Sławni Szkoci (od lewej, od góry): William Wallace, Maria Stuart, Adam Smith, Robert Burns, James Watt, Walter Scott, David Livingstone, James Clerk Maxwell, Alexander Graham Bell, Sean Connery | |
| Populacja |
około 28–30 mln (wraz z diasporą) |
|---|---|
| Miejsce zamieszkania |
Szkocja: 4 479 071 |
| Język |
szkocki angielski, |
| Religia |
bezwyznaniowość, prezbiterianizm (Kościół Szkocji), katolicyzm |
| Grupa | |
| Pokrewne | |
Szkoci (ang. i scots Scots, gael. Albannaich) – naród zamieszkujący głównie Szkocję (północną część wyspy Wielka Brytania) oraz tworzący liczną diasporę, między innymi w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii i Irlandii Północnej (potomkowie dawnych osadników, tzw. Ulster-Scots).
Szkoci ukształtowali się w toku wielowiekowych procesów etnogenetycznych z połączenia celtyckich plemion Gaelów i Piktów, brytyjskich Celtów z królestwa Strathclyde oraz osadników germańskich: Anglów i Skandynawów.
Współcześnie większość Szkotów posługuje się szkocką odmianą języka angielskiego (tzw. Scottish Standard English). Tradycyjnymi językami narodu są również germański język scots (używany głównie w Lowlands) oraz celtycki język gaelicki (używany przede wszystkim na Hebrydach oraz w zachodniej części Highlands).
Etnogeneza Szkotów przebiegała dwuetapowo i miała wielowarstwowy charakter. W pierwszym tysiącleciu n.e. obszary dzisiejszej Szkocji zamieszkiwały ludy o odmiennym pochodzeniu i języku:
W IX wieku nastąpiło polityczne połączenie królestwa Piktów i Gaelów pod berłem Kennetha MacAlpina, co dało początek królestwu Alba, przekształconemu z czasem w Królestwo Szkocji.

W trakcie rozwoju historycznego ukształtował się wyraźny podział kulturowo-geograficzny społeczeństwa szkockiego:
1. Lowlands (Niziny) – południowa i wschodnia część kraju, podlegająca szybszej urbanizacji i rozwojowi gospodarczemu. Język gaelicki został tam z czasem wyparty przez język scots, wywodzący się z północnych dialektów staroangielskich.
2. Highlands (Góry) – północno-zachodnia część kraju, gdzie przez wieki dominowały ustrój rodowo-klanowy oraz język gaelicki.
W pasie przygranicznym z Anglią (znanym jako Borders) wykształciła się ponadto swoista kultura pogranicza, charakteryzująca się unikalną tradycją ballad i własną odmianą dialektalną.

Filarem struktury społecznej górskiej Szkocji był ustrój oparty na klanach – lokalnych wspólnotach rodowych połączonych więzami krwi i poddaństwa wobec naczelnika. Ustrój ten załamał się w XVIII wieku, do czego przyczyniła się klęska powstania jakobitów pod Culloden (1746). W ramach represji parlament brytyjski uchwalił ustawy zakazujące noszenia tradycyjnych kiltów i posiadania broni oraz ograniczające uprawnienia sądownicze wodzów klanowych (m.in. Dress Act i Heritable Jurisdictions Act).
W XIX wieku nastąpiła faza masowych przesiedleń, znana jako czystki w Highlands (ang. Highland Clearances). Właściciele ziemscy masowo eksmitowali ludność wiejską pod uprawę pastwisk dla owiec, co wywołało falę emigracji Szkotów do Ameryki Północnej i Australii.
W XIX wieku, pod wpływem nurtu romantycznego (w tym twórczości sir Waltera Scotta), doszło do odrodzenia szkockiej tożsamości kulturowej. Góralskie rekwizyty – takie jak kilt czy wzory tartanu – zyskały wówczas rangę ogólnonarodowych symboli całej Szkocji.

Wyniki spisu powszechnego z 2022 roku pokazują następujący układ językowy w Szkocji:

Szkockie społeczeństwo przechodzi głębokie przemiany laicyzacyjne. Zgodnie z danymi ze spisu powszechnego z 2022 roku struktura wyznaniowa przedstawia się następująco:

Pierwsze ślady obecności kupców i imigrantów ze Szkocji na ziemiach polskich pochodzą z XIV i XV wieku.
W XVI i XVII wieku Rzeczpospolita stała się jednym z głównych celów szkockiej emigracji zarobkowej, wywołanej trudną sytuacją gospodarczą w ojczyźnie. Ogólną liczbę Szkotów osiedlonych w Polsce szacuje się na 30–40 tysięcy osób, co stanowiło znaczący odsetek populacji dawnej Szkocji. Szkocki podróżnik William Lithgow pisał wówczas o Polsce jako o „matce i żywicielce szkockiej młodzieży”.
Na ziemiach polskich Szkoci zajmowali się głównie handlem obwoźnym (stąd w dawnej polszczyźnie słowo szot oznaczało wędrownego kramarza), a z czasem także handlem hurtowym w miastach takich jak Gdańsk, Kraków, Lublin, Poznań czy Warszawa. Tworzyli własne bractwa i samorządy. W 1577 roku król Stefan Batory przyznał kupcom szkockim przywileje serwitorialne. Wielu z nich służyło również w wojsku zaciężnym Rzeczypospolitej.
Procesy integracyjne doprowadziły do spolszczenia licznych nazwisk:
Kolejna fala przybyć miała miejsce w XIX wieku. Szkoccy specjaliści – inżynierowie, młynarze i mechanicy – wspomagali wówczas rozwój przemysłu na ziemiach polskich (m.in. w dobrach Ludwika Michała Paca w Dowspudzie).