Tensor

Definicja intuicyjna
Tensor – uogólnienie pojęcia wektora; wielkość (tablica liczb), której własności pozostają identyczne niezależnie od wybranego układu współrzędnych.

Tensor – obiekt matematyczny, będący – w pewien szczególny sposób określonym – uogólnieniem pojęcia wektora. Zbiór wszystkich tensorów wraz z odpowiednimi działaniami dodawania i mnożenia przez skalar, nazywa się przestrzenią tensorową. Tensory, podobnie jak wektory, mogą być swobodne i zaczepione. Rozważa się pola tensorowe (nazywane również w skrócie tensorami), czyli pola, które każdemu punktowi przestrzeni przypisują pewien tensor. Tensory, które zmieniają się przy zmianie skali, ściśle nazywa się gęstościami tensorowymi.

Obiektami podobnymi do tensorów są tensory spinorowe (np. spinory są analogami wektorów). Uogólnieniem tensorów i tensorów spinorowych jest tzw. obiekt geometryczny.

Cel

Tensor naprężeń Cauchy'ego, tensor drugiego rzędu. Składowe tensora w układzie kartezjańskim 3-wymiarowym tworzą macierz σ=[𝐓(𝐞1)𝐓(𝐞2)𝐓(𝐞3)]=[σ11σ12σ13σ21σ22σ23σ31σ32σ33] której kolumny są naprężeniami (naprężenie to iloraz siły przez powierzchnię) działającymi na ściany e1, e2 oraz e3 sześcianu.

(1) Aby opisać przestrzeń geometryczną (np. przestrzeń 3-wymiarową, czasoprzestrzeń), wprowadza się zazwyczaj układ współrzędnych, który można wybierać na wiele sposobów. Zapis praw przyrody przy ustalonym układzie nie pozwala na ogół rozstrzygnąć czy jakaś zaobserwowana właściwość danego zjawiska jest cechą praw przyrody, czy tylko narzuca ją wybór układu współrzędnych.

Tensory – jako pewne obiekty matematyczne – mają właściwości niezależne od wyboru układu współrzędnych. Z wyrażeń tensorowych tworzy się równania, nazywane równaniami tensorowymi lub tożsamościami tensorowymi. Równania te słuszne w jednym układzie będą słuszne w każdym innym.

(2) Prawa fizyki powinny dać się zapisać za pomocą równań tensorowych, tzn. wielkości fizyczne występujące w równaniach opisujących podstawowe prawa przyrody powinny być tensorami (skalarami, wektorami, tensorami wyższych rzędów). Przy tym postuluje się za Einsteinem, iż równania tensorowe powinny być niezmiennicze względem zmiany układu współrzędnych, tzn. symbole wielkości tensorowych powinny być powiązane ze sobą w identyczny sposób po transformacji z jednego układu współrzędnych do innego. Co istotne, żąda się, by rozważane transformacje miały bardzo ogólny charakter. Np. równania szczególnej i ogólnej teorii względności (STW i OTW) są równaniami tensorowymi niezmienniczymi ze względu na transformację Lorentza.

Wybór konkretnego układu współrzędnych pozwala na rzutowanie tensorów na osie układu współrzędnych – w ten sposób dostaje się współrzędne tensorów będące liczbami (lub funkcjami zależnymi od punktów przestrzeni), co umożliwia przeprowadzenie obliczeń.

(3) Równania Newtona, będące podstawą fizyki klasycznej, mają charakter równań tensorowych – występują w nich wektory, a równania są niezmiennicze ze względu na transformację Galileusza. Np. w równaniu II zasady dynamiki Newtona występują wektor siły 𝐅 i wektor pędu 𝐩 (wektory są tensorami I rzędu):

𝐅=d𝐩dt.

W konkretnie wybranym układzie współrzędnych równanie to przyjmie postać układu trzech równań:

Fi=dpidt,i=1,2,3

gdzie Fi,pi – współrzędne wektorów rzutowanych na osie wybranego układu współrzędnych.

(4) Transformacja Galileusza jest mniej ogólna niż transformacja Lorentza. Wprowadzenie przez Einsteina wymogu, by prawa fizyki były niezmiennicze ze względu na transformację Lorentza doprowadziło do bardziej uniwersalnego sformułowania praw przyrody, w postaci STW i OTW.

(5) Rachunek wektorowy był przez długi czas dla matematyków wystarczający, ponieważ rozważano tylko jeden układ współrzędnych: ortonormalny układ kartezjański. Z czasem zaszła potrzeba rozważania innych układów, np. kartezjańskich ukośnokątnych lub krzywoliniowych. Także w obrębie zainteresowań matematyków pojawiły się przestrzenie zakrzywione, w których nie da się zdefiniować prostoliniowego układu współrzędnych. Dlatego konieczne stało się używanie rachunku tensorowego.

Parametryzacja przestrzeni – przyjęcie układu współrzędnych

Parametryzacja przestrzeni poprzez przyjęcie układu współrzędnych z kanonicznie zdefiniowaną bazą i kobazą wektorów stanowi niezbędny element definicji tensorów.

(1) Niech będzie dana przestrzeń Euklidesa – rozważymy tu dla prostoty przestrzeń trójwymiarową (uogólnienie na przestrzenie euklidesowe dowolnego wymiaru będzie wymagać jedynie zwiększenia zakresu sumowań w podanych wzorach).

(2) W przestrzeni Euklidesa zawsze można zdefiniować kartezjański układ współrzędnych – tzw. bazowy układ współrzędnych, tak że każdy punkt przestrzeni określony jest przez trójkę liczb {z1,z2,z3} zwanych współrzędnymi tego punktu; wektor wodzący punktu ma postać

r→=zIe→I≡∑I=13zIe→I,

gdzie:

e→I=∂r→∂zI,I=1,2,3 – wektory lokalnej bazy układu współrzędnych kartezjańskich; wektory te są ortogonalne i unormowane do 1.

(3) W przestrzeni wprowadzamy drugi dowolny krzywoliniowy układ współrzędnych {x1,x2,x3}, zdefiniowany względem układu współrzędnych kartezjańskich {z1,z2,z3}, zadany za pomocą funkcji

zI=zI(x1,x2,x3),I=1,2,3

lub

xi=xi(z1,z2,z3),i=1,2,3.

(4) Przekształcenie musi być jednoznaczne, dlatego jakobian przekształcenia musi być różny od zera w całym obszarze, gdzie chce się wprowadzić współrzędne krzywoliniowe

J≡[∂zI∂xi]≠0.

(5) Bazę układu {x1,x2,x3} tworzą wektory styczne do linii układu współrzędnych

g→i=∂r→∂xi,i=1,2,3.

Podstawiając

r→=zIe→I,

otrzymamy wyrażenie na wektory styczne do linii współrzędnych w układzie krzywoliniowym, wyrażone w bazie układu kartezjańskiego

g→i=∂zI∂xie→I,i=1,2,3,

przy czym należy pamiętać, że w powyższym wzorze obowiązuje sumowanie po powtarzającym się wskaźniku I.

Z powyższego widać, że:

Wektory bazy kartezjańskiej transformują się na bazę układu krzywoliniowego poprzez macierz
Tbazy=[∂zI∂xi]
(tj. równą macierzy transformacji nowych współrzędnych w stare).

(6) Kobazę układu współrzędnych (bazę sprężoną do g→i) tworzą wektory prostopadłe do płaszczyzn wyznaczonych przez pary wektorów bazowych e→I,I=1,2,3

g→i=∂x→i∂zIe→I,i=1,2,3.

Z powyższego widać, że:

Wektory bazy kartezjańskiej transformują się na kobazę układu krzywoliniowego poprzez macierz Tkobazy=[∂xi∂zI].

(7) Z powyższego widać, że

Macierze transformacji bazy kartezjańskiej w wektory bazy i kobazy są wzajemnie odwrotne, tj.
Tkobazy=Tbazy−1.

(8) Zależności między wektorami bazy i kobazy

g→1⊥g→2orazg→1⊥g→3
g→2⊥g→1orazg→2⊥g→3
g→3⊥g→2orazg→3⊥g→1
oraz
g→ig→j=∂zI∂xie→I∂xj∂zJe→J=∂zI∂xi∂xj∂zJδIJ=∂zJ∂xi∂xj∂zJ=∂xj∂xi=δij,
gdzie
δij – delta Kroneckera.

Definicja tensorów

Tensor 0. rzędu, czyli pole skalarne (funkcja skalarna)

F(x1,x2,x3)=F(x1(z1,z2,z3),x2(z1,z2,z3),x3(z1,z2,z3))
nie zmienia wartości przy przejściu do innego układu współrzędnych.

Tensor 1. rzędu, czyli pole wektorowe

Jedna z możliwych definicji tensora opiera się na obserwacji, iż współrzędne wektorów wykazują szczególne właściwości transformacyjne przy przejściu do bazy innego układu współrzędnych. Poniżej pokażemy te właściwości transformacyjne.

(1) Wektor jest obiektem geometrycznym, dlatego nie zależy od tego, w jakiej bazie jest wyrażony. Stąd prawdziwe muszą być poniższe równości

A→=Aig→i=AIe→I.

(2) Ponieważ g→i=∂zI∂xie→I, to zachodzi odwrotna zależność

e→I=∂xi∂zIg→i.

(3) Podstawiając powyższe wyrażenie do pierwszej równości otrzyma się

Ai=∂xi∂zIAI.

(4) Oznacza to, że współrzędne wektora kontrawariantnego określone w układzie {z1,z2,z3} przy przejściu do innego układu {x1,x2,x3} transformują się w tak że:

Nowe współrzędne wektora zależą od starych współrzędnych poprzez macierz transformacji [∂xi∂zI], tj.
Ai=∂xi∂zIAI,i=1,2,3.

(5) Powyższą właściwość dotyczącą transformacji współrzędnych wektora uogólnia się, co stanowi podstawę jednej z możliwych definicji tensora.

Tensor 2. rzędu otrzymany z iloczynu dwóch wektorów

Tensor 2. rzędu można otrzymać np. z iloczynu tensorowego dwóch wektorów.

(1) Iloczyn dwóch wektorów w postaci kontrawariantnej daje tensor kontrawariantny 2. rzędu, gdyż

T=A→⊗B→=Aig→i⊗Bjg→j=AiBjg→i⊗g→j,
gdzie
g→i⊗g→j – iloczyny tensorowe (zewnętrzne) wektorów bazy
Tij=AiBj – współrzędne kontrawariantne tensora.

(2) Iloczyn dwóch wektorów w postaci kowariantnej daje tensor kowariantny, gdyż

T=A→⊗B→=Aig→i⊗Bjg→j=AiBjg→i⊗g→j,
gdzie
g→i⊗g→j – iloczyny tensorowe (zewnętrzne) wektorów kobazy,
Tij=AiBj – współrzędne kowariantne tensora.

(3) Iloczyn wektora w postaci kowariantnej z wektorem w postaci kontrawariantnej daje tensor mieszany, gdyż

T=A→⊗B→=Aig→i⊗Bjg→j=AiBjg→i⊗g→j,
gdzie
g→i⊗g→j – iloczyny tensorowe (zewnętrzne) wektorów kobazy i bazy,
Tij=AiBj – współrzędne kowariantno-kontrawariantne tensora.

(4) Iloczyn wektora w postaci kontrawariantnej z wektorem w postaci kowariantnej daje tensor mieszany, gdyż

T=A→⊗B→=Aig→i⊗Bjg→j=AiBjg→i⊗g→j,
gdzie
g→i⊗g→j – iloczyny tensorowe (zewnętrzne) wektorów bazy i kobazy,
Tji=AiBj – współrzędne kontrawariantno-kowariantne tensora.

(5) Z powyższego widać, że tensor 2. rzędu ma współrzędne różnego typu w zależności od tego, w jakiej bazie jest wyrażony. Ponieważ jednak tensor jest obiektem geometrycznym, to nie zależy od bazy, w jakiej jest wyrażany, dlatego dla dowolnego tensora słuszne są zależności

T=Tijg→i⊗g→j=Tjig→i⊗g→j=Tijg→i⊗g→j=Tijg→i⊗g→j.

Transformacja współrzędnych tensora 2. rzędu

(1) Dany jest tensor w bazie wektorów g→i⊗g→j

T=Tijg→i⊗g→j,
gdzie
Tij – współrzędne tensora.

(2) Tensor ten w bazie wektorów e→I⊗e→J ma postać

T=TIJe→I⊗e→J,
gdzie
TIJ,I,J=1,2,3 – współrzędne tensora.

Z porównania (1) (2) oraz podstawienia zależności g→i=∂zI∂xie→I, g→j=∂zJ∂xje→J wynikają związki transformacyjne współrzędnych tensora,

Tij=∂xi∂zI∂xj∂zJTIJ.

Transformacja współrzędnych tensora dowolnego rzędu

Podobnie otrzymuje się wzory transformacyjne dla innych tensorów, np.

Tklmij=∂xi∂zI∂xj∂zJ∂zK∂xk∂zL∂xl∂zM∂xmTKLMIJ.

Przykład: Tensor utworzony z iloczynu tensorowego wektorów

Założenia:

  • e→1,e→2,e→3 – wektory bazy przestrzeni euklidesowej E3≡V 3-wymiarowej,
  • e→1,e→2,e→3 – wektory bazy (tzw. kobazy) przestrzeni dualnej V∗,
  • Aμ=A1e→1+A2e→2+A3e→3 – wektor kontrawariantny (należący do V),
  • Bν=B1e→1+B2e→2+B3e→3 – wektor kowariantny (należący do V∗).

Z wektorów Aμ,Bν można utworzyć tensor Tνμ za pomocą mnożenia tensorowego, tj.

Tνμ=Aμ⊗Bν=(A1e→1+A2e→2+A3e→3)⊗(B1e→1+B2e→2+B2e→3)=A1B1e→1⊗e→1+A1B2e→1⊗e→2+…+A3B3e→3⊗e→3,

gdzie:

e→1⊗e→1,e→1⊗e→2,…,e→3⊗e→3 – iloczyny tensorowe wektorów bazowych.

Aby jawnie pokazać, co wyrażają powyższe iloczyny tensorowe przyjmijmy reprezentację (kanoniczną) wektorów bazy w postaci wektorów wierszowych, a kobazy w postaci wektorów kolumnowych

e→1=[1,0,0],e→2=[0,1,0],e→3=[0,0,1],
e→1=[100],e→2=[010],e→3=[001].

Wtedy

e→1⊗e→1=[1,0,0]⊗[100]=[1,0,00,0,00,0,0]e→1⊗e→2=[1,0,0]⊗[010]=[0,0,01,0,00,0,0]…e→3⊗e→3=[0,0,1]⊗[001]=[0,0,00,0,00,0,1].

Tensor

Tνμ=Aμ⊗Bν=∑i=13∑j=13AiBje→i⊗e→j

jest więc kombinacją liniową wszystkich par wektorów bazowych mnożonych wektorow; tensor ten ma w podanej reprezentacji przedstawienie w postaci macierzy 3 × 3:

Tνμ=Aμ⊗Bν=[A1B1,A1B2,A1B3A2B1,A2B2,A2B3A3B1,A3B2,A3B3],

przy czym wielkości

Tνμ=AμBν,μ,ν=1,2,3

nazywa się współrzędnymi Tνμ tensora; iloczyny tensorowe e→μ⊗e→ν, które w podanej reprezentacji są macierzami 3 × 3 o jednym elemencie niezerowym, stanowią bazę przestrzeni tensorowej tensorów typu Tνμ, rozpiętych nad 3-wymiarową przestrzenią euklidesową E3. Przestrzeń tensorowa tego typu tensorów jest więc 32=9-wymiarowa.

Uwagi:

(1) Gdyby przestrzeń euklidesowa była N-wymiarowa, to tensory typu Tνμ (o dwóch indeksach) tworzyłyby przestrzeń tensorową N2-wymiarową.

(2) Gdyby przestrzeń euklidesowa była N-wymiarowa, to tensory mające (p+q) indeksów tworzyłyby przestrzeń tensorową N(p+q)-wymiarową. Np. tensory Tν1,ν2μ1,μ2,μ3 mające p+q=5 indeksów na przestrzeni 4-wymiarowej tworzyłyby przestrzeń tensorową 45=1024 wymiarową (!).

Definicja tensora za pomocą funkcji wieloliniowej

(Uwaga: Poniższa definicja jest mało intuicyjna przy pierwszym zetknięciu się z pojęciem tensora).

Jeżeli

𝕍p×(𝕍∗)q:=𝕍×…×𝕍⏟p×𝕍∗×…×𝕍∗⏟q,

to tensorem nazywamy dowolną funkcję (p+q)-liniową

F:𝕍p×(𝕍∗)q→𝕂,

przy tym

(1) wektory przestrzeni 𝕍 utożsamia się z tensorami typu (0, 1), tj. traktuje jako wektory o górnych wskaźnikach (wektory kontrawariantne),

(2) wektory przestrzeni dualnej 𝕍∗ (tj. przestrzeni rozpiętej na bazie dualnej do bazy przestrzeni 𝕍) – to tensory typu (1, 0), czyli wektory o dolnych wskaźnikach (wektory kowariantne),

(3) przyjmuje się, że tensory typu (0, 0) to skalary (elementy ciała 𝕂).

Definicja rzędu, typu tensora

Mówimy, że tensor F:𝕍p×(𝕍∗)q→𝕂 jest

Przestrzeń tensorowa

Definicja dodawania tensorów i mnożenia przez liczbę

Niech 𝕍 będzie przestrzenią liniową nad ciałem 𝕂.

(1) Sumą tensorów S,T nazywa się tensor U taki że wartość jego działania na dowolnych p wektorów przestrzeni 𝕍 oraz dowolnych q wektorów przestrzeni 𝕍∗ jest równa sumie działań każdego z tensorów S,T z osobna na tych wektorach, tj.

U(u1,…,up,v1,…,vq):=S(u1,…,up,v1,…,vq)+T(u1,…,up,v1,…,vq).

(2) Iloczynem tensora S przez liczbę α należącą do ciała 𝕂 nazywa się tensor U taki że wartość jego działania na dowolnych p wektorów przestrzeni 𝕍 oraz dowolnych q wektorów przestrzeni 𝕍∗ jest równa iloczynowi liczby α przez wynik działania tensora S na tych wektorach, tj.

U(u1,…,up,v1,…,vq):=α⋅T(u1,…,up,v1,…,vq).

Uwagi:

(1) Tensor utworzony z dodawania tensorów S,T oznacza się symbolem U≡S+T. Z definicji wynika, że jest to tensor tego samego rzędu, co tensory dodawane, a więc należy do tej samej przestrzeni tensorowej nad przestrzenią 𝕍.

(2) Tensor utworzony z mnożenia tensora S przez liczbę α oznacza się symbolem U≡αS. Z definicji wynika, że jest to tensor tego samego rzędu, co tensor S, a więc należy do tej samej przestrzeni tensorowej nad przestrzenią 𝕍.

Twierdzenie (o przestrzeni liniowej tensorów)

Zbiór wszystkich tensorów typu (p, q) określonych na przestrzeni 𝕍 z działaniami dodawania tensorów i mnożenia przez liczbę α należącą do ciała 𝕂 tworzy przestrzeń liniową.

Definicja przestrzeni tensorowej

Przestrzenią tensorową nazywa się przestrzeń liniową utworzoną z tensorów typu (p, q) na przestrzeni 𝕍 i oznacza się symbolem Tqp(𝕍)

Wymiar przestrzeni tensorowej

Przestrzeń tensorowa Tqp(𝕍) tensorów o p indeksach górnych oraz q indeksach dolnych, utworzona nad przestrzenią liniową 𝕍 o wymiarze N ma wymiar N(p+q).

Np. Przestrzeń tensorowa T11(𝕍) zawierająca tensory postaci Tνμ (np. Tνμ=AμBν) nad przestrzenią 𝕍=E3 ma wymiar 3(1+1)=9 (por. Przykład).

Baza przestrzeni tensorowej. Reprezentacja tensora w bazie

Jeżeli

to

T=∑i1,…,imN∑j1,…,jn=1Nrj1…,jni1,…,imei1⊗…⊗eim⊗dj1⊗…⊗djn
gdzie:
rj1…,jni1,…,im∈𝕂,i1,…,im∈{1,…,N},j1,…,jn∈{1,…,N}
– współrzędne (składowe) tensora w bazie.

Uwagi:

1) Tensorami często nazywa się po prostu ich współrzędne rj1…,jni1,…,im.

2) Wymiar przestrzeni tensorowej Tnm(𝕍) wynosi N(m+n), gdzie N – wymiar przestrzeni 𝕍.

Iloczyn tensorowy (zewnętrzny) tensorów

Definicja

Iloczynem tensorowym (zewnętrznym) nazywa się działanie dwuliniowe, które dwóm tensorom o typach (p, q) oraz (k, l) przypisuje tensor o typie (p+k, q+l)

⊗:Tqp(𝕍)×Tlk(𝕍)→Tq+lp+k(𝕍)

taki, że jest on zbiorem wszystkich iloczynów składowych przemnażanych tensorów, tj.

Arns⊗Bmk=Trmnsk.

Np. tensor utworzony z iloczynu dwóch wektorów – kontrawariantnego i kowariantnego, Tνμ=Aμ⊗Bν, wyrażony bazie przestrzeni liniowej i kobazie przestrzeni dualnej ma postać sumy 9 składników:

Tνμ=Aμ⊗Bν=∑i=13∑j=13AiBjei⊗dj

(por. Przykład, gdzie pokazano dokładnie mnożenie tensorowe tensorów).

Twierdzenia

Z definicji iloczynu tensorowego wynikają następujące twierdzenia:

Twierdzenie 1.

Jeżeli R∈Tqp(𝕍), S∈Tlk(𝕍), T∈Tnm(𝕍), to

(R⊗S)⊗T=R⊗(S⊗T).

Twierdzenie 2.

Jeżeli S1, S2∈Tqp(𝕍), T∈Tlk(𝕍), to

(S1+S2)⊗T=S1⊗T+S2⊗T.

Twierdzenie 3.

Jeżeli S∈Tqp(𝕍), T1, T2∈Tlk(𝕍),

S⊗(T1+T2)=S⊗T1+S⊗T2.

Twierdzenie 4.

Jeżeli S∈Tqp(𝕍), T∈Tlk(𝕍), α∈𝕂, to

(α⋅S)⊗T=S⊗(α⋅T)=α⋅(S⊗T).

Twierdzenie 5.

Iloczyn tensorowy nie jest przemienny, tzn. na ogół

S⊗T≠T⊗S.

Transformacje współrzędnych

Gdy w przestrzeni 𝕍 przechodzimy z danej bazy do, to współrzędne tensorów transformują się zgodnie z dwiema regułami:

(1) składowe kowariantne wektorów, tensorów 2. rzędu itd. transformują poprzez macierz identyczną z macierzą transformacji bazy układu kartezjańskiego do bazy układu krzywoliniowego (mówi się, że składowe kowariantne transformują się współzmienniczo lub kowariantnie z wektorami bazy),

(2) składowe kontrawariantne wektorów, tensorów transformują się poprzez macierz odwrotną (transformują się przeciwzmienniczo lub kontrawariantnie).

Współrzędne zwykle grupuje się w wielowymiarowe tabelki (macierze).

Pojedyncze równanie tensorowe rozpisane na składowe przechodzi w układ równań wiążących współrzędne tensorów.

Pojawia się tutaj główna zaleta rachunku tensorowego: współrzędne są zależne od układu współrzędnych, jednak równania wiążące współrzędne są niezależne od układu, tj. w każdym układzie mają taką samą postać, przy założeniu, że transformacje między układami są wykonywane z ustalonymi regułami (np. transformacje Lorentza wiążą układy poruszające się względem siebie).

Definicja tensorów symetrycznych i antysymetrycznych

Jeżeli

to

F(v1,v2,…vp)=F(vσ(1),vσ(2),…,vσ(p)),
F(v1,v2,…,vp)=sign(σ)F(vσ(1),vσ(2),…,vσ(p)).

Symetryzacja i antysymetryzacja tensora

Definicja symetryzacji

Symetryzacją tensora F nazywa się odwzorowanie 𝕊: Tp(𝕍)→Tp(𝕍) dane wzorem:

𝕊F(v1,v2,…,vp):=1p!∑σ∈SpF(vσ(1),vσ(2),…,vσ(p)).

Definicja antysymetryzacji

Antysymetryzacją tensora F nazywa się odwzorowanie 𝔸: Tp(𝕍)→Tp(𝕍) dane wzorem:

𝔸F(v1,v2,…,vp):=1p!∑σ∈Spsign(σ)F(vσ(1),vσ(2),…,vσ(p)).

Twierdzenia

Twierdzenie 1. Symetryzacja 𝕊F tensora F∈Tp(𝕍) jest symetrycznym tensorem p-krotnie kowariantnym.

Twierdzenie 2. Antysymetryzacja 𝔸F tensora F∈Tp(𝕍) jest antysymetrycznym tensorem p-krotnie kowariantnym.

Twierdzenie 3. Jeżeli F jest tensorem symetrycznym, to 𝕊F=F.

Twierdzenie 4. Jeżeli F jest tensorem antysymetrycznym, to 𝔸F=F.

Twierdzenie 5. Tensor 1-krotnie kowariantny jest jednocześnie symetryczny i antysymetryczny.

Dowód: Jedyną permutacją zbioru jednoelementowego jest identyczność i jej znak wynosi 1.

Całkowicie antysymetryczny iloczyn tensorowy

W matematyce i fizyce szczególne znaczenie mają antysymetryczne tensory kowariantne (por. formy różniczkowe). Ponieważ wynikiem zwykłego iloczynu tensorowego tensorów antysymetrycznych może nie być tensor antysymetryczny, to wprowadza się iloczyn zewnętrzny, który jest swego rodzaju poprawionym iloczynem tensorowym.

Oznaczenie: Λp(𝕍) – zbiór wszystkich p-krotnie kowariantnych tensorów antysymetrycznych na przestrzeni liniowej 𝕍.

Definicja

Całkowicie antysymetrycznym iloczynem tensorowym (iloczynem zewnętrznym lub alternującym) nazywa się tensor ∧, taki że

∧: Tm(𝕍)×Tn(𝕍)→Tm+n(𝕍)
oraz
∧(F, G):=(m+n)!m!n!𝔸(F⊗G).

Oznaczenie: Zazwyczaj pisze się

F∧G:=∧(F, G).

Twierdzenia o iloczynie zewnętrznym

Słuszne są twierdzenia.

Twierdzenie 1.

Ponieważ 𝔸(F⊗G) jest tensorem antysymetrycznym, to F∧G również jest tensorem antysymetrycznym.

Twierdzenie 2.

Jeżeli F∈Λk(𝕍), G∈Λl(𝕍), H∈Λm(𝕍), to

(F∧G)∧H=F∧(G∧H).

Twierdzenie 3.

Jeżeli F1, F2∈Λk(𝕍), G∈Λl(𝕍), to

(F1+F2)∧G=F1∧G+F2∧G.

Twierdzenie 4.

Jeżeli F∈Λk(𝕍), G1, G2∈Λl(𝕍), to

F∧(G1+G2)=F∧G1+F∧G2.

Twierdzenie 5.

Jeżeli F∈Λk(𝕍), G∈Λl(𝕍), α∈𝕂, to

(αF)∧G=F∧(αG)=α(F∧G).

Twierdzenie 6.

Jeżeli F∈Λk(𝕍), G∈Λl(𝕍), to

F∧G=(−1)klG∧F.

Właściwości transformacyjne tensorów

Tensorami nazywa się zespoły wielkości, które transformują się w ściśle określony sposób podczas przejścia do innego układu współrzędnych, przy czym w zależności np. od teorii fizycznej zakłada się, jakie rodzaje transformacji należy brać pod uwagę. Wszystkie wymagane transformacje tworzą przy tym grupy algebraiczne transformacji.

W szczególności

(1) fizyka klasyczna zakłada, że wymagane transformacje należą do grupy Galileusza,

(2) fizyka relatywistyczna, w tym szczególna i ogólna teorie względności, relatywistyczna mechanika kwantowa, zakładają, że wymagane transformacje należą do grupy Poincarégo (której podgrupę stanowi grupa Lorentza).

W ramach obu tych grup transformacji zawierają się: obrót, translacja, inwersja w przestrzeni, inwersja w czasie. Jednak transformacje relatywistyczne różnią się od klasycznej właściwą transformacja Lorentza, która miesza współrzędne czasowe z przestrzennymi, co sprawia, że radykalnie zmienia się obraz rzeczywistości: czas i przestrzeń nie są już oddzielne, ale mogą przekształcać się w siebie, geometria z euklidesowej staje się geometrią nieeuklidesową.

Składowe tensorów podczas transformacji układu współrzędnych na ogół zmieniają się. Istnieją jednak tzw. niezmienniki tensorów: są to wielkości, które nie zmieniają się mimo transformacji układu współrzędnych. Przy tym niezmienniki zależą od grupy transformacji, jakiej poddaje się tensory. To sprawia, że niezmienniki stanowią podstawę klasyfikacji tensorów.

Dany zespół wielkości może być tensorem względem jednej grupy transformacji, ale nie będzie tensorem względem innej grupy transformacji.

Oznaczenia:

Λ – macierz elementu grupy transformacji układu współrzędnych
D(Λ) – macierz transformacji współrzędnych tensorów wyrażona za pomocą macierzy Λ.
D(Λ)=I.
D(Λ)=Λ−1.
D(Λ)=Λ.
D(Λ)=Λ−1Λ−1.
D(Λ)=ΛΛ.
D(Λ)=ΛΛ−1
zaś
D(Λ)=Λ−1Λ
jeśli pierwszy jest indeks górny, np. Tνμ,Sρπ.
D(Λ)=Λ−1ΛΛΛΛ−1.
D(Λ)=det⁡Λ
Oznaczenia: jak skalary.
D(Λ)=(det⁡Λ)Λ
lub
D(Λ)=(det⁡Λ)Λ−1
Oznaczenia: jak wektory kowariantne / kontrawariantne.
D(Λ)=S(Λ)Λ…
Oznaczenia: Qνbaμ.

Reprezentacje tensora za pomocą tablic współrzędnych

Wizualizacja symbolu Leviego-Civity w trzech wymiarach jako tablicy 3×3×3. (W czterech wymiarach jest to tablica 4×4×4×4 itd.)

Tensory można reprezentować jako tablice liczb, które mają wymiar równy rzędowi tensora:

(1) tensor 0. rzędu to skalar: posiada tylko jedną składową (jest pojedynczą liczbą),

(2) tensor 1. rzędu to wektor; reprezentuje go w układzie współrzędnych jednowymiarowa tablica; w przestrzeni 3-wymiarowej posiada trzy składowe,

(3) tensor 2. rzędu: jego współrzędne zapisuje się w postaci macierzy kwadratowej; np. tensor pola elektromagnetycznego (w fizyce relatywistycznej reprezentowany przez macierz o 4 na 4, czyli o 16 składowych),

(4) tensor n-tego rzędu: jego współrzędne reprezentuje tablica n-wymiarowa.

Oznaczenia tensorów

Tensory oznacza się zwykle literami (dużymi i małymi, greckimi i łacińskimi), czasem z dodatkowymi akcentami, jak kreski, kropki i gwiazdki. Przy literach tych stoją rozmaite indeksy, których ilość, pozycja i alfabet zależą od typu tensora. Skalary nie mają żadnych indeksów. Najczęściej spotyka się następujące oznaczenia:

Jeden tensor może mieć wiele indeksów: Aμνaπbρσ.

Często kolejność indeksów jest nieistotna (tensor symetryczny) lub znana z kontekstu. Wtedy dla uproszczenia można zapisać: Aπbρμνaσ.

Tensor drugiego rzędu zamiast zapisu z indeksami Aμν, może być oznaczony daszkiem  lub podwójną strzałką A↔ dla odróżnienia od skalarów i wektorów. Drugi zapis pozwala odróżnić je od operatorów w mechanice kwantowej.

Działania na tensorach

Dodawanie oznacza się znakiem +; indeksy tensorów muszą się zgadzać

Aμνπ+Bμνπ=Cμνπ.

Odejmowanie oznacza się znakiem -; indeksy tensorów muszą się zgadzać

Aμνπρ−Bμνπρ=Cμνπρ.

Mnożenie zewnętrzne (tensorowe) tensorów oznacza się znakiem ⊗, który można pominąć; indeksy tensorów nie mogą się powtarzać

Aμνρ⊗Bπσ=Cμνρπσ.

Kontrakcja tensora – zapisuje się przez powtórzenie tego samego indeksu u góry i u dołu, co prowadzi do utworzenia nowego tensora o rzędzie pomniejszonym o 2:

Aρσνμνπ=Bρσμπ (powtórzył się symbol ν)
(przy tym dokonuje się sumowania po powtarzającym się indeksie – zgodnie z konwencją sumacyjną Einsteina).

Mnożenie wewnętrzne tensorów – to kontrakcja iloczynu zewnętrznego dwóch tensorów

Aρμν⋅Bσρ=Cσμν (powtórzył się symbol ρ).

Istnieje podobieństwo zapisu kontrakcji i iloczynu wewnętrznego do konwencji sumacyjnej.

Różniczkowanie tensora oznacza się na różne sposoby: albo przez zapis „operatorowy”:

∂μAν.
DμAν

albo „indeksowy” z użyciem przecinka lub średnika

A,μν,
A;μν.

Transpozycja – przestawienie indeksów tego samego typu:

Mμν=Nνμ.

Działania na tensorach (cd.)

Definicje działań:

Twierdzenie o rozkładzie na sumy proste

Twierdzenie. Każda przestrzeń tensorowa jest sumą prostą przeliczalnej liczby przestrzeni liniowych.

Zastosowania

(1) W zastosowaniach inżynierskich zazwyczaj tensory są zdefiniowane nad euklidesową przestrzenią wektorową położeń i rozpatruje się właściwości tensora podczas zmian układu współrzędnych związanych z obrotami.

(2) Matematyka i fizyka wskazują na właściwości tensorów niezależne od układu współrzędnych, definiują specyficzne przekształcenia nad abstrakcyjnymi przestrzeniami liniowymi, np. funkcyjnymi – wtedy tensory mają bardziej skomplikowaną naturę.

Tensory w fizyce

Spinory

Obok tensorów o całkowitym rzędzie rozważa się spinory, których właściwości transformacyjne są bardziej złożone, jednak nadal określone poprawnie w ramach rachunku tensorowego. Spinory można uważać za tensory mające ułamkowy rząd. Np. 4-składnikowa funkcja falowa fermionu Diraca poddana działaniu transformacji należącej do grupy obrotów zmienia się tak, że można ją traktować jako tensor o ułamkowym rzędzie, np. w wypadku elektronu o rzędzie 1/2.

Zobacz też

Zagadnienia związane z pojęciem tensora

Przykłady tensorów