Sagowcowe (Cycadopsida Brongn.) – monotypowaklasa roślin należąca do gromady nagonasiennych obejmująca jeden rząd sagowce (Cycadales) z dwiema rodzinami (sagowcowatymi i zamiowatymi), 11 rodzajami i około 320–340 gatunkami. Naturalny zasięg i rozpowszechnienie tych roślin są współcześnie ograniczone, jednak przodkowie sagowców podobni do żyjących obecnie odgrywali ogromną rolę w krajobrazie i stanowili podstawowe źródło pokarmu dla wielu dinozaurów. Współcześnie także niektóre gatunki stanowią źródło skrobi (tzw. sago) i one też zostały rozpowszechnione jako rośliny pokarmowe. Wielu przedstawicieli uprawianych jest także jako rośliny ozdobne. W klimacie Europy środkowej spotykane są jedynie w szklarniach i palmiarniachogrodów botanicznych, niektóre (np. przedstawiciele rodzajów Cycas, Zamia) uprawiane są także jako rośliny pokojowe. Większość sagowców jest roślinami trującymi, dotyczy to również tych gatunków, których skrobię pozyskuje się w celach jadalnych – wymaga ona specjalnej obróbki w celu pozbycia się toksyn.
Morfologia
Encephalartos horridus
Pokrój
Sporofit o pędzie zdrewniałym o zróżnicowanym wyglądzie. U niektórych przedstawicieli pęd jest silnie skrócony i nie wystaje nad powierzchnię gleby, u innych podobny do pnia palm – osiąga kilkanaście metrów wysokości.
Zalążki rozwijają się w bocznej pozycji na liściopodobnych lub u nasady łuskowatych makrosporofili (żeńskich liści zarodnionośnych). Skupiają się one na szczycie pędu w szyszkowate makrostrobile, osiągające nierzadko okazałe rozmiary (nawet do 1 m wysokości i 40 kg masy). U większości sagowców pęd po utworzeniu strobila kontynuuje wzrost za pomocą bocznego odgałęzienia (spychającego strobil w położenie boczne), ale w rodzaju sagowiecCycas po dojrzeniu strobila jego szczyt kontynuuje wzrost, tworząc ponownie liście płonne. Same zalążki również są okazałe – osiągają do kilku cm długości. Okryte są masywną ścianką (nucellusem) otoczoną osłonką (integumentem). Osłonka rozwija się w postaci dwóch warstw mięsistych rozdzielonych warstwą sklerenchymatyczną. W dojrzałym nasieniu integument przekształca się w łupinę nasienną, w której warstwa zewnętrzna silnie mięśnieje i często jest jaskrawo zabarwiona, warstwa sklerenchymatyczna mocno twardnieje, a wewnętrzna warstwa mięsista rozwija się w formie błoniastej.
Pochodzenie
Pierwsi przedstawiciele sagowcowych wyewoluowali prawdopodobnie z paproci nasiennych 290–265 milionów lat temu. Linie rozwojowe sagowcowatych i zamiowatych rozejść się miały ok. 250 milionów lat temu, choć opublikowano też analizy, z których wynika, że rodziny rozdzieliły się przed ok. 92 milionami lat. Intensywny rozwój sagowców nastąpił w triasie, a zwłaszcza w jurze, gdy były jednymi z najpospolitszych roślin. We wczesnej kredzie grupa ta ustępuje i, począwszy od późnej kredy, do dziś jest grupą reliktową.
Charakterystyczne dla tych roślin korzenie koralkowe stanowią w komórkach korowych miejsce bytowania symbiotycznychsinic wiążących azot atmosferyczny, co umożliwia tym roślinom zasiedlanie ubogich siedlisk.
W szyszkach sagowców stwierdzane są owady, w tym ściśle z nimi związane tj. odbywające w nich cały cykl życiowy (np. Ropalotria, przedstawiciel ryjkowców, zasiedlające szyszki z rodzaju Zamia). Z tego powodu zakłada się, że sagowcowe zapylane są przez owady.
Systematyka
Takson monofiletyczny stanowiący klad bazalny w odniesieniu do współczesnych nagonasiennych, czasem podnoszony jest do rangi gromady lub podgromady Cycadophyta. Wciąż jednak relacje filogenetyczne między głównymi, współczesnymi liniami rozwojowymi roślin nasiennych są przedmiotem żywej dyskusji naukowców.
↑Michael A.M.A.RuggieroMichael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI:10.1371/journal.pone.0119248, PMID:25923521, PMCID:PMC4418965 [dostęp 2021-02-28](ang.).
↑M.J.M.M.J.M.ChristenhuszM.J.M.M.J.M. i inni, A new classification and linear sequence of extant gymnosperms, „Phytotaxa”, 19 (1), 2011, s. 55–70, DOI:10.11646/phytotaxa.19.1.3(ang.).
12345Michael G. Simpson:Plant Systematics.Amsterdam, Boston, London:Elsevier,2010,s.140-144. ISBN978-0-12-374380-0.
↑G. L. Laqueur, M. Spatz:Toxicology of Cycasin.[w:] Cancer Res November 1968 28:2262-2267 [on-line].Symposium on Carcinogenesis of Plant Origin.[dostęp 2012-03-05].
1234Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski:Botanika. Systematyka.Warszawa:Wydawnictwo Naukowe PWN,2007,s.317-322. ISBN978-83-01-13945-2.
123Peter F.P.F.StevensPeter F.P.F., Lignophytes, and Cycadales in particular, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-11-18](ang.).
123Peter H.P.H.RavenPeter H.P.H., Susan E.S.E.EichhornSusan E.S.E., Ray F.R.F.EvertRay F.R.F., Biologia roślin, t. 1, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2023, s. 469, ISBN978-83-01-22896-5.
12345Józef Rostafiński:Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin.Kraków:Akademia Umiejętności,1900,s.202,236,250,262,503.
12Ludmiła Karpowiczowa (red.):Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński.Warszawa:Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego,1973,s.106, 118.
↑MieczysławM.CzekalskiMieczysławM., Rośliny ozdobne do dekoracji wnętrz, Poznań: Wydawnictwo Akademii Rolniczej w Poznaniu, 1996, s. 40, ISBN83-7160-011-9.
12Sagowce.[w:] CITES [on-line].Ogród Botaniczny Uniwersytetu Wrocławskiego.[dostęp 2021-12-02].
↑Jens G.J.G.RohwerJens G.J.G., Atlas roślin tropikalnych, MałgorzataM.Świdzińska (tłum.), Warszawa: „Horyzont”, 2002, s. 30, ISBN83-7311-378-9, OCLC68634821.
