W początkach XV wieku biskup Andrzej z Bnina, herbu Łodzia, nadał miastu herb. Herb ten ukazuje bardzo silne związki łączące ówczesne miasto z biskupami poznańskimi – na czerwonym tle umieszczone są bowiem oznaki godności biskupiej: mitra i pastorał. Oprócz nich, na herbie widnieje również łódź, która jest symbolem przeniesionym z herbu Łodzia. W okresie zaboru pruskiego pojawiły się próby nadania innego herbu, jednak ostatecznie w 1945 roku powrócono do pierwotnego wzoru.
Nazwa
Nazwa miejscowości notowana jest od średniowiecza. Po raz pierwszy wymieniona w połowie XIII wieku w dokumencie z 1256 jako „de Pczew”, „Pczewo”, 1276 „Pcew”, 1288 „Pczewo”, 1326 „Pczew”. W 1363 odnotowano odmiejscowy przymiotnik we fragmencie „Jacobo archidiakono Pczewiensi”, w 1373 Peczeuiensis, 1377 „Petro Beczowiensi”, 1397 „Pczeviensis”. W 1405 zanotowano miejscowość „de Pczewa”, „de Pczewi”, 1407 „opidi Pczewo”, 1424 „in Pczewo”, 1432 „Pseuiensis”, 1434 „oppidum Pczew”, 1435 „Pczow”, 1463 „Pczewa”, 1469 „Peczw”, 1482 „Pezowensis”, 1498 „Pczeff”, 1510 „Pczew”, 1580 „Pczew”, 1619 „Pczew”, w latach 1622-1624 „Psczew”, 1789 „Pszczew”.
Pierwotna nazwa miejscowości pochodzi od jeziora Pczew, nad którym leżało miasto. Odnotowuje to łaciński zapis z 1288 „in lacu ostro Pczew”. Polski językoznawca Stanisław Rospond rekonstruował pierwotną nazwę jeziora jako *Plszczew od prasłowiańskich słów *blъsk-, *plъsk- oznaczających <*blszczeć czyli po polsku błyszczeć, gwarowo psceć. W wyniku procesów lingwistycznych grupa spółgłoskowa *plszcz- uległa uproszczeniu do *pcz-, a następnie w wyniku asymilacji powstała postać Pszczew.
Nazwa miejscowości uległa germanizacji po rozbiorach Polski kiedy znalazła się w zaborze pruskim od łacińskich zapisów jak w 1327 „Bezow”, w 1376, 1377 „Beczoviensis, Beczouiensis”. W 1888 notowano polską nazwę „Pszczew” oraz zgermanizowaną „Betsche”. Niemiecka nazwa Betsche wskazuje na dawniejsze polskie Pczew, które uległo przekształceniu podobnemu, jak pszczoła (daw. pczoła).
Po 1945 ustalono urzędowo polską nazwę „Pszczew” .
Historia
Rynek w Pszczewie
Tereny, na których znajduje się Pszczew były jednak zasiedlone wcześniej zanim odnotowano to w zachowanych zapisach archiwalnych. Już w IX wieku istniała tutaj osada po drugiej stronie jeziora na półwyspie Świętej Katarzyny. Na terenach znajdujących się w granicach wsi archeolodzy odkryli liczne znaleziska, w tym 3 grodziska. Najstarsze z nich to grodzisko owalne, położone na północny wschód od Pszczewa datowane na VII–X wiek. Drugie grodzisko położone było na południowym brzegu Jeziora Miejskiego, na Półwyspie Św. Katarzyny datowane na IX–XI/XII wiek. Na zniwelowanym grodzisku powstało później cmentarzysko szkieletowe, datowane na II połowę XIII – XIV wieku. Najmłodsze grodzisko stożkowate datowane jest na XIV–XV wiek i leży na zachodnim brzegu Jeziora Miejskiego, na północy od miasta, w pobliżu kościoła parafialnego. W miejscu zwanym Wieżową Górą, identyfikowanym ze średniowiecznym zamkiem biskupim, znaleziono liczne zabytki w tym m.in. gałkę miecza oraz fragmenty naczyń.
W 1298 r. Pszczew został siedzibą jednego z czterech archidiakonatów diecezji poznańskiej (archidiakonat pszczewski), obejmującego sześćdziesiąt parafii. Archidiakoni pszczewscy posiadali prawo patronatu nad miejscowym kościołem parafialnym.
Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z roku 1256. Miasto Pszczew zostało lokowane pod koniec XIII wieku za zgodą księcia wielkopolskiego Przemysła II przez biskupa Jana Gerbicza. Przeprowadzenie lokacji biskup powierzył Janowi z Lubinowa. Dokument datowany na 17 stycznia 1288 mówi o tym, że biskup poznański Jan sprzedaje Janowi zwanemu Lubinowo swoje wsie Pszczew i Szarcz w celu lokowania na prawie niemieckim miasta Pczew. Wójt otrzymał 2 łany flamandzkie i przysługiwała mu wolnizna na założenie miasta. Od każdego łanu miał on po upływie ulg dostarczać biskupowi do jego dworu w Pczewie 3 ćwiertniepszenicy, 3 ćwiertnie żyta i 3 ćwiertnie owsa. Nabywając wójtostwo otrzymał także prawo do zbudowania młyna, łaźni oraz prawo wolnego polowania na zające i bażanty. Wójt oraz mieszczanie mieli prawo wolnego połowu w jeziorze biskupim Pczew oraz w dwóch jeziorach zwanych Jezierce. Prawo do połowu w pozostałych jeziorach biskupstwo zarezerwowało dla siebie. Wójt miał także prawo do 1/3 dochodów sądowych, 1/2 dochodów z jatek mięsnych, 1/3 dochodów z chmielu. Umowa odnotowuje także 150 drzew jakie wójt otrzymał na budowę. 20 sierpnia 1407 biskup poznański Wojciech Jastrzębiec, transumował ten przywilej lokacyjny z 1288 ponieważ oryginał spłonął w pożarze Międzyrzecza. Biskup dokonał zamiany z wójtami, Jakuszem synem Błażeja z Kikowa oraz z Grzymkiem i Piotrem synami Mikołaja Cholewy. W zamian za miejsce na budowę młyna dał im miejsce zwane Mielna Łąka, na którym stał niegdyś młyn należący do biskupstwa gdzie mogli oni zbudować nowy młyn.
Miejscowość wspominały liczne historyczne dokumenty prawne, własnościowe i podatkowe. W 1463–1465 miasto Pczew płaciło w 11 ratach opłatę zwaną cyzą w wysokości: 3 wiardunków i dodatkowo jednego wiardunku, a także 16 groszy, 18 groszy, 14 groszy, kolejny wiardunek bez 12 denarów oraz 20 groszy. W 1469 miastu zasądzono na karę finansową w wysokości 14 grzywien za niezapłacenie wiardunków królewskich oraz niedopuszczenie do ich egzekucji. W 1499 Pszczew występuje w wykazie zaległości podatkowych. W 1508 odbył się pobór od 2 młynów. W 1509 Pszczew płacił 3 grzywny szosu. W 1498 miasto uległo pożarowi. W związku z tym administrator diecezji poznańskiej oraz kapituła poznańska zwolnili mieszczan pszczewskich na 8 lat ze wszelkich powinności podatkowych.
W 1508 biskup poznański Jan Lubrański na prośbę mieszczan pszczewskich wystawił nowy przywilej, potwierdzając w nim, że miasto posiada jezioro zwane Dobrowo, łaźnię miejską oraz pozwolenie na trzymanie stada owiec. Pszczew pobierał czynsz z ostrowa oraz ról położonych za nieistniejącym obecnie jeziorem Mielno, a także z ogrodów ciągnących się aż do ról wójtostwa. Mieszczanie pszczewscy mieli też prawo połowu ryb małymi sieciami we wszystkich jeziorach należących do klucza pszczewskiego, a także do polowania na zające. Mogli również z lasów brać za darmo drewno na opał, zaś do celów budowlanych – za zgodą zarządcy biskupiego. Pod koniec XVI wieku miasto duchowne Pczew było własnością biskupstwa poznańskiego i leżało w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Należało do klucza pszczewskiego.
Budynek dawnego przystanku kolejowego Pszczew
W 1631 roku miasto zostało zniszczone przez wojska szwedzkie. W wyniku II rozbioru Polski (1793) Pszczew przeszedł pod panowanie pruskie. Około 1793 r. w mieście działało 10 krawców, po 7 szewców i garncarzy, 13 szynkarzy oraz m.in. zegarmistrz, golarz, rybak, piwowar i kupiec. Po rozbiorach okresowo miasto należało do Księstwa Warszawskiego (1807–1815) by ponownie wejść w granice Prus. W 1887 r. miejscowość uzyskała połączenie kolejowe z Międzyrzeczem i Międzychodem; we wsi funkcjonował przystanek kolejowy Pszczew (niem. Betsche), zamknięty dla ruchu pasażerskiego w 1995 roku. W Pszczewie, pomimo jego położenia na silnie zgermanizowanych zachodnich rubieżach Wielkopolski, przeważała ludność polska – w 1890 r. wśród 1964 mieszkańców miasta było jedynie 19,5% protestantów. Działał tu również polski Bank Ludowy, zawiązany w 1877 r. na zebraniu kupców i rzemieślników w lokalu I. N. Kargego.
Traktat wersalski pozostawił jednak miejscowość w granicach Rzeszy Niemieckiej. W Pszczewie i okolicy działali znani członkowie Rodła: Feliks Pażdziorek, Ludwik Wittchen i Wojciech Poczekaj. Po II wojnie światowej Pszczew wrócił do Polski, a jego niemieccy mieszkańcy zostali wysiedleni. Jednocześnie miejscowość utraciła prawa miejskie – stało się to 31 sierpnia 1945. W 2016 roku władze samorządowe, po złożeniu petycji przez Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Pszczewskiej, rozpoczęły procedurę zmierzającą do odzyskania praw miejskich. Proces ten wymagał m.in. wytyczenia nowych granic geodezyjnych oraz przeprowadzenia konsultacji społecznych. Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 12 listopada 1946.
Przed II wojną światową w Pszczewie funkcjonowała społeczność żydowska. W 1854 r., gdy Żydzi stanowili ponad 10% ludności miasta, przy ul. Międzyrzeckiej wzniesiono synagogę. W mieście istniały również cheder, mykwa i jatka koszerna; podczas nocy kryształowej synagoga została sprofanowana. Po I wojnie światowej i wytyczeniu nowej granicy państwowej liczebność tej grupy systematycznie spadała. Do dziś zachował się zabytkowy cmentarz żydowski.
Demografia
W 1890 r. miasto liczyło 1964 mieszkańców, z czego 19,5% stanowili protestanci. W 1905 r. Pszczew zamieszkiwały 1902 osoby, z czego około 1500 stanowili Niemcy. Według danych z 1910 r. w mieście znajdowały się 243 zamieszkane domy, a liczba mieszkańców wynosiła 1862. W 2021 r. wieś liczyła 1973 mieszkańców.
Zabytki
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są:
kościół parafialny pod wezwaniem św. Marii Magdaleny, ul. Sikorskiego 15, z lat: 1632–1654, 1780–1784, 1894–1897
plebania, ul. Sikorskiego 15, z połowy XVIII wieku, przebudowana w końcu XIX wieku
zespół dworski, z XVIII–XIX wieku:
dwór
park z grodziskiem
domy – ul. Poznańska 30, 107, z połowy XIX wieku
dom – Rynek 55, z połowy XIX wieku
domy – ul. Sikorskiego 2, 10, 19, 69, z połowy XIX wieku
Kościół pw. św. Marii Magdaleny ufundował około 1650 r. biskup Andrzej Szołdrski, a świątynię konsekrowano w 1654 r.. Budynek wzniesiono na miejscu kościoła spalonego przez Szwedów w 1631 r.; w trakcie późniejszych przebudów nadano mu charakter późnorenesansowy z elementami baroku. Z wyposażenia zachował się m.in. XVII-wieczny obraz Matki Bożej wśród aniołów.
Zespół dworski
Dwór powstał w połowie XIX w. na miejscu wcześniejszych siedzib biskupich. Od 1949 do 1990 r. budynek był siedzibą PGR, a po jego likwidacji stał się własnością prywatną.
Układ urbanistyczny
Centrum miejscowości stanowi historyczny rynek, wokół którego koncentruje się zabudowa. W jego centralnej części znajduje się figura św. Józefa z Dzieciątkiem Jezus, ustawiona po 1945 roku w miejscu dawnego popiersia cesarza Wilhelma I.
Grodzisko Wieżowa Góra
W północnej części Pszczewa, przy zachodnim brzegu jeziora, w pobliżu kościoła parafialnego, znajduje się wczesnośredniowieczne grodzisko stożkowate (typu motte), określane jako Wieżowa Góra lub Schneckenberg (Ślimacza Góra). Obwód grodziska u podstawy wynosi około 120 m, a jego wysokość to 20 m. Na szczycie usytuowano punkt widokowy na jezioro.
Kultura i turystyka
Muzeum „Dom Szewca”
W zabytkowym drewnianym budynku mieszczańskim z II połowy XVIII wieku, zbudowanym na wysokiej kamiennej podmurówce, mieści się Muzeum „Dom Szewca”. Placówka, będąca gminną jednostką organizacyjną, została otwarta we wrześniu 1984 roku. Ekspozycja ukazuje historię społeczną miejscowości oraz dawne rzemiosło. Muzeum jest placówką sezonową.
Skansen pszczelarski
W przeszłości w Pszczewie funkcjonował prywatny skansen pszczelarski z kolekcją zabytkowych uli i barci. Obecnie obiekt jest nieczynny.
Szlaki i przyroda
Miejscowość stanowi bazę wypadową dla turystów odwiedzających Pszczewski Park Krajobrazowy, na którego terenie znajduje się około 20 jezior tworzących tzw. Rynnę Jezior Pszczewskich. Przez teren parku wytyczono m.in. szlak pieszy i rowerowy.
Od 2007 roku w miejscowości funkcjonuje Gminny Klub Piłkarski (GKP) Pszczew powstały w wyniku połączenia się Błyskawicy Pszczew oraz Zielonych Zielomyśl. Klub w sezonie 2020/21 występuje w rozgrywkach gorzowskiej klasy okręgowej (szósty poziom rozgrywek).
W Pszczewie działa Szkoła Podstawowa im. Mikołaja Kopernika przy ul. Sikorskiego 23. Od 2004 r. patronem gimnazjum działającego w tym zespole była Maria Skłodowska-Curie; po reformie oświaty z 2017 r. szkoła podstawowa nosi imię Mikołaja Kopernika.
Ludzie związani z Pszczewem
Ludwik Zachariasz Cichowicz (1857–1940) – prawnik, adwokat i notariusz, wiceprezydent Komisji Kodyfikacyjnej RP
Josef Paech (ur. 1880 w Pszczewie) – niemiecki ksiądz katolicki, kanonik kapituły katedralnej w Poznaniu
Gmina Pszczew utrzymuje partnerstwo z niemiecką gminą Letschin w Brandenburgii. W ramach programu Interreg VI A Brandenburgia–Polska gmina realizuje wspólnie z partnerami z Niemiec projekt dotyczący ochrony przeciwpożarowej w regionie Odry.
Przypisy
↑Wieś Pszczew w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2023-02-18], liczba ludności na podstawie danych GUS.
↑Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z2013r. poz.200 (ISAP)).
↑Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z1946r. Nr142,poz.262 (ISAP)).
B. Kucharski, Informator Turystyczno-Krajoznawczy Województwa Gorzowskiego, Gorzów Wielkopolski, Urząd Wojewódzki w Gorzowie Wielkopolskim, 1998, ISBN83-908511-1-3.
52°28′41″N 15°46′52″E/52,478056 15,781111
.jpg)
.JPG)
