Tromboliza – terapia, w której celem, na skutek podania leku trombolitycznego, jest rozpuszczanie groźnych dla życia zakrzepów wewnątrz naczyń krwionośnych w celu zapobieżenia niedokrwiennemu uszkodzeniu tkanek.
Leki trombolityczne działają poprzez aktywację fibrynolizy – przekształcają plazminogen w plazminę, która rozkłada fibrynę i w konsekwencji rozpuszcza skrzep. Dzięki temu dochodzi do przywrócenia przepływu krwi i dostarczenia tlenu w niedokrwionym obszarze, co ogranicza dalsze uszkodzenie tkanek. Skuteczność leczenia trombolitycznego jest największa, gdy zostanie rozpoczęte jak najszybciej po wystąpieniu objawów.
leki trzeciej generacji: modyfikowane drogą inżynierii genetycznej aktywatory plazminogenu: reteplaza, tenekteplaza, lanoteplaza.
Do najszerzej stosowanych leków trombolitycznych zaliczane są:
alteplaza – otrzymywana metodą rekombinacji DNA, identyczna molekularnie z tkankowym aktywatorem plazminogenu (t-PA). Podawana dożylnie. Jest to sterylna, oczyszczona glikoproteina o początkowym okresie półtrwania krótszym niż 5 minut, usuwana głównie przez wątrobę. W 1995 roku tromboliza z zastosowaniem alteplazy została po raz pierwszy uznana za skuteczną metodę leczenia ostrego udaru niedokrwiennego mózgu i od tego czasu jest stosowana w tym wskazaniu.
tenekteplaza – modyfikacja tPA o większej specyficzności wobec fibryny oraz dłuższym okresie półtrwania, co umożliwia podanie leku w postaci pojedynczego bolusu. Na podstawie metaanalizy opublikowanej w 2024 tenekteplaza nie jest gorsza niż alteplaza w leczeniu udaru niedokrwiennego mózgu w okresie 4,5 godzin od rozpoczęcia objawów. Ponieważ jej podanie jest prostsze niż alteplazy (bolus zamiast godzinnego wlewu), jest ona obiecującym substytutem dla alteplazy, wygodniejszym w użyciu i o możliwie wyższej skuteczności i lepszym profilu bezpieczeństwa.
reteplaza – modyfikacja tPA zawierająca 355 z 527 aminokwasów, o dłuższym okresie półtrwania.
streptokinaza – lek trombolityczny pochodzenia bakteryjnego (wytwarzana przez paciorkowce β-hemolizujące). W przeciwieństwie do alteplazy, tenekteplazy i reteplazy nie jest ludzkim aktywatorem plazminogenu, lecz działa pośrednio – tworzy kompleks ze znajdującym się w osoczu plazminogenem, który następnie przekształca inny plazminogen w plazminę. Charakteryzuje się okresem półtrwania ok. 20 minut, niską specyficznością wobec fibryny i silną antygenowością (ryzyko reakcji alergicznych i nieskuteczności przy powtórnym podaniu w ciągu 2 lat). Ze względu na niską cenę nadal jest szeroko stosowana w krajach o ograniczonych zasobach w leczeniu ostrego zawału serca i zatorowości płucnej, natomiast w krajach wysoko rozwiniętych została w dużej mierze wyparta przez selektywniejsze aktywatory plazminogenu pochodzenia rekombinowanego.
urokinaza – enzym złożony z 411 aminokwasów, pierwotnie wyizolowany z moczu człowieka, do celów medycznych produkowany jest w hodowlach komórkowych.
Wskazania to trombolizy
Wskazania do podania leków trombolitycznych obejmują:
Udar niedokrwienny mózgu – podanie alteplazy lub tenekteplazy jest podstawą leczenia udaru niedokrwiennego mózgu, jeżeli objawy trwają poniżej 4,5 godziny (w niektórych sytuacjach dłużej);
Zawał mięśnia sercowego – współcześnie (2025) tromboliza w zawale serca (STEMI) jest stosowana głównie wtedy, gdy pierwotna PCI nie może być wykonana w ciągu 120 minut od pierwszego kontaktu medycznego; preferowane są selektywne leki fibrynolityczne trzeciej generacji – alteplaza (przyspieszony schemat 90-minutowy) lub tenekteplaza (pojedynczy bolus zależny od masy ciała);
Zakrzepica żył głębokich – tromboliza może być stosowana w leczeniu ciężkiej zakrzepicy żył głębokich, ponadto możliwe jest również podanie leku fibrynolitycznego za pomocą cewnika wewnątrznaczyniowego bezpośrednio w okolicę zakrzepu;
Zatorowość płucna – tromboliza alteplazą lub rzadziej streptokinazą jest podstawą leczenia zatorowości płucnej o wysokim ryzyku (przebiegającej ze wstrząsem lub znaczną hipotensją). Zazwyczaj nie jest stosowana w łagodniejszych postaciach zatorowości płucnej.
Ostre niedokrwienie kończyn – podobnie jak w zakrzepicy żył głębokich, podanie leku trombolitycznego, wewnątrznaczyniowo do okolicy zakrzepu, jest jedną z opcji terapeutycznych w ostrym niedokrwieniu kończyn. Zabieg ten jest podstawą leczenia w przypadku większości chorych z niedokrwieniem w stopniu I lub IIa (przeżycie kończyny jest niezagrożone lub zagrożone granicznie). Możliwe jest też podanie rtPA we wlewie ciągłym, podobnie do udaru mózgu lub zawału serca;
Przeciwwskazania różnią się w zależności od jednostki chorobowej.
Przeciwwskazania do trombolizy w udarze mózgu
Krwawienie wewnątrzczaszkowe. Przeciwwskazaniem jest obecność świeżej, wynaczynionej krwi w badaniu obrazowym lub wywiad krwawienia kiedykolwiek w przeszłości, jeżeli jego przyczyna jest nieznana lub nie została usunięta.
Łagodny/ustępujący udar – można rozważyć leczenie, jeśli kliniczne objawy udaru mózgu w ocenie lekarza lub pacjenta zagrażają wystąpieniem niepełnosprawności istotnej z perspektywy dotychczasowego funkcjonowania pacjenta, niezależnie od liczby punktów w skali NIHSS.
Niedawna operacja – duża neuro/chirurgiczna jest przeciwwskazaniem; małe zabiegi zazwyczaj nie. Eksperci SChN PTN (12 na 12 głosujących) nie zalecają leczenia alteplazą w przypadku dużego zabiegu chirurgicznego lub rozległego urazu niedotyczącego głowy, przebytego w ciągu ostatniego 1 miesiąca. Jeżeli okres ten jest dłuższy niż 1 miesiąc, należy rozważyć trombolizę.
Przyjmowanie DOAC. Wg brytyjskich wytycznych (NICE) z 2023 pacjenci zgłaszający się z ostrym udarem niedokrwiennym, którzy przyjmują doustny antykoagulant bezpośredni (DOAC), powinni być wykluczeni z trombolizy, chyba że – w przypadku dabigatranu – czas protrombinowy (PT) i aktywowany czas częściowej tromboplastyny (APTT) są prawidłowe. Według zaleceń SChN PTN z 2024 zaleca się rutynowo leczenie alteplazą, o ile czas od przyjęcia ostatniej dawki ksabanu wynosi ≥ 48 godz., a pacjent nie ma zaawansowanej niewydolności nerek. W przeciwnym razie, o ile to możliwe, należy preferować pierwotną trombektomię mechaniczną. Jeżeli dostępne, należy oznaczyć stężenie leków przeciwkrzepliwych i wykonać trombolizę, jeżeli stężenie jest subterapeutyczne. W przypadku dabigatranu można wykonać trombolizę po podaniu substancji neutralizującej (idarucyzumab(inne języki)). W przypadku apiksabanu i rywaroksabanu substancją neutralizującą jest andeksanet alfa(inne języki).
INR > 1,7. Przyjmowanie warfaryny lub acenokumarolu nie jest przeciwwskazaniem, jeżeli wskaźnik INR < 1,7.
Ciśnienie tętnicze > 185/110. Chociaż wysokie ciśnienie tętnicze przy przyjęciu (powyżej 185/110 mmHg) nie zwiększa ryzyka krwawienia po trombolizie ani śmiertelności w udarze niedokrwiennym, pozostaje markerem gorszego rokowania (wyższego deficytu neurologicznego). Szybkie obniżanie ciśnienia pacjentów może wiązać się z objawami niepożądanymi, stąd też w niektórych ośrodkach nie obniża się także ciśnienia tętniczego do wartości 185/110 mmHg, aby móc wykonać trombolizę – raczej w takich przypadkach wstrzymuje się decyzję o trombolizie, oczekując na ewentualne samoistne obniżenie się ciśnienia. Według stanu wiedzy na 2024 rok, nie można obiektywnie w badaniach naukowych zalecić którejkolwiek z tych strategii, ponieważ brakuje danych z randomizowanych badań.
Napad padaczkowy na początku – można wykonać trombolizę, jeśli deficyty trwają i obraz potwierdza udar.
Wiek > 80 lat, bardzo ciężki zespół neurologiczny, retinopatia cukrzycowa – nie są przeciwwskazaniem. Ponadto zaleca się leczenie alteplazą u chorych uprzednio niesamodzielnych w zakresie czynności dnia codziennego lub z zespołem otępiennym.
Przeciwwskazania do trombolizy w zawale serca
Przeciwwskazania bezwzględne
Udar krwotoczny mózgu lub udar o nieznanej etiologii kiedykolwiek
Udar niedokrwienny mózgu w ciągu ostatnich 6 miesięcy