Pterokarpus

Drewno

Drewno większości gatunków pterokarpusów jest mocne, wytrzymałe, bardzo twarde, trwałe, drobnoziarniste, dobrze się poleruje i dobrze sezonuje. Wykorzystywane jest do różnych celów, w tym do produkcji instrumentów muzycznych, mebli, ram drzwi i okien, słupów, narzędzi rolniczych, budowy łodzi, wozów, wagonów kolejowych, podkładów kolejowych itp.

• Rodzaje drewna Pterocarpus
• 
  P. officinalis
• 
  P. erinaceus
• 
  P. angolensis
• 
  P. macrocarpus
• 
  P. soyauxii
• 
  P. sandalinus
• 
  P. indicus

Szczególnie cenne jest drewno pterokarpusa sandałowego („czerwone drewno sandałowe”). Było ono historycznie cenione w Chinach, szczególnie w okresie dynastii Ming i Qing. Chińczycy wierzyli, że meble z czerwonego drewna sandałowego przynoszą szczęście w domu i są symbolem statusu. W XVII i XIX wieku w Chinach meble z tego drewna były zarezerwowane dla cesarskich domów dynastii Qing. Wykwintne krzesło wykonane z tego drewna można dziś zobaczyć w Zakazanym Mieście w Pekinie, w Sali Najwyższej Harmonii, i było niegdyś używane przez cesarzy tej dynastii.

Czerwone drewno sandałowe, podobnie jak drewno niektórych gatunków dalbergii, w handlu nazywane było różanym lub fioletowym palisandrem. Po ścięciu ma jasny, pomarańczowoczerwony kolor, który zmienia się w ciemnobordowy lub niemal czarny. W hinduizmie drewno to jest uważane za święte i używane przez kapłanów i braminów do wielu rytuałów i ceremonii, do ozdabiania posągów bóstw oraz do wyrobu naczyń religijnych. Buddyści preferują to drewno podczas kremacji. Drewno o prostym usłojeniu jest używane do rzeźbienia posągów, zabawek i tradycyjnych rzeźb. W Chinach i Japonii wykorzystywane jest do produkcji instrumentu muzycznego, shamisenu, o doskonałej jakości akustycznej, wynikającej z falistego usłojenia drewna twardzielowego. Instrument muzyczny i przedmioty wykonane z tego drewna są dawane w prezencie na tradycyjnych japońskich ślubach.

Współcześnie kilka gatunków pterokarpusa jest szeroko wykorzystywanych do produkcji drewna, powszechnie sprzedawanego pod nazwą handlową „palisander” (rosewood). Termin ten obejmuje drewno kilku tropikalnych gatunków drzew liściastych o barwie od czerwonej do ciemnej. Ten rodzaj drewna pochodzi głównie z gatunków z rodzajów dalbergia i pterokarpus, ale nazwę stosuje się również do drewna z gatunków hebanowca, miletii i Senna. Tradycyjnie palisandrem nazywane było drewno dalbergii, jednak wraz ze zmniejszającą się dostępnością handel przesunął się w kierunku gatunków zastępczych, zwłaszcza w obrębie rodzaju pterokarpus (szczególnie P. soyauxii, P. erinaceus, P. angolensis, P. tinctorius i P. lucens). Drewno gatunków P. mildbraedii i P. tessmannii sprzedawane jest pod nazwą „paduk”. Na przełomie XX i XXI wieku największym importerem i konsumentem palisandru (chin. hongmu) stały się Chiny. Na początku XXI wieku gatunki afrykańskie dostarczały prawie połowę całkowitego importu palisandru do tego kraju (w latach 2010–2014 chiński import tego drewna z Afryki wzrósł o 700%), prowadząc do nadmiernej eksploatacji populacji pterokarpusów w Afryce. Dążąc do uregulowania handlu międzynarodowego, w 2017 roku włączono do Załącznika II Konwencji Waszyngtońskiej gatunek Pterocarpus erinaceus, którego drewno było najbardziej cenionym w Chinach rodzajem hongmu. Obawy dotyczące trwającej nadmiernej eksploatacji skłoniły do włączenia w 2019 roku do Załącznika II CITES gatunku P. tinctorius. W 2023 r. wszystkie afrykańskie gatunki pterokarpusów zostały objęte Konwencją Waszyngtońską, niezależnie od statusu ich ochrony według Czerwonej listy IUCN. Taki krok był motywowany tendencją do przenoszenia presji między gatunkami w wyniku regulacji poszczególnych taksonów, a także trudnościami w rozpoznawaniu poszczególnych gatunków drewna, powodujących fałszowanie oznaczeń pochodzenia gatunkowego drewna w celu obejścia ograniczeń handlowych.

Czerwonawo-brązowe drewno P. indicus jest wymieniane wśród najcenniejszych gatunków drewna na Filipinach. Jest odporne na termity i ma zapach róży. Jest stosowane do wyrobu mebli, rzeźb, konstrukcji, podłóg i instrumentów muzycznych, a po cienkim pokrojeniu tworzy niezwykle dekoracyjny fornir, stosowany do dekoracji i mebli.

W Ameryce Południowej bardzo twarde i czarne drewno P. dubius wykorzystywane jest w meblarstwie. Z kolei lekkie, miękkie i białe drewno P. rohrii jest wykorzystywane do wykańczania wnętrz, produkcji ram, listew przypodłogowych, skrzynek, drzwi, paneli itp.

• Wyroby z drewna pterokarpusów
• 
• 
• 
• 
• 
• 

Barwniki

Czerwone barwniki obecne w pterokarpusie sandałowym wykorzystane są w barwieniu drewna, tekstyliów, wełny, jedwabiu, włosów, skór i juty. Alkoholowy ekstrakt pochodzący z drewna tego drzewa służy do barwienia nalewek, lakierów i bejcowania wyrobów z drewna. Obecny w roślinie santalin tworzy krwistoczerwony roztwór po rozpuszczeniu w alkoholu, po zmieszaniu z eterem tworzy żółty roztwór, podczas gdy amoniak i ług sodowy dają roztwór fioletowy.

Sproszkowane czerwone drzewo pterokarpusa sandałowego było często używane jako podróbka szafranu i służyło do barwienia orzechów betelowych (areka katechu).

Twardziel korzeni P. angolensis, roztarta na proszek, daje trwały brązowoczerwony barwnik, używany głównie do barwienia włókien liści palmowych. Tradycyjnie paski liści palmowych gotuje się przez około 12 godzin w kąpieli barwiącej zawierającej gorącą wodę i korę. Po wysuszeniu powstałe czerwonobrązowe włókna wykorzystuje się do uzyskania kolorowych wzorów w plecionkarstwie koszykarskim. Proszek miesza się również z olejem lub tłuszczem, aby uzyskać kosmetyczną pomadę, która miała duże znaczenie kulturowe. Tradycyjnie nakłada się ją na wszystkie odsłonięte części ciała, w tym włosy, twarz, piersi, ramiona i nogi.

Do barwienia wykorzystywane są też inne gatunki pterokarpusa.

Zastosowanie lecznicze

Wiele gatunków pterokarpusów od dawna wykorzystywanych jest leczniczo na obszarze swojego występowania, podstawowym surowcem leczniczym jest drewno oraz czerwona gumożywica powstająca z soku wyciekającego po nacięciu kory drzewa (zwana kino).

Gumożywica P. indicus jest powszechnie stosowana w Azji Południowo-Wschodniej w leczeniu owrzodzeń, zwłaszcza jamy ustnej, pleśniawek i biegunki. Po kilku godzinach kontaktu z powietrzem przekształca się w rodzaj czerwonego kryształu, który jest stosowany jako środek ściągający i przeciwko innym chorobom, w tym nowotworowym, zwłaszcza jamy ustnej. Działa przeciwbólowo, żółciopędnie oraz emetycznie (wymiotnie). Młode liście tego gatunku stosuje się na czyraki, wrzody i potówki. Napar z liści stosuje się do mycia włosów oraz pije na ból głowy, brzucha, w razie gorączki oraz w astmie. Młode liście stosuje się zewnętrznie na czyraki, potówki i wrzody, a drobno sproszkowane przykłada na pęknięcie krocza. Sok z korzeni stosuje się na owrzodzenia kiłowe. Drewno jest stosowane jako środek na bóle brzucha, dreszcze, kołatanie serca, reumatyzm i upławy. Młode kobiety żują korę drzew tego gatunku w przypadku nieregularnych miesiączek.

P. marsupium to popularna indyjska roślina lecznicza, od dawna powszechnie stosowana w medycynie ajurwedyjskiej. Liście przykładane są na choroby skóry, wrzody i podrażnienia, kora na bóle zębów i jako środek ściągający, kwiaty na gorączkę, a gumożywica na biegunkę, dyzenterię, upławy i krwotoki. Gumożywica zawiera około 75% kwasu kinotanninowego(inne języki) i mimo nieprzyjemnego smaku stosowana jest do płukania jamy ustnej i gardła, a także w razie bólu zębów. Drewno bielaste jest uważane za środek przeciwrobaczy, przeciwzapalny, przeciwutleniający i ściągający. Roślina ta ma długą tradycję stosowania w leczeniu cukrzycy. Stwierdzono, że roślina ta posiada różnorodne właściwości biologiczne i uważana jest za cenne źródło unikalnych produktów naturalnych do opracowywania leków. P. marsupium wykazuje właściwości ochronne i regeneracyjne komórek beta, a także działanie obniżające poziom glukozy we krwi. Efekty te potwierdzono w licznych badaniach na zwierzętach i w badaniach klinicznych. We wszystkich tych badaniach stwierdzono, że P. marsupium odwraca uszkodzenia komórek beta i faktycznie repopuluje wysepki Langerhansa w trzustce, powodując niemal całkowite przywrócenie prawidłowego wydzielania insuliny. Wykazano również, że ekstrakt metanolowy z kory działa hepatoprotekcyjnie.

Pterokarpus sandałowy jest znany w Indiach z farmakopei ajurwedyjskich i unanijskich(inne języki). Ajurweda przypisuje drewnu pterokarpusa sandałowego wiele użytecznych właściwości leczniczych, takich jak działanie przeciwgorączkowe i przeciwrobacze. Z drewna tworzy się pastę, którą stosuje się w celu łagodzenia stanów zapalnych, obrzęków i czyraków. W leczeniu hemoroidów proszek miesza się z mlekiem i spożywa. Pasta drzewna jest uważana za środek chłodzący i oczyszczający skórę. Tradycyjnie, woda pitna przechowywana w naczyniach wykonanych z twardzieli P. santalinus jest stosowana w leczeniu cukrzycy. Twardziel ma działanie chłodzące, a także przeciwgorączkowe, przeciwzapalne, przeciwrobacze, afrodyzjakalne i napotne. Stosowana samodzielnie lub w połączeniu z innymi lekami jest również przepisywana w leczeniu ukąszeń węży i użądleń skorpionów. W medycynie unanijskiej pterokarpus sandałowy jest stosowany jako środek ściągający, gorzki, oczyszczający krew, kardiotoniczny, zapierający, chłodzący, dezodorujący, łagodzący, pobudzający, chłodzący, uspokajający i tonizujący, przydatny w stanach krwotocznych, upławach, nasieniotoku, bolesnym oddawaniu moczu, atakach alergicznych, bólu głowy, żółtaczce, krwawieniach z odbytu, nadkwasocie, przewlekłym kaszlu, nadmiernym pragnieniu i czkawce. Etanolowy ekstrakt z kory tego gatunku wykazał działanie przeciwhiperglikemiczne i przeciwhiperlipidemiczne. Glikozydy auronowe wyizolowane z drewna twardzielowego wykazują działanie przeciwmalaryczne i były stosowane jako potencjalny lek przeciwko leiszmaniozie. Metanolowe i wodne wyciągi z drewna twardzielowego wykazały działanie przeciwhepatotoksyczne. Wyciągi z kory i liści wykazują silną aktywność przeciwbakteryjną.

Medyczne zastosowanie pterokarpusa sandałowego było znane również w Azji Zachodniej i Europie. Drewno pterokarpusa sandałowego zostało wymienione przez Awicennę w „Kanonie medycyny” jako substancja przeciwzapalna i przeciwbólowa. W dziele „Regimen sanitatis Salernitanum(inne języki)” wydanym przez szkołę medyczną w Salerno drewno tego gatunku jest składnikiem łagodzącego ból głowy leku triasandali. W Polsce Wojciech Oczko w wydanym w 1581 roku dziele „Przymiot” zalecał smarowanie krochmalem z dodatkiem drewna pterkarpusa sandałowego (santalu) na chore nerki. Gatunek był też wymieniony w pochodzących z XIX wieku receptach zielarskich z Karpacza.

Pterocarpus erinaceus jest powszechnie stosowany w tradycyjnej medycynie Afryki. Gumożywica kino działa ściągająco i hemostatycznie. Jest stosowana wewnętrznie w leczeniu biegunki, czerwonki, gorączki, rzeżączki i zakażeń pasożytniczych. Zewnętrznie jest stosowana w leczeniu dolegliwości oczu, owrzodzeń i ran. Wywary lub napary z kory lub korzeni są stosowane w leczeniu infekcji oskrzeli, bólu zęba, czerwonki, dolegliwości menstruacyjnych, anemii, rzeżączki, krwotoków poporodowych, grzybicy, trądu, ran, guzów i wrzodów, a także jako środek przeciwwymiotny, przeczyszczający i tonizujący. Napar z kory P. erinaceus stosowany jest w Gwinei Bissau na kaszel i bóle w klatce piersiowej. Preparaty z korzeni są podawane w leczeniu chorób wenerycznych. Wywary z liści są stosowane w leczeniu gorączki, kiły i jako afrodyzjak. Skuteczność kory jako środka gojącego rany została potwierdzona w badaniach, a działanie to można wytłumaczyć obecnością związków fenolowych. Kora wykazuje też znaczną aktywność antyoksydacyjną i przeciwbakteryjną.

Poza tym w Afryce wykorzystuje się korę, owoce i korzenie P. angolensis w owrzodzeniach jamy ustnej, na ból głowy, obfite miesiączki, schistosomatozę, rzeżączkę oraz jako środek poronny. Kora i gumożywica jest silnym środkiem ściągającym. Jest podgrzewana w wodzie i mieszana z figami, a następnie wmasowywana w piersi w celu pobudzenia laktacji. Uważa się, że wywar z korzenia leczy malarię i będącą jej powikłaniem „gorączkę czarnomoczną”. Korzenie spala się, a popiół pije się z wodą w leczeniu astmy i gruźlicy. Wrzody rogówki przemywa się płynem do płukania oczu, który uzyskuje się po uprzednim oczyszczeniu korzeni drzewa, a następnie moczeniu ich w wodzie przez 6 godzin. W leczeniu uzupełniającym tej dolegliwości kwiaty umieszcza się we wrzącej wodzie, nad którą pacjent trzyma twarz. Zakraplanie soku z korzenia do oczu jest stosowane w leczeniu zaćmy. Wyciągi z korzeni są śmiertelne dla dorosłych przywr wywołujących schistosomatozę, a ich działanie ma być porównywalne z prazykwantelem.

Kora P. lucens jest stosowana w leczeniu biegunki, czerwonki i tasiemczycy. Wywar z korzenia stosuje się na ból krzyża i dolegliwości nerek. Liście stosuje się w leczeniu dolegliwości brzusznych i bólów głowy, a stosowane zewnętrznie służą do wspomagania gojenia ran.

Liście, owoce i korzenie P. mildbraedii stosowane są tradycyjnie w biegunce, gorączce oraz jako środek antyseptyczny do dróg moczowych.

Liście, korzenie, gałązki i kora P. santalinoides są powszechnie wykorzystywane w leczeniu dolegliwości oskrzelowych oraz jako środek przeciwbiegunkowy, środek poronny, na czerwonkę pełzakowatą, gorączkę, hemoroidy i trypanosomozę.

Liście i kora P. rotundifolius stosowane są w dyzenterii, biegunce, gorączce, malarii, chorobach wenerycznych, na ból zęba i w chorobach skóry. Sok lub napar z liści z tego gatunku zakrapla się do oczu w razie dolegliwości.

Liście i kora P. soyauxii wykorzystywane są na gorączkę, biegunkę, jako opatrunek na rany, w bólu zęba, rzeżączce, kaszlu, obfitych miesiączkach, stanach zapalnych, obrzękach, zanokcicy, przepuklinie, krwotoku macicznym, czerwonce i jako lek przeciwgrzybiczy. W badaniach kora tego gatunku wykazała działanie przeciwgrzybicze.

Gałązki z P. osun są składnikiem tradycyjnych leków na anemię sierpowatą i brak miesiączki. W badaniach wykazano właściwości przeciwdrobnoustrojowe i antyoksydacyjne ekstraktów z tego drzewa. W 2005 roku ekstrakt z pnia P. osun, liści sorgo dwubarwnego, nasion Piper guineense(inne języki) i kwiatów goździkowca uzyskał pozytywną opinię Komisji Europejskiej w sprawie nadania oznaczenia leku sierocego w leczeniu niedokrwistości sierpowatokrwinkowej.

W Ameryce Południowej szybko twardniejący sok wypływający ze zranionej kory P. officinalis, znany jako „Krew Smoka” stosuje się w leczeniu biegunki, owrzodzeń jamy ustnej i pleśniawek. Korę i drewno spożywa się w celu wywołania poronienia do trzeciego lub czwartego miesiąca ciąży. Napar z kory stosuje się w leczeniu dyzenterii.

W Amazonii żywica pozyskiwana z P. santalinoides stosowana jest jako środek przeciwbiegunkowy, przeciwkrwotoczny i gojący. Napar z kory i żywicy stosuje się w leczeniu anginy i wzmacniania dziąseł.

Wywar z liści P. rohrii jest uważany za jeden z najskuteczniejszych środków przeciwgorączkowych w kolumbijskim regionie Amazonii.

Kosmetyka

Ekstrakty z kory i drewna niektórych gatunków pterokarpusa stosowane są w preparatach kosmetycznych, odmładzających kremach do twarzy, odżywkach do włosów i skóry oraz ściągających tonikach. Ekstrakty z P. marsupium, P. santalinus i P. soyauxii dopuszczono do stosowania jako składniki kosmetyków w Unii Europejskiej.

Tradycyjnie napary z liści wykorzystywane są jako szampon.

Zastosowanie spożywcze

Zmielona twardziel lub ekstrakty z czerwonego drewna pterokarpusa sandałowego są stosowane jako naturalny barwnik spożywczy, szczególnie w sosach i napojach alkoholowych. Do niedawna były wykorzystywane w Europie w produktach owocowych, napojach i słodyczach, jednak Komisja Europejska obecnie odradza ich stosowanie i w Unii Europejskiej klasyfikowane są jako ekstrakt z przypraw. W Stanach Zjednoczonych dopuszczono je do stosowania jako barwniki napojów alkoholowych.

W Indiach spożywane są nasiona i kwiaty P. marsupium, spożywane są także młode liście i kwiaty P. indicus i P. dalbergioides.

W Afryce liście i nasiona P. erinaceus spożywa się po ugotowaniu. Młode liście P. lucens są jadane jako warzywo oraz jako przystawka i wykorzystywane do sosów. Jako warzywo jadalne są również liście P. mildbraedii. Liście i młode pędy P. soyauxii gotowane są jako warzywo, dodawane do zup lub używane do innych potraw z maniokiem i batatem. Gatunek ten jest popularnym i powszechnie stosowanym warzywem w południowo-wschodniej Nigerii, cenionym za wyjątkowy smak i wysoką zawartość witaminy C, nawet po ugotowaniu.

Inne zastosowania

Rośliny włókniste

Włókno uzyskuje się z wewnętrznej warstwy kory. Ma ono czerwonawy kolor i składa się z dość cienkich włókien o umiarkowanej wytrzymałości.

Rośliny ozdobne

P. indicus jest powszechnie sadzony wzdłuż alei oraz jako drzewo dające cień na parkingach, w ogrodach i parkach w Azji Południowo-Wschodniej.

Rośliny aromatyczne

Drewno pterokarpusa sandałowego jest wykorzystywane jako baza kadzidła w Mjanmie i Tybecie.

Pozostałe

Jako drzewa wiążące azot zalecane są do stosowania w agroleśnictwie i do zacieniania upraw. Dostarczają dużej ilości liści na nawóz zielony. Drzewa mogą być także wykorzystywane jako pionierskie w odnawianiu roślinności. W północnej Tajlandii P. macrocarpus jest sadzony w ramach projektów ponownego zalesiania mających na celu odtworzenie rodzimych lasów.

Twarde drewno wielu gatunków pterokarpusa jest bardzo odporne na ogień i bywa wykorzystywane jako zapora przeciwpożarowa.

Jasne drewno niektórych gatunków wykorzystywane jest na opał.