Astronauta (gr.ástron + gr.naútēs) – osoba przeszkolona, odpowiednio wyposażona i wysłana w przestrzeń kosmiczną w ramach załogowego lotu kosmicznego, aby służyć jako dowódca lub członek załogi na pokładzie statku kosmicznego. Termin ten jest zazwyczaj zarezerwowany dla profesjonalistów, czasami jednak jest on stosowany w stosunku do każdego, kto podróżuje w przestrzeń kosmiczną, w tym naukowców, polityków, dziennikarzy i kosmicznych turystów.
Termin „astronauta” odnosi się do wszystkich ludzi podróżujących w kosmosie, niezależnie od narodowości. Jednak astronauci pochodzący z Federacji Rosyjskiej lub Związku Radzieckiego są znani jako kosmonauci. Stosunkowo niedawne postępy w załogowych lotach kosmicznych dokonane przez Chińską Republikę Ludową doprowadziły do powstania terminu tajkonauta, chociaż jego użycie jest nieco nieformalne, a jego pochodzenie jest niejasne. Członkowie chińskiego Korpusu Astronautycznego Armii Ludowo-Wyzwoleńczej i ich zagraniczni odpowiednicy są oficjalnie nazywani hángtiānyuán.
Od 1961 roku w przestrzeń kosmiczną poleciało 600 astronautów. Do 2002 roku astronauci byli sponsorowani i szkoleni wyłącznie przez agencje rządowe lub przez wojsko albo za pośrednictwem cywilnych agencji kosmicznych. Wraz z suborbitalnym lotem prywatnie finansowanego statku kosmicznego SpaceShipOne, który w 2004 wykonał swój pierwszy lot w przestrzeń kosmiczną, powstała nowa kategoria astronautów komercyjnych.
Kryteria dotyczące tego, co stanowi załogowy lot kosmiczny, są różne, a niektóre koncentrują się na punkcie, w którym ziemska atmosfera staje się tak cienka, że siła odśrodkowa, a nie siła aerodynamiczna, przenosi znaczną część ciężaru obiektu. Międzynarodowa Federacja Lotnicza uznaje tylko loty kosmiczne, które przekraczają linię Kármána na wysokości 100 kilometrów. W Stanach Zjednoczonych zawodowi, wojskowi i komercyjni astronauci, którzy podróżują na wysokości powyżej 80 kilometrów zostają odznaczeni odznaczeniem „astronaut wings”.
Na dzień 27 września 2024 roku łącznie 668 osób z 36 różnych krajów osiągnęły wysokość przynajmniej 100 kilometrów od Ziemi, z czego łącznie 619 osób osiągnęło niską orbitę okołoziemską. Spośród nich aż 24 osoby podróżowały poza niską orbitę okołoziemską, albo na orbitę okołoksiężycową, albo bezpośrednio na powierzchnię Księżyca. Trzech z nich; Jim Lovell, John Young i Eugene Cernan dokonało tego dwukrotnie.
Na dzień 27 września 2024 roku zgodnie z amerykańską definicją załogowego lotu kosmicznego, 707 osób kwalifikuje się jako osoby, które osiągnęły przestrzeń kosmiczną na wysokości powyżej 80 kilometrów. Spośród ośmiu pilotów rakietowego samolotu doświadczalnego X-15, którzy przekroczyli wysokość 80 kilometrów, tylko jeden, Joseph A. Walker, przekroczył 100 kilometrów i zrobił to dwukrotnie, stając się pierwszą osobą, która poleciała w przestrzeń kosmiczną dwukrotnie. Astronauci łącznie spędzili w przestrzeń kosmiczną ponad 41790 roboczogodzin, przeprowadzając łącznie 975 spacerów kosmicznych, a także przebywając bezpośrednio w przestrzeni kosmicznej łącznie ponad 5402 godzin. Od 2024 roku człowiekiem o najdłuższym łącznym czasie przebywania w kosmosie jest Oleg Kononenko, który spędził w przestrzeni kosmicznej ponad 1100 dni. Peggy Whitson jest rekordzistką pod względem najdłuższego czasu spędzonego w kosmosie przez kobietę, który w jej przypadku wynosi 675 dni.
Terminologia
W 1959 roku, gdy zarówno Stany Zjednoczone, jak i Związek Radziecki planowały, ale jeszcze nie wystrzeliły ludzi w przestrzeń kosmiczną, administrator NASA, Thomas Keith Glennan i jego zastępca, Hugh Dryden, dyskutowali o tym, czy członków załogi statku kosmicznego należy nazywać astronautami czy kosmonautami. Dryden preferował termin kosmonauta, ponieważ loty miały odbywać się w kosmosie, podczas gdy przedrostek „astro” sugerował loty konkretnie do gwiazd. Większość członków Space Task Group preferowała termin astronauta, który przetrwał w powszechnym użyciu jako preferowany amerykański termin. W momencie kiedy po raz pierwszy w 1961 roku wystrzelono pierwszego człowieka Jurija Gagarina w przestrzeń kosmiczną, Związek Radziecki wybrał termin kosmonauta.
Pierwsze znane użycie terminu astronauta we współczesnym znaczeniu zostało dokonane przez Neila R. Jonesa w jego opowiadaniu The Death’s Head Meteor z 1930 roku. Samo słowo było znane już wcześniej; na przykład w książce z 1880 roku, Across the Zodiac autorstwa Percy’ego Grega, termin astronaut odnosił się do statku kosmicznego. W Les Navigateurs de l’infini z 1925, autorstwa J.-H. Rosny aîné, użyto francuskiego słowa astronautique (oznaczającego astronautykę). Słowo to mogło zostać zainspirowane przez „aeronautę”, czyli starszy termin oznaczający podróżnika powietrznego, po raz pierwszy zastosowanego w 1784 roku w stosunku do osób latających balonami.
NASA stosuje termin astronauta w odniesieniu do każdego członka załogi na pokładzie statku kosmicznego udającego się na orbitę okołoziemską lub też poza nią, a także używa tego terminu jako tytułu dla osób należących do Korpusu Astronautów NASA. Europejska Agencja Kosmiczna podobnie stosuje termin astronauta w odniesieniu do członków Europejskiego Korpusu Astronautów.
Zgodnie z konwencją, astronauta zatrudniony przez Rosyjską Federalną Agencję Kosmiczną jest określany mianem kosmonauty. Słowo to jest anglicyzacją słowa kosmonavt (ros.космонавт). Inne kraje byłego bloku wschodniego używają różnych odmian rosyjskiego kosmonavt, takich jak polskie słowo kosmonauta, które jest synonimem słowa astronauta.
W języku chińskim termin Yǔ háng yuán (pol.kosmiczny personel nawigacyjny) jest używany w odniesieniu do astronautów i kosmonautów ogólnie, podczas gdy termin hángtiān yuán (pol.nawigujący personel na niebie) jest używany w odniesieniu do chińskich astronautów. Natomiast wyrażenie tàikōng rén (pol.astronauta) jest znacznie częściej używane w Hongkongu i na Tajwanie.
Wyraz tajkonauta jest używany przez niektóre anglojęzyczne media w odniesieniu do profesjonalnych astronautów pochodzących z Chińskiej Republiki Ludowej. Słowo to pojawiło się w słownikach Longman i Oxford English, a termin ten stał się bardziej powszechny w 2003 roku, kiedy to Chiny wysłały swojego pierwszego astronautę Yang Liwei w przestrzeń kosmiczną w ramach misji Shenzhou 5. Jest to termin używany przez agencję prasowąXinhua w angielskiej wersji chińskiego dziennika Renmin Ribao od czasu pojawienia się chińskiego programu kosmicznego. Pochodzenie tego terminu pozostaje jednak niejasne, ponieważ już w maju 1998 roku Chiew Lee Yih pochodzący z Malezji, użył go na grupie dyskusyjnej.
Parastronauta
W swojej grupie astronautów na rok 2022 Europejska Agencja Kosmiczna przewidziała rekrutację astronautów z niepełnosprawnością fizyczną, których nazwała „parastronautami”, z zamiarem przyszłego lotu w przestrzeń kosmiczną. Kategorie niepełnosprawności brane pod uwagę w programie to osoby z wadą kończyn dolnych, różnicą długości nóg lub niskim wzrostem poniżej 130 centymetrów. 23 listopada 2022 roku John McFall został wybrany na pierwszego parastronautę Europejskiej Agencji Kosmicznej.
Pierwszym Amerykaninem i drugim człowiekiem w kosmosie był Alan Shepard, który 5 maja 1961 roku odbył 15-minutowy lot suborbitalny w ramach misji Freedom 7. Pierwszym Amerykaninem na orbicie okołoziemskiej był John Glenn, który 20 lutego 1962 roku w ramach misji Friendship 7 okrążył trzykrotnie Ziemię. Pierwszą amerykanką w przestrzeni kosmicznej była Sally Ride, która uczestniczyła w misji STS-7 wahadłowca Challenger, która rozpoczęła się 18 czerwca 1983 roku. W 1983 roku Guion Bluford był pierwszym Afroamerykaninem w kosmosie. W 1992 roku Mae Jemison została pierwszą Afroamerykanką w przestrzeni kosmicznej, biorąc udział w misji STS-47.
Najmłodszą osobą, która odbyła lot kosmiczny, jest Oliver Daemen, który mając 18 lat i 11 miesięcy obył lot suborbitalny w ramach misji NS-16, która została zorganizowana przez prywatną firmę Blue Origin, przełamałując rekord Giermana Titowa, który w wieku 25 lat odbył lot orbitalny w ramach misji Wostok 2, przez co nadal pozostaje najmłodszym człowiekiem na orbicie okołoziemskiej. Najstarszą osobą w przestrzeni kosmicznej jest William Shatner, który w wieku 90 lat obył lot suborbitalny w ramach misji NS-18, która została zorganizowana przez prywatną firmę Blue Origin. Najstarszym człowiekiem na orbicie okołoziemskiej pozostaje John Glenn, który miał 77 lat podczas misji STS-95.
Udział innych państw
Radziecki program Interkosmos umożliwił udział w lotach załogowych przedstawicielom państw sojuszniczych ZSRR, a później także innych krajów. Vladimír Remek z Czechosłowacji został w 1978 roku pierwszym kosmonautą spoza ZSRS i USA, biorąc udział w locie na statku Sojuz 28. 27 czerwca 1978 roku Mirosław Hermaszewski został pierwszym Polakiem w przestrzeni kosmicznej.
Rekord największej liczby lotów kosmicznych należy do Jerry’ego Rossa oraz Franklina Changa-Díaza, którzy obaj wzięli udział w siedmiu lotach kosmicznych.
↑Henry C.H.C.DethloffHenry C.H.C., Suddenly Tomorrow Came [online], NASA, 1993 [dostęp 2024-09-28] [zarchiwizowane z adresu 2009-01-31](ang.).
12MatthewM.BrzezinskiMatthewM., Red moon rising: Sputnik and the hidden rivalries that ignited the space age, New York (N.Y.): H. Holt, 2007, s. 108, ISBN978-0-8050-8147-3 [dostęp 2024-09-28].
12MikeM.GruntmanMikeM., Blazing the trail: the early history of spacecraft and rocketry, Reston, VA: American Institute of Aeronautics and Astronautics, 2004, s. 326, ISBN978-1-56347-705-8 [dostęp 2024-09-28].
↑Elizabeth Howell Contributions from DaisyE.H.C.D.DobrijevicElizabeth Howell Contributions from DaisyE.H.C.D., Guion Bluford: First African-American in Space [online], Space, 8 lutego 2017 [dostęp 2025-09-06](ang.).
.jpg)
