Sagownica

Sagownica
	; Sagownica sagowa
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	arekowce
Rodzina	arekowate
Rodzaj	sagownica
	Nazwa systematyczna
	Metroxylon Rottbøll; Nye Saml. Danske Vid. Selsk. Skr. 2: 527. 1783
	Typ nomenklatoryczny
	M. sagu Rottbøll
Synonimy
	Coelococcus H.Wendl.; Sagus Steck;
	Coelococcus H.Wendl.; Sagus Steck;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Sagownica (Metroxylon Rottb.) – rodzaj roślin z rodziny arekowatych, czyli palm (Arecaceae). Obejmuje 7–8 gatunków. Palmy te pochodzą ze wschodnich Moluków i Nowej Gwinei oraz wysp Oceanii w zachodniej części Pacyfiku (Archipelag Bismarcka, Wyspy Salomona, Karoliny, Fidżi, Samoa, Vanuatu, Wallis i Futuna). Sagownica sagowa M. sagu rozprzestrzeniona została jako uprawiana i dziczejąca w Azji Południowo-Wschodniej. Są to rośliny monokarpiczne – zamierające po wydaniu owoców (które dojrzewają przez trzy lata), przy czym u części gatunków zamierają tylko poszczególne pnie, a rośliny kontynuują wzrost z odrostów. W naturze występują w lasach, często bagiennych i pływowych, w tych ostatnich rosnąc w formie gęstych, bezkłodzinowych zarośli.

Duże znaczenie użytkowe ma uprawiana od setek lat i w wielu odmianach sagownica sagowa. Z rdzeni kłodzin pozyskuje się skrobię najpierw w postaci sagu surowego, które następnie wykorzystywane jest do wyrobu wielu produktów i potraw takich jak: papeda, mąka sagowa, sago perłowe, podpłomyki kerupuk. Pąki liściowe (tzw. kapusta palmowa) są wykwintną jarzyną. Pnie sagownicy wykorzystywane są do hodowli i zbioru larw chrząszczy Rhynchophorus ferruguneus stanowiących regionalny przysmak. Uprawia się w nich także jadalnego grzyba – Volvaria volvacea. Twarde nasiona wykorzystywane są jako zamienniki kości słoniowej, sporządza się z nich m.in. guziki. Z ogonków liściowych tworzy się systemy rurociągów rozprowadzających wodę, blaszki liściowe służą do wyrobu ścian i dachów, trwałych przez ok. 7 lat, przy czym od końca XX wieku zastępowane są one na dachach eternitem (z powodu kruchości po huraganach wymaga wymiany i w efekcie w wielkich ilościach jako odpad otacza miejscowości regionu).

Morfologia

Pokrój: Palmy kępiaste lub z pojedynczym pniem, u sagownicy sagowej osiągającym do 80 cm średnicy.

Liście: Pierzastozłożone, poszczególne listki są równowąskie, z pojedynczym kilem, całobrzegie. U sagownicy sagowej liście osiągają do 5 m długości. Rozdęte, pochwiasto obejmujące kłodzinę nasady liści są pokryte ostrymi, igłowatymi kolcami lub nagie.

Kwiaty: Drobne i niepozorne zebrane są w okazałe kwiatostany wyrastające ze szczytów kłodziny. Osie kwiatostanów rozgałęziają się maksymalnie dwukrotnie. Podsadki wspierają pary kwiatów męskich i podobny do nich kwiat obupłciowy. Listki zewnętrznego i wewnętrznego okółka rurkowatego okwiatu są trójkrotne. Kwiaty męskie i obupłciowe zawierają 6 pręcików, w kwiatach obupłciowych rozwija się funkcjonalne, stożkowate słupkowie.

Owoce: Kulistawe, jednonasienne pestkowce o suchej owocni bez warstwy wewnętrznej (endokarpu). Nasiona kuliste.

Systematyka

Rodzaj klasyfikowany jest do monotypowego podplemienia Metroxylinae (w niektórych ujęciach włączany jest tu też rodzaj korthalzja Korthalsia) z plemienia Calameae i podrodziny Calamoideae w obrębie arekowatych Arecaceae.

Wykaz gatunków

Metroxylon amicarum (H.Wendl.) Hook.f.
Metroxylon paulcoxii McClatchey
Metroxylon sagu Rottb. – sagownica sagowa
Metroxylon salomonense (Warb.) Becc.
Metroxylon upoluense Becc.
Metroxylon vitiense (H.Wendl.) Hook.f.
Metroxylon warburgii (Heimerl) Becc.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-10-16] (ang.).
1 2 Metroxylon. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-10-16].
1 2 3 4 Metroxylon Rottb.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-10-16].
1 2 3 4 5 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 583, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 3 4 5 6 7 8 K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 340. ISBN 978-3-642-08378-5.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Jolanta i Karol Węglarscy: Użyteczne rośliny tropików. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2008, s. 214-219. ISBN 978-83-61320-17-3.
↑ Sobczak N., Sobczak T., 1998: Wielka encyklopedia kamieni szlachetnych i ozdobnych. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa (strony: 216-219)
↑ Jens Rohwer: Atlas roślin tropikalnych. Warszawa: Horyzont, 2002, s. 40. ISBN 83-7311-378-9.
↑ Genus: Metroxylon Rottb.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-10-16].

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-10-16] (ang.).

[ing-3] 1 2 Metroxylon. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-10-16].

[pow-4] 1 2 3 4 Metroxylon Rottb.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-10-16].

[mabb-5] 1 2 3 4 5 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 583, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[kubitzki-6] 1 2 3 4 5 6 7 8 K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 340. ISBN 978-3-642-08378-5.

[weglarscy-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Jolanta i Karol Węglarscy: Użyteczne rośliny tropików. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2008, s. 214-219. ISBN 978-83-61320-17-3.

[8] Sobczak N., Sobczak T., 1998: Wielka encyklopedia kamieni szlachetnych i ozdobnych. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa (strony: 216-219)

[rohwer-9] Jens Rohwer: Atlas roślin tropikalnych. Warszawa: Horyzont, 2002, s. 40. ISBN 83-7311-378-9.

[grin-10] Genus: Metroxylon Rottb.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-10-16].