Szkoci

Szkoci
Scots
Albannaich
Kolaż przedstawiający znane postacie historyczne pochodzenia szkockiego
Sławni Szkoci (od lewej, od góry): William Wallace, Maria Stuart, Adam Smith, Robert Burns, James Watt, Walter Scott, David Livingstone, James Clerk Maxwell, Alexander Graham Bell, Sean Connery
Populacja

około 28–30 mln (wraz z diasporą)

Miejsce zamieszkania

Szkocja: 4 479 071
Stany Zjednoczone: 8 200 000
Kanada: 4 400 000
Australia: 2 100 000
Anglia i Walia: 708 000

Język

szkocki angielski,
scots (szkocki nizinny),
gaelicki szkocki

Religia

bezwyznaniowość, prezbiterianizm (Kościół Szkocji), katolicyzm

Grupa

Ludy europejskie

Pokrewne

Irlandczycy, Walijczycy, Anglicy, Mańczycy, Kornwalijczycy

Szkoci (ang. i scots Scots, gael. Albannaich) – naród zamieszkujący głównie Szkocję (północną część wyspy Wielka Brytania) oraz tworzący liczną diasporę, między innymi w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii i Irlandii Północnej (potomkowie dawnych osadników, tzw. Ulster-Scots).

Szkoci ukształtowali się w toku wielowiekowych procesów etnogenetycznych z połączenia celtyckich plemion Gaelów i Piktów, brytyjskich Celtów z królestwa Strathclyde oraz osadników germańskich: Anglów i Skandynawów.

Współcześnie większość Szkotów posługuje się szkocką odmianą języka angielskiego (tzw. Scottish Standard English). Tradycyjnymi językami narodu są również germański język scots (używany głównie w Lowlands) oraz celtycki język gaelicki (używany przede wszystkim na Hebrydach oraz w zachodniej części Highlands).

Etnogeneza i struktura społeczno-językowa

Etnogeneza Szkotów przebiegała dwuetapowo i miała wielowarstwowy charakter. W pierwszym tysiącleciu n.e. obszary dzisiejszej Szkocji zamieszkiwały ludy o odmiennym pochodzeniu i języku:

W IX wieku nastąpiło polityczne połączenie królestwa Piktów i Gaelów pod berłem Kennetha MacAlpina, co dało początek królestwu Alba, przekształconemu z czasem w Królestwo Szkocji.

Góral z klanu Sutherland w tradycyjnym stroju (rycina R.R. McIana z 1845 roku)

W trakcie rozwoju historycznego ukształtował się wyraźny podział kulturowo-geograficzny społeczeństwa szkockiego:

1. Lowlands (Niziny) – południowa i wschodnia część kraju, podlegająca szybszej urbanizacji i rozwojowi gospodarczemu. Język gaelicki został tam z czasem wyparty przez język scots, wywodzący się z północnych dialektów staroangielskich.

2. Highlands (Góry) – północno-zachodnia część kraju, gdzie przez wieki dominowały ustrój rodowo-klanowy oraz język gaelicki.

W pasie przygranicznym z Anglią (znanym jako Borders) wykształciła się ponadto swoista kultura pogranicza, charakteryzująca się unikalną tradycją ballad i własną odmianą dialektalną.

System klanowy

Rozmieszczenie tradycyjnych klanów szkockich w Highlands

Filarem struktury społecznej górskiej Szkocji był ustrój oparty na klanach – lokalnych wspólnotach rodowych połączonych więzami krwi i poddaństwa wobec naczelnika. Ustrój ten załamał się w XVIII wieku, do czego przyczyniła się klęska powstania jakobitów pod Culloden (1746). W ramach represji parlament brytyjski uchwalił ustawy zakazujące noszenia tradycyjnych kiltów i posiadania broni oraz ograniczające uprawnienia sądownicze wodzów klanowych (m.in. Dress Act i Heritable Jurisdictions Act).

W XIX wieku nastąpiła faza masowych przesiedleń, znana jako czystki w Highlands (ang. Highland Clearances). Właściciele ziemscy masowo eksmitowali ludność wiejską pod uprawę pastwisk dla owiec, co wywołało falę emigracji Szkotów do Ameryki Północnej i Australii.

W XIX wieku, pod wpływem nurtu romantycznego (w tym twórczości sir Waltera Scotta), doszło do odrodzenia szkockiej tożsamości kulturowej. Góralskie rekwizyty – takie jak kilt czy wzory tartanu – zyskały wówczas rangę ogólnonarodowych symboli całej Szkocji.

Języki

Dwujęzyczna, angielsko-gaelicka tablica drogowa w Szkocji

Wyniki spisu powszechnego z 2022 roku pokazują następujący układ językowy w Szkocji:

Religia

Katedra św. Idziego w Edynburgu, historyczne centrum szkockiej reformacji i prezbiterianizmu

Szkockie społeczeństwo przechodzi głębokie przemiany laicyzacyjne. Zgodnie z danymi ze spisu powszechnego z 2022 roku struktura wyznaniowa przedstawia się następująco:

Szkoci w Polsce

 Osobny artykuł: Szkoci w Polsce.
Portret Jana Jonstona (1650) – przyrodoznawcy i lekarza szkockiego pochodzenia działającego w Rzeczypospolitej

Pierwsze ślady obecności kupców i imigrantów ze Szkocji na ziemiach polskich pochodzą z XIV i XV wieku.

W XVI i XVII wieku Rzeczpospolita stała się jednym z głównych celów szkockiej emigracji zarobkowej, wywołanej trudną sytuacją gospodarczą w ojczyźnie. Ogólną liczbę Szkotów osiedlonych w Polsce szacuje się na 30–40 tysięcy osób, co stanowiło znaczący odsetek populacji dawnej Szkocji. Szkocki podróżnik William Lithgow pisał wówczas o Polsce jako o „matce i żywicielce szkockiej młodzieży”.

Na ziemiach polskich Szkoci zajmowali się głównie handlem obwoźnym (stąd w dawnej polszczyźnie słowo szot oznaczało wędrownego kramarza), a z czasem także handlem hurtowym w miastach takich jak Gdańsk, Kraków, Lublin, Poznań czy Warszawa. Tworzyli własne bractwa i samorządy. W 1577 roku król Stefan Batory przyznał kupcom szkockim przywileje serwitorialne. Wielu z nich służyło również w wojsku zaciężnym Rzeczypospolitej.

Procesy integracyjne doprowadziły do spolszczenia licznych nazwisk:

Kolejna fala przybyć miała miejsce w XIX wieku. Szkoccy specjaliści – inżynierowie, młynarze i mechanicy – wspomagali wówczas rozwój przemysłu na ziemiach polskich (m.in. w dobrach Ludwika Michała Paca w Dowspudzie).

Zobacz też