Bezzałogowy bojowy statek powietrzny (ang. unmanned combat aerial vehicle, UCAV; także bojowy bezzałogowy statek powietrzny; w części polskich źródeł także bezzałogowy samolot bojowy) – bezzałogowy statek powietrzny przeznaczony do wykonywania zadań bojowych, w szczególności do przenoszenia i użycia uzbrojenia lotniczego(inne języki), takiego jak pociski powietrze–ziemia(inne języki), przeciwpancerne pociski kierowane czy bomby lotnicze. Uzbrojenie może być umieszczane zarówno na węzłach podwieszeń, jak i w komorze uzbrojenia. Nowsze konstrukcje UCAV są również zdolne do zwalczania celów powietrznych przy zachowaniu możliwości atakowania celów naziemnych.
Tego rodzaju statek powietrzny nie ma pilota na pokładzie, lecz zwykle pozostaje pod zdalną kontrolą operatorów, przy różnym stopniu automatyzacji. Ponieważ operator steruje pojazdem z odległego terminala, nie ma potrzeby stosowania wyposażenia niezbędnego do podtrzymywania życia pilota na pokładzie, co pozwala ograniczyć masę i rozmiary maszyny w porównaniu z samolotem załogowym o zbliżonym udźwigu. Wiele państw eksploatuje rodzime UCAV lub importuje takie konstrukcje, a kolejne prowadzą własne programy rozwojowe.
UCAV są wykorzystywane do zadań rozpoznawczych(inne języki), obserwacyjnych, wskazywania celów i uderzeń na cele wysokowartościowe(inne języki), a także do długotrwałego patrolowania rejonu działań przed powrotem do bazy. Różnią się od amunicji krążącej i dronów jednokierunkowego ataku, które są konstrukcjami jednorazowego użytku, oraz od nieuzbrojonych dronów rozpoznawczych używanych wyłącznie do obserwacji i gromadzenia informacji.
Postęp technologiczny szybko rozszerza możliwości UCAV, a jednym z głównych kierunków rozwoju są większa autonomia i wykorzystanie sztucznej inteligencji. Część konstrukcji potrafi realizować złożone funkcje, takie jak autonomiczna fuzja danych, identyfikacja celów w czasie rzeczywistym czy dynamiczne przeplanowywanie misji, co zmniejsza obciążenie poznawcze operatorów. Ewolucja ta stanowi istotny element współczesnych działań sieciocentrycznych, w których UCAV są integrowane z innymi platformami bojowymi i rozpoznawczymi. Ważnym kierunkiem rozwoju jest też koncepcja tzw. lojalnego skrzydłowego, czyli bezzałogowca współpracującego z samolotem załogowym. Równolegle trwa rozwój środków przeciwdziałania, obejmujących m.in. systemy walki radioelektronicznej, broń skierowanej energii i systemy antydronowe.
Historia
1972: Ryan Firebee uzbrojony w dwa pociski Maverick
Pierwsze próby (1940–1970)
Jedną z najwcześniejszych prób rozwinięcia koncepcji bojowego drona przedstawili Lee de Forest oraz U.A. Sanabria(inne języki). Ich pomysł radiowo sterowanego statku powietrznego opisano w artykule Robot Television Bomber opublikowanym w 1940 w Popular Mechanics. Za twórcę nowoczesnego wojskowego drona bywa uznawany John Stuart Foster Jr.(inne języki), fizyk jądrowy z Lawrence Livermore Laboratory. W 1971 Foster, hobbystycznie zajmujący się modelarstwem lotniczym, uznał, że doświadczenia z tego obszaru można wykorzystać do budowy uzbrojenia. W 1973 DARPA zbudowała dwa prototypy o nazwach Prairie i Calera, napędzane zmodyfikowanym silnikiem kosiarki; mogły pozostawać w powietrzu przez około dwie godziny, przenosząc ładunek o masie 28 funtów.
Izrael przejmuje inicjatywę: wojna Jom Kipur i wojna libańska (1973–1982)
W czasie wojny Jom Kipur w 1973 Izrael wykorzystał nieuzbrojone amerykańskie drony-celowniki Ryan Firebee, aby skłonić Egipt do odpalenia znacznej części arsenału przeciwlotniczego. Pod koniec lat 70. i w latach 80. Izrael opracował konstrukcje Scout i Pioneer, reprezentujące przejście ku lżejszym, bardziej zbliżonym do współczesnych UAV układom szybowcowym. Izrael należał do pionierów użycia BSP do obserwacji w czasie rzeczywistym, walki radioelektronicznej i działań pozoracyjnych. Obrazy rozpoznawcze oraz zdolność pozorowania celów radarowych zapewniane przez te maszyny pomogły Izraelowi zneutralizować syryjską obronę przeciwlotniczą na początku wojny libańskiej w 1982, bez strat wśród pilotów.
Okres dojrzewania: nowe zdolności i nowe konflikty (1980–2020)
Pod koniec lat 80. Iran użył podczas wojny iracko-irańskiej drona uzbrojonego w sześć pocisków RPG-7. Sukcesy izraelskie skłoniły Stany Zjednoczone do szybkiego pozyskania części rozwiązań, a amerykańskie systemy Hunter i Pioneer były bezpośrednimi pochodnymi modeli izraelskich. Pierwsza wojna w Zatoce Perskiej bywa określana jako pierwsza „wojna UAV”; według raportu Departamentu Marynarki Wojennej z maja 1991 co najmniej jeden UAV znajdował się w powietrzu przez cały czas trwania operacji Desert Storm.
Pierwsze potwierdzone zabicie celu przez amerykański UAV nastąpiło 7 października 2001 w Kandaharze. Między 2004 a końcem 2012 Stany Zjednoczone znacząco nasiliły ataki z użyciem dronów w Pakistanie i innych państwach w ramach tzw. wojny z terroryzmem.
W 2020 Turcja stała się pierwszym państwem, które użyło UCAV na dużą skalę w skoordynowanym ataku na klasycznym polu walki, uderzając na siły syryjskie. Bezzałogowce wykorzystano do zwalczania pozycji przeciwnika, osłony wojsk lądowych i naprowadzania artylerii. Drony były też szeroko używane podczas wojny w Górskim Karabachu w 2020.
Wojna rosyjsko-ukraińska i upowszechnienie małych dronów
Drony bojowe są również szeroko używane podczas rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Konflikt ten bywa określany jako pierwsza pełnoskalowa wojna z masowym użyciem małych i komercyjnych UAV w warunkach bojowych. Cywilne quadkoptery(inne języki) i drony FPV, po wyposażeniu w dodatkowe sensory i ładunki wybuchowe, zaczęły być wykorzystywane do misji bojowych. Niska cena, dostępność oraz łatwość pozyskiwania części zamiennych przyczyniły się do ich popularyzacji i wpłynęły na zmianę współczesnej sztuki wojennej.
Chiny produkują i eksportują drony bojowe na dużą skalę, a państwo to pozostaje też źródłem większości komponentów do komercyjnych UAV. Armia Ludowo-Wyzwoleńcza używa wielu typów bezzałogowych bojowych statków powietrznych. Od 2010 chińskie przedsiębiorstwa zaczęły eksportować znaczne ilości dronów na globalny rynek wojskowy; spośród 18 państw, o których wiadomo, że pozyskały wojskowe drony w latach 2010–2019, 12 miało kupić je właśnie od Chin. Proces ten przyspieszył w latach 20. XXI wieku wraz z rozwojem chińskich technologii dronowych i zwiększonym popytem związanym z wojną rosyjsko-ukraińską oraz wojną Izraela z Hamasem.
Chiny rozwijają także różne programy „lojalnego skrzydłowego”, takie jak AVIC Dark Sword(inne języki), którego koncepcję po raz pierwszy pokazano w 2006. Bezzałogowce stealth, takie jak Hongdu GJ-11, projektowane są z myślą o współdziałaniu z myśliwcem Chengdu J-20 w ramach zespołów mieszanych załogowo-bezzałogowych. Do innych rozwijanych konstrukcji stealth należy Feihong FH-97(inne języki), opracowywany przez China Aerospace Science and Technology Corporation z przeznaczeniem do tłumienia obrony powietrznej, prowadzenia rozpoznania, działań pozoracyjnych i oceny skutków uderzeń.
W sierpniu i wrześniu 2025 Chiny ujawniły kilka różnych prototypów UCAV i lojalnych skrzydłowych, w tym morską odmianę GJ-11. W 2025 pojawiły się także pierwsze zdjęcia dwóch bardzo dużych dronów stealth dalekiego zasięgu, nieoficjalnie określanych jako „WZ-X” i „GJ-X”.
Izraelskie Siły Powietrzne przystosowały Hermes 450 do użycia jako szturmowy BSP; według doniesień miał on być uzbrajany w dwa pociski Hellfire albo dwa pociski produkcji Rafael. Według raportów izraelskich, palestyńskich, libańskich i niezależnych izraelskie bojowe UAV były używane w Strefie Gazy i intensywnie wykorzystywane podczas II wojny libańskiej.
TAI Anka-3 to oznaczenie nowego jednosilnikowego UCAV opracowywanego przez Turkish Aerospace Industries. Maszyna ma układ latającego skrzydła i cechy obniżonej wykrywalności. Jego przeznaczeniem mają być zadania SEAD, penetracja obrony przeciwnika oraz bombardowanie.
TAI Aksungur
TAI Aksungur(inne języki) został opracowany przez Turkish Aerospace Industries dla tureckich sił zbrojnych. Bazując na technologiach z rodziny Anka, stał się największym dronem producenta. Przewidywano jego wykorzystanie do długotrwałej obserwacji, rozpoznania radioelektronicznego, patroli morskich i zadań uderzeniowych. Pierwszy egzemplarz przekazano tureckiej marynarce wojennej 20 października 2021.
Bayraktar Kızılelma to odrzutowy, jednosilnikowy, obniżonej wykrywalności, pokładowy bezzałogowy samolot bojowy rozwijany przez Baykar(inne języki). 12 marca 2022 Selçuk Bayraktar(inne języki) poinformował, że pierwszy prototyp wszedł do produkcji. 30 listopada 2025 Baykar poinformował o pierwszym udanym odpaleniu przez Kızılelmę pocisku powietrze–powietrze Gökdoğan przeciwko celowi powietrznemu, określając test jako światowy precedens dla tej klasy platform.
Wielka Brytania
BAE Systems Taranis
Taranis to brytyjski program demonstratora technologii UCAV, realizowany w ramach programu Strategic Unmanned Air Vehicle Experiment. Według BAE Systems program o wartości 124 mln funtów miał doprowadzić do zbudowania demonstratora z w pełni zintegrowanymi systemami autonomicznymi i cechami obniżonej wykrywalności. Maksymalna masa startowa demonstratora miała wynosić około 8000 kg, czyli rozmiarowo zbliżać go do BAE Hawka. Zakładano, że maszyna będzie szybka, trudnowykrywalna i zdolna do przenoszenia różnego rodzaju uzbrojenia w dwóch wewnętrznych komorach. Pierwszy lot Taranisa odbył się w sierpniu 2013 w Woomera w Australii.
Program został następnie przekształcony w marynarkowy program UCAS-D(inne języki), przeznaczony do rozwoju bezzałogowego samolotu pokładowego.
N-UCAS
Po anulowaniu J-UCAS bezpośrednimi programami następczymi marynarki wojennej były UCAS-D oraz X-47B. W sektorze tym Boeing prowadził równolegle prace nad wariantem X-45N.
USAF Hunter-Killer
Do konstrukcji związanych z programem USAF Hunter-Killer zaliczano m.in.:
W kolejnych latach siły powietrzne USA przesuwały akcent z taktycznych platform uderzeniowych średniego zasięgu w kierunku bardziej strategicznych konstrukcji dalekiego zasięgu.
Podmioty niepaństwowe
Od połowy drugiej dekady XXI wieku organizacja terrorystyczna Państwo Islamskie zaczęła montować materiały wybuchowe do komercyjnych quadkopterów(inne języki), takich jak chińskie DJI Phantom(inne języki), używając ich do bombardowania celów wojskowych w Iraku i Syrii. Podczas bitwy o Mosul Państwo Islamskie miało wykorzystywać drony zarówno jako platformy obserwacyjne, jak i nosiciele improwizowanych ładunków zrzucanych z prostych uchwytów.
Również podczas wojny domowej w Syrii ugrupowania zbrojne miały używać UAV w atakach; przykładem był rój dronów uzbrojonych w bomby, który zaatakował rosyjskie bazy w zachodniej Syrii na początku stycznia 2018. Od lat 20. XXI wieku meksykańskie kartele narkotykowe zaczęły zrzucać z dronów liczone w setkach improwizowane ładunki, atakując zarówno siły bezpieczeństwa, jak i wrogie gangi podczas walk o terytorium.
Bezpieczeństwo i przeciwdziałanie
Zwalczanie dronów
Szerokie użycie dronów w wojnie rosyjsko-ukraińskiej przyspieszyło rozwój środków przeciwdziałania (Counter-UAS). Ukraińscy żołnierze używają sygnału GPS do naprowadzania dronów na rosyjską artylerię i do korygowania ognia własnej artylerii. Zakłócanie tych sygnałów zmniejsza skuteczność bezzałogowców, ponieważ operatorzy muszą polegać na wcześniej zaprogramowanych trasach aż do przywrócenia łączności. Niektóre systemy dostarczane przez państwa zachodnie w większym stopniu opierają się na automatyzacji; przykładowo AeroVironment Switchblade może samodzielnie odnaleźć cel, wymagając od człowieka jedynie zgody na atak (human in the loop).
27 grudnia 2022 Korea Północna wysłała pięć dronów nad granicę z Koreą Południową, z czego jeden dotarł aż nad obszar Seulu. Wszystkie wróciły na północ mimo pięciogodzinnego pościgu z udziałem myśliwców i śmigłowców szturmowych; incydent unaocznił ograniczenia południowokoreańskich zdolności do zwalczania małych dronów rozpoznawczych. W odpowiedzi Ministerstwo Obrony Korei Południowej ogłosiło nowy program antydronowy, obejmujący m.in. rozwój lasera powietrznego, systemów zakłócających oraz wyspecjalizowanej jednostki przeciwdronowej.
Etyka i prawo
Ofiary cywilne
Izrael
W marcu 2009 The Guardian opisał zarzuty, zgodnie z którymi izraelskie UAV uzbrojone w pociski zabiły w Strefie Gazy 48 palestyńskich cywilów, w tym dwoje małych dzieci i grupę kobiet oraz dziewcząt. W czerwcu tego samego roku Human Rights Watch zbadała sześć ataków UAV, które miały spowodować śmierć cywilów, i zarzuciła izraelskim siłom niewystarczające środki ostrożności przy weryfikowaniu charakteru celów.
Stany Zjednoczone
Mimo argumentów zwolenników, że drony ograniczają szkody uboczne, w praktyce również one prowadzą do ofiar cywilnych. Przykładem była operacja w lutym 2010 w prowincji Oruzgan w Afganistanie, w której zginęło ponad dziesięciu cywilów jadących konwojem trzech pojazdów, błędnie zidentyfikowanych jako zagrożenie; śmigłowce Bell OH-58 Kiowa odpaliły w ich stronę pociski AGM-114 Hellfire.
W 2009 Brookings Institution podał, że w amerykańskich atakach dronowych w Pakistanie na jednego zabitego bojownika przypadało dziesięciu zabitych cywilów. Z kolei w październiku 2013 rząd Pakistanu podał, że od 2008 317 ataków z użyciem dronów zabiło 2160 islamistów i 67 cywilów, czyli wyraźnie mniej niż wcześniej szacowały niektóre organizacje niezależne.
W grudniu 2013 amerykański atak z użyciem dronów w dystrykcie Radda w Jemenie zabił uczestników wesela. W następnym roku Human Rights Watch opublikowała raport A Wedding That Became A Funeral, stwierdzając, że część ofiar stanowiła ludność cywilna, a nie zamierzone cele związane z Al-Kaidą.
Skutki polityczne
Wraz z pojawieniem się dronów jako nowego narzędzia walki wskazywano, że mogą one wywoływać nieprzewidziane skutki polityczne, osłabiając legitymizację lokalnych rządów, które są obwiniane za zgodę na przeprowadzanie uderzeń. 6 sierpnia 2020 amerykańscy senatorowie Rand Paul, Mike Lee, Chris Murphy, Chris Coons i Bernie Sanders przedstawili projekt ustawy zakazującej sprzedaży i eksportu dużych uzbrojonych dronów do państw spoza NATO, powołując się na obawy o śmierć cywilów w wyniku używania amerykańskiej broni przez Arabię Saudyjską i Zjednoczone Emiraty Arabskie w Jemenie.
Skutki psychologiczne
Operatorzy dronów również mogą doświadczać silnego stresu psychicznego, a część z nich doświadcza objawów PTSD. W literaturze wskazywano, że operatorzy, w przeciwieństwie do pilotów bombowców, często obserwują ofiary z bliska i w czasie rzeczywistym, co może potęgować obciążenie psychiczne. Z drugiej strony Mark Bowden argumentował, że wojna prowadzona zdalnie nie musi być dla operatorów mniej intymna i obciążająca, ponieważ wielokrotnie obserwują oni swoich przyszłych celów w codziennych sytuacjach przed oddaniem strzału.
Ataki autonomiczne
Dodatkowe kontrowersje budzi możliwość samodzielnego inicjowania ataku przez UAV, bez bezpośredniego udziału człowieka. Zwolennicy wskazują, że takie systemy mogłyby reagować szybciej i bez niektórych ludzkich uprzedzeń, przeciwnicy zaś podnoszą problem braku ludzkiej wrażliwości, trudności w przypisaniu odpowiedzialności moralnej i ryzyka utraty kontroli nad uzbrojonym systemem autonomicznym.
Opinia publiczna
W 2013 sondaż Fairleigh Dickinson University(inne języki) wykazał, że 75% zarejestrowanych wyborców w USA aprobowało użycie dronów przez amerykańskie wojsko do przeprowadzania ataków zagranicznych, a 13% było temu przeciwnych. Sondaż przeprowadzony przez The Huffington Post w tym samym roku również wskazywał na większościowe poparcie dla uderzeń z użyciem dronów, choć już mniejsze. Z badania Pew Research Center z 2015 wynikało, że większe poparcie dla amerykańskich ataków z użyciem dronów deklarowali Republikanie i mężczyźni, natomiast mniejsze Demokraci, osoby niezależne, kobiety, ludzie młodzi i mniejszości.
Poza USA odnotowywano szeroki sprzeciw wobec amerykańskich zabójstw z użyciem dronów. Raport z lipca 2014 wskazywał, że w 39 z 44 badanych państw większość albo relatywna większość respondentów sprzeciwiała się amerykańskim atakom dronowym w krajach takich jak Pakistan, Jemen i Somalia. Jedynymi państwami, w których poparcie przekraczało połowę populacji, były Stany Zjednoczone, Kenia i Izrael.
Ataki dronowe armii Mali w regionie Azawad wywołały poważne konsekwencje dla ludności cywilnej. W marcu 2024 uderzenia w miejscowości Amasrakad w regionie Gao zabiły 13 cywilów, w tym siedmioro dzieci, wywołując protesty i apele o rozliczenie sprawców.
Lista statków powietrznych
Operacyjne
Poniżej przedstawiono wybrane współcześnie eksploatowane uzbrojone UAV:
Do dronów rozpoznawczych zdolnych do przenoszenia uzbrojenia zalicza się m.in. CASC CH-92, IAI Eitan, Ababil-3, Ababil-5 i Hamaseh. Niektóre komercyjne drony, takie jak DJI Mavic(inne języki) i DJI Phantom(inne języki), były też w sposób improwizowany dostosowywane do przenoszenia lekkich ładunków wybuchowych w konfliktach ostatnich lat.
W rozwoju
Poniżej przedstawiono wybrane demonstratory technologii i projekty będące w rozwoju:
Horowitz, M.; Schwartz, J.A.; Fuhrmann, M. Who’s prone to drone? A global time-series analysis of armed uninhabited aerial vehicle proliferation. Conflict Management and Peace Science, 2020.
↑Theodore A.T.A.PostolTheodore A.T.A., Drone warfare: The death of precision [online], Bulletin of the Atomic Scientists, 11 maja 2017 [dostęp 2017-07-22] [zarchiwizowane z adresu 2017-10-11](ang.).
12CarolineC.KennedyCarolineC., James I.J.I.RogersJames I.J.I., Virtuous drones?, „The International Journal of Human Rights”, 19 (2), 2015, s. 211–227, DOI:10.1080/13642987.2014.991217, ISSN1364-2987(ang.).
↑International Institute for StrategicI.I.S.StudiesInternational Institute for StrategicI.I.S., The Military Balance 2018, „The Military Balance”, 118, Routledge, 14 lutego 2018, s. 21(ang.).
↑PeterP.BergenPeterP., DavidD.StermanDavidD., AlyssaA.SimsAlyssaA., AlbertA.FordAlbertA., ChristopherCh.MellonChristopherCh., Who Has What: Countries Developing Armed Drones [online], New America, 2018 [dostęp 2018-11-14] [zarchiwizowane z adresu 2018-04-17](ang.).
↑CharlesCh.LevinsonCharlesCh., Israeli Robots Remake Battlefield [online], The Wall Street Journal, 12 stycznia 2010, A10 [dostęp 2010-01-13] [zarchiwizowane z adresu 2015-05-03](ang.).
↑FariborzF.HaghshenassFariborzF., Iran's Asymmetric Naval Warfare, The Washington Institute for Near East Policy, wrzesień 2008 (Policy Focus; 87), s. 17 [dostęp 2013-12-07] [zarchiwizowane z adresu 2013-12-12](ang.). typ?
↑DominikaD.KunertovaDominikaD., The war in Ukraine shows the game-changing effect of drones depends on the game, „Bulletin of the Atomic Scientists”, 79 (2), 2023, s. 95–102, DOI:10.1080/00963402.2023.2178180(ang.).
↑David S.D.S.CloudDavid S.D.S., Anatomy of an Afghan war tragedy [online], Los Angeles Times, 10 kwietnia 2011 [dostęp 2026-03-20] [zarchiwizowane z adresu 2012-06-29](ang.).
↑Jordan MichaelJ.M.SmithJordan MichaelJ.M., Drone "blowback" is real [online], Salon, 5 września 2012 [dostęp 2012-09-08] [zarchiwizowane z adresu 2012-09-08](ang.).
↑MichaelM.RobillardMichaelM., The 'Killer Robots' Are Us [online], The New York Times, 29 stycznia 2018 [dostęp 2018-02-11] [zarchiwizowane z adresu 2018-02-12](ang.).
,_(cropped).jpg)
