki krajobrazowe Kotliny Jeleniogórskiej dolnośląskie 20 września 2011(dts)
– Twierdza Przemyśl podkarpackie 29 stycznia 2019(dts)
– zespół pałacowo-ogrodowy i ogród sentymentalno-romantyczny w Nieborowie łódzkie 8 grudnia 2017(dts)

W celu wyróżnienia pomnika historii jako marki i ułatwienia działań promocyjnych, w 2011 roku Narodowy Instytut Dziedzictwa opracował logo, które po akceptacji przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego zostało przekazane opiekunom pomników historii. Logiem pomników historii jest godło z motywem gotyckiego łuku, dostępne jest ono w kilku wersjach kolorystycznych. Szczegółowe informacje dotyczące warunków korzystania z logo, jak również wzór tablic, służących do oznakowania obiektów uznanych za pomnik historii udostępnione są na stronie internetowej NID.

Zobacz też