Sadowne

Sadowne
wieś
Ilustracja
Panorama ul. Kościuszki
Państwo

 Polska

Województwo

 mazowieckie

Powiat

węgrowski

Gmina

Sadowne

Liczba ludności (2021)

1218

Strefa numeracyjna

25

Kod pocztowy

07-140

Tablice rejestracyjne

WWE

SIMC

0686010

Położenie na mapie gminy Sadowne
Mapa konturowa gminy Sadowne, w centrum znajduje się punkt z opisem „Sadowne”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Sadowne”
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, blisko centrum na prawo u góry znajduje się punkt z opisem „Sadowne”
Położenie na mapie powiatu węgrowskiego
Mapa konturowa powiatu węgrowskiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Sadowne”
Ziemia52°38′26″N 21°50′49″E/52,640556 21,846944
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Sadowne – wieś we wschodniej Polsce, w północno-wschodniej części województwa mazowieckiego, w powiecie węgrowskim. Ma status sołectwa. Jest siedzibą gminy Sadowne. Leży przy drodze krajowej nr 50.

Części wsi

Integralne części wsi Sadowne
SIMCNazwaRodzaj
0686026Drakczęść wsi
0686032Kuźnicaczęść wsi
0686049Pruska Kępaczęść wsi

Historia

Teren, na którym powstało Sadowne, jest pograniczem kilku obszarów: Mazowsza i Podlasia, Puszczy Kamienieckiej i Białej, ziem książęcych i biskupich. Pierwsze ślady ludzkich osiedli pochodzą tu z wykopalisk w pobliskiej wsi Rażny z pierwszych wieków naszej ery[potrzebny przypis]. Wieś Sadowne została założona w przeznaczonym do karczowania północnym krańcu Puszczy Kamienieckiej, będącym częścią dóbr raźnieńskich, od 1404 do 1795 stanowiących uposażenie kapituły kościoła kolegiackiego św. Jana w Warszawie. Obszar ten znajduje się na granicy między zalewaną przez Bug pradoliną i wzgórzami wydmowymi, które chroniły przed wylewami kapryśnej rzeki, co okazało się kluczowe dla późniejszego rozwoju miejscowości (na jednym z takich wyniesień terenu powstał kościół, na innym cmentarz parafialny, na jeszcze innym kuźnia)[potrzebny przypis]. Osadnictwo postępowało tu od zachodu, od strony Kamieńca (dziś Kamieńczyka) wzdłuż rzeki Bug; od północy, od strony książęcego miasta Ostrów Mazowiecka; także od południa od strony Liwa[potrzebny przypis].

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1514. Jest to umowa z wójtem nowej wsi założonej na „surowym korzeniu”. Od posadowienia jej na nieużytkowanym wcześniej terenie pochodzi nazwa miejscowości. Wójtowi nadano dwie włóki ziemi. Wieś należała do parafii Brok. Umowę podpisano na 20 lat, później zapewne przedłużono. W 1524 erygowano parafię pw. św. Jana Chrzciciela. W 1527 zaledwie 1/3 pól w Sadownem była wykarczowana, a to z powodu trudnych warunków (gęste błotniste lasy).

W II połowie XVI wieku Sadowne jako prywatna wieś duchowna położona była w powiecie kamienieckim ziemi nurskiej województwa mazowieckiego, były to dobra kapituły kolegiackiej św. Jana Chrzciciela w Warszawie. Pod koniec XVII wieku do Sadownego dotarli też osadnicy kurpiowscy z Puszczy Zielonej, zasiedlający za sprawą biskupów płockich opustoszałą po wojnach północnych pobliską Puszczę Białą.

W 1527 Sadowne liczyło 115 mieszkańców. W 1564 mieszkało tu 225 osób, jednak po wybuchu epidemii morowego powietrza (1583) zostało tylko 80 osób. Wieś nawiedzały epidemie cholery, więc dopiero w XVIII wieku liczba mieszkańców zaczęła wzrastać. W 1797 wieś Sadowne dostała się pod panowanie Austrii. Taka sytuacja trwała do czasu dotarcia przez Napoleona Bonaparte do Polski (1809). Potem Sadowne należało do Księstwa Warszawskiego. W latach 1813–1814 było pod tymczasowym nadzorem rosyjskim. W 1815 stało się częścią Królestwa Polskiego.

Od 1821 region sadowieński należał do posiadłości Stanisława Kostki Zamoyskiego, który dobra te uzyskał w wyniku zamiany za twierdzę w Zamościu z carem Aleksandrem I. W 1824 Stanisław Zamoyski odstąpił dobra synowi Andrzejowi Zamoyskiemu. Ściągani przez niego niemieccy koloniści (ewangelicy) karczowali i osuszali niezagospodarowane dotąd lasy i mokradła w północnej części regionu. Osadnicy liczniej pojawiali się od 1829, tworząc nowe wsie i osady. Pierwotnie podlegali parafii ewangelickiej w Węgrowie, ale z powodu konfliktu zbudowali w Płatkownicy własny zbór.

Oprócz Polaków i Niemców w Sadownem (rzadziej w okolicznych wsiach) zamieszkiwali również Żydzi. Ich obecność w regionie sadowieńskim zanotowano po raz pierwszy w 1757. W 1810 podano, że w parafii Sadowne mieszkało 74 Żydów. W 1823 w parafii Sadowne mieszkało 18 rodzin żydowskich. Kiedy w 1864 władze carskie zakazały Żydom przebywania na gruntach chłopskich, przeprowadzili się do Sadownego, gdzie zajmowali się handlem i rzemiosłem.

W czasie powstania listopadowego (1830–1831) działania wojenne nie dotknęły Sadownego. W czasie powstania styczniowego w okolicy odbyło się kilka bitew i potyczek.

Pomnik Tadeusza Kościuszki w Sadownem

W 1864 car rosyjski wydał edykt uwłaszczeniowy. Włościanie w Płatkownicy i w Sadownem wystawili pomnik wdzięczności za uwłaszczenie. Na metalowych tablicach umieszczono napis: Na pamiątkę uwłaszczenia włościan dnia 14 lutego/2 marca 1864 r. włościanie gminy Płatkownica Bogu na chwałę Monarsze Aleksandrowi II na szczerą pamiątkę ten pomnik wynieśli dnia 19 lutego/2 marca 1867 r. Przetrwały do 1915. Usunięto je po wycofaniu się wojsk niemieckich w listopadzie 1918, a pomniki przebudowano. W Sadownem na podstawie pomnika pańszczyźnianego wykonano pomnik Tadeusza Kościuszki z napisem: Tadeuszowi Kościuszce w setną rocznicę 1817 – 1917 Rodacy. Pomnik nadal stoi na dawnym miejscu. Tablica z Sadownego upamiętniające zniesienie pańszczyzny znajduje się w Muzeum Ziemi Sadowieńskiej.

Pewne oznaki uprzemysłowienia pojawiły się pod koniec XIX wieku. W 1883 w Kołodziążu działały dwa młyny wodne na Bojewce, tartak i dwie wytwórnie terpentyny. Oprócz młynów pojawiły się piece hutnicze, zwane też dymarkami, które w Sadownem i Krupińskiem przetapiały rudę darniową na surówkę żeliwną, a w wielu wsiach znajdowały się kuźnie dworskie. W 1891 zbudowano linię kolejową Warszawa–Petersburg i szosę Ostrów Mazowiecka–Mińsk Mazowiecki. Obie przyczyniły się do rozwoju gospodarczego i kulturalnego okolicy.

Okres II wojny światowej

Stacja kolejowa Sadowne Węgrowskie
Drugi Budynek Szkoły Podstawowej w Sadownem
Muzeum Ziemi Sadowieńskiej
Kościół św. Jana Chrzciciela
Basen w Sadownem w okresie świetności
Rodzinny dom Bolesława Szabelskiego w Sadownem

We wrześniu 1939 ziemi sadowieńskiej broniła Grupa Operacyjna „Wyszków”, dowodzona przez generała Wincentego Kowalskiego. W czasie wojny życie straciło blisko 216 osób z gminy Sadowne, z czego 85 zginęło podczas działań wojennych, 109 zostało zamordowanych, a pozostała część została wywieziona do obozów koncentracyjnych lub w nieznanym kierunku[potrzebny przypis]. Na przymusowe roboty zesłano do Rzeszy ponad 450 osób. Ponadto dokonano niezliczonych mordów Żydów, którym udało się zbiec z transportu do Treblinki. Głównymi wsiami, które padły ofiarą niemieckich żołnierzy, były: Kołodziąż, Sadowne, Rażny oraz Wilczogęby[potrzebny przypis].

Ludność niemiecka opuściła Sadowne w czasie II wojny światowej, przesiedlona przez władze hitlerowskie w 1939. Kilkuset sadowieńskich Żydów zostało przesiedlonych do getta w Stoczku i zamordowanych w obozie zagłady w Treblince.

Demografia

Liczba ludności w wybranych latach:

Źródło: Lata 1527–2002

Transport

Na terenie miejscowości przebiega droga krajowa nr 50. W miejscowości znajduje się też stacja kolejowa Sadowne Węgrowskie na linii kolejowej nr 6 Warszawa–Białystok. Znajduje się pośrodku lasów i trzy kilometry dzielą ją od położonej na północ od niej wsi, od której wzięła nazwę. Obok stacji ulokowano składowisko wyciętego w lasach drewna. Stacja powstała w XIX wieku jako efekt budowy linii kolejowej Warszawa–Petersburg w 1862. Początkowa stacja nazywała się „Zieleniec” i nosiła tę nazwę do 1923.

Oświata

W Sadownem znajduje się Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych (w skład Zespołu Szkół wchodzą: Liceum Ogólnokształcące im. Władysława Orkana, Zasadnicza Szkoła Zawodowa, Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące oraz Szkoła Policealna dla dorosłych), Szkoła Podstawowa im. bł. ks. Edwarda Grzymały (dawniej Czesława Wycecha), a także przedszkole.

Muzeum Ziemi Sadowieńskiej

Muzeum powstało w 1978. 18 maja 1999 Samorząd Gminy podjął uchwałę o przejęciu muzeum. Placówka otrzymała prawnego właściciela i stała się muzeum samorządowym[potrzebny przypis].

Religia

Sport

W Sadownem działa Klub Sportowy „Wicher”. Został utworzony 22 lutego 2009, lecz tradycjami i nazwą nawiązuje do powstałego w 1956 w Sadownem KS „Wicher”. W 1956 pierwszym Prezesem Klubu był Mieczysław Chmielewski – nauczyciel sadowieńskiego liceum. Obecnie w Klubie działają dwie sekcje: piłki nożnej i siatkowej.

W okresie letnim w Sadownem funkcjonował odkryty basen. Zlokalizowany był przy ulicy Słonecznej za Ośrodkiem Zdrowia. W 2017 został zamknięty.

Pozostałe informacje

W Sadownem i okolicy rozgrywa się duża część akcji książki Grzegorza Gołębiowskiego „Dziedzictwo”.

Przypisy

  1. ↑ Wieś Sadowne w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2025-04-03], liczba ludności na podstawie danych GUS.
  2. ↑ NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych [online], Bank Danych Lokalnych GUS, 19 września 2022 [dostęp 2025-04-03].
  3. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1131 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. 1 2 3 TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju) [online], Główny Urząd Statystyczny [dostęp 2015-11-18].
  5. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 120274.
  6. 1 2 Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP)).
  7. ↑ Strona gminy, sołectwa
  8. 1 2 3 4 Zbigniew Rostkowski, SADOWNE – Parafia św. Jana Chrzciciela – Diecezja Drohiczyńska [online], 15 kwietnia 2015 [dostęp 2025-09-26].
  9. 1 2 Łosiowisko: Sadowne [online], Łosiowisko – Radio dla Ciebie [dostęp 2025-09-27].
  10. 1 2 3 4 5 Lechosław Herz, Puszcze Kamieniecka i Biała. Wędrówka mazowiecka druga. Przewodnik krajoznawczy w formie opowieści napisany, a po magicznych i egzotycznych miejscach znanych i nieznanych prowadzący, Pruszków 2005, s. 59.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Sadowne | Gmina Sadowne [online], www.sadowne.pl [dostęp 2025-09-26] [zarchiwizowane z adresu 2025-07-13].
  12. ↑ Lechosław Herz, Kamieńczyk i Puszcza Kamieniecka, Warszawa 1975, s. 10.
  13. ↑ Corona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
  14. ↑ Ludwik Królik, Majątek kapituły kolegiackiej w Warszawie, w: Studia Theologica Varsaviensia, 1986, Tom 24, Numer 2, s. 174.
  15. ↑ Maria Żywirska, Puszcza Biała. Jej dzieje i kultura, Warszawa 1973, s. 48.
  16. ↑ Lechosław Herz: Wędrówki mazowieckie 1. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2001, s. 159. ISBN 978-83-7641-336-5.
  17. 1 2 Andrzej Firewicz: Sadowne i okolice wczoraj i dziś. Warszawa: AGMEN Wydawnictwo Edukacyjne, 2003, s. 37. ISBN 83-917304-1-7.
  18. ↑ Andrzej Firewicz: Sadowne i okolice wczoraj i dziś. Warszawa: AGMEN Wydawnictwo Edukacyjne, 2003, s. 20. ISBN 83-917304-1-7.
  19. ↑ Lechosław Herz, Puszcze Kamieniecka i Biała. Wędrówka mazowiecka druga. Przewodnik krajoznawczy w formie opowieści napisany, a po magicznych i egzotycznych miejscach znanych i nieznanych prowadzący, Pruszków 2005, s. 61.
  20. ↑ Andrzej Firewicz: Sadowne i okolice wczoraj i dziś. Warszawa: AGMEN Wydawnictwo Edukacyjne, 2003, s. 23. ISBN 83-917304-1-7.
  21. ↑ Uchwycić wspomnienia. Odkrywamy dawne Sadowne. praca zbiorowa. Sadowne: Gminny Ośrodek Kultury w Sadownem, 2016, s. 67. ISBN 978-83-937846-3-9.
  22. ↑ Lechosław Herz, Puszcze Kamieniecka i Biała. Wędrówka mazowiecka druga. Przewodnik krajoznawczy w formie opowieści napisany, a po magicznych i egzotycznych miejscach znanych i nieznanych prowadzący, Pruszków 2005, s. 60.
  23. ↑ Historia Sadownego na portalu Wirtualny Sztetl. [dostęp 2013-08-12].
  24. ↑ Andrzej Firewicz: Sadowne i okolice wczoraj i dziś. Warszawa: AGMEN Wydawnictwo Edukacyjne, 2003, s. 39–40. ISBN 83-917304-1-7.
  25. ↑ Lechosław Herz: Wędrówki mazowieckie 1. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2001, s. 160. ISBN 978-83-7641-336-5.
  26. ↑ Andrzej Firewicz: Sadowne i okolice wczoraj i dziś. Warszawa: AGMEN Wydawnictwo Edukacyjne, 2003, s. 22. ISBN 83-917304-1-7.
  27. ↑ Strona szkoły im. bł. ks. Edwarda Grzymały
  28. ↑ Szkolnictwo, Edukacja na portalu Info Sadowne. [dostęp 2013-08-13].
  29. ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2013-02-11].
  30. ↑ Informacje o historii na nieoficjalnej stronie Klubu. [dostęp 2013-08-13].
  31. ↑ Informacje o basenie na stronie gminy. [dostęp 2013-08-13].
  32. ↑ Kąpieli już nie będzie. [dostęp 2019-07-31].
  33. ↑ Opis książki „Dziedzictwo” na stronie wydawnictwa. [dostęp 2018-01-08].

Linki zewnętrzne