Wolkowe

Wolkowe
wieś
Ilustracja
Chata kurpiowska w Wolkowych
Państwo

 Polska

Województwo

 mazowieckie

Powiat

ostrołęcki

Gmina

Myszyniec

Liczba ludności (2021)

941

Strefa numeracyjna

29

Kod pocztowy

07-430

Tablice rejestracyjne

WOS

SIMC

0515023

Położenie na mapie gminy Myszyniec
Mapa konturowa gminy Myszyniec, u góry nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Wolkowe”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry po prawej znajduje się punkt z opisem „Wolkowe”
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, blisko górnej krawiędzi znajduje się punkt z opisem „Wolkowe”
Położenie na mapie powiatu ostrołęckiego
Mapa konturowa powiatu ostrołęckiego, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Wolkowe”
Ziemia53°24′59″N 21°23′21″E/53,416389 21,389167

Wolkowe (kurp. Wolkowe) – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrołęckim, w gminie Myszyniec. Na terenie wsi utworzono dwa sołectwa: Wolkowe I i Wolkowe II. Przez wieś przepływa Kanał Chruściel.

Historia

W Wolkowych nad rzeką Rozogą znaleziono pozostałości osady kultury łużyckiej w epoce brązu, ślady osadnictwa z okresu neolitu i wczesnego średniowiecza (X–XII wiek), osad z XII–XIII, XIII–XIV i XIV–XV wieku oraz ślady osadnictwa z XVI–XVIII wieku.

Wieś należała do starostwa ostrołęckiego, ziemi łomżyńskiej i województwa mazowieckiego. W lustracji dóbr królewskich z 1660–1661 zapisano, że Woykowe Łąki obejmowały 3,5 włóki. Wieś zasiedlona przez czynszowników opłacała czynsz w wysokości 50 złp. 22 gr i 9 denarów rocznie. Pierwszy raz nazwy Wolkowe użyto w 1775. Nazwę wsi w różnych dokumentach wydawanych w ciągu wieków zapisywano jako: Wolkowe łąki, Wólkowe Łąki, Wólkowe, Wolkowe Ląki, Wulkow, Wołkowe oraz Wałkowe. Przed 1701 nazwę Woykowe Łąki zmieniono na Wolkowe Łąki, choć stara była wciąż w użyciu. Pierwszy człon nazwy to nazwa dzierżawcza od nazwy Wojek (od Wojciech), z czasem upodobniona do przymiotnika wołek (od wołu) i do przymiotnika wólkowy (wólka, czyli mała wola). Słowo wolka w gwarze kurpiowskiej oznacza ziemię oddaną osadnikom w celu zagospodarowania i osiedlania się. Mieszkańcy tak powstałej wsi przez dany czas byli wolni od służb i czynszów. Drugi człon to nazwa topograficzna (od łąki). Wynika z tego, że pierwotnie nazwa wsi oznaczała łąki lub grunty Wojciecha.

W 1745 ekonom starosty ostrołęckiego Traczewski próbował zwiększyć dochody starostwa przez przymus propinacyjny. Wytoczył sprawę Kaczyńskim, szlachcie z Dylewa, która jako strzelcy królewscy reprezentowała interesy mieszkańców wsi, m.in.: Myszyńca, Surowego, Dąbrów, Wolkowych Łąk, Wykrotu i Drężka. Nieznany jest finał sprawy. Możliwe, że zakończyła się zniesieniem przez starostę ostrołęckiego Jana Małachowskiego 15 listopada 1750 pańszczyzny i danin w naturze dla 52 wsi starostwa ostrołęckiego (oprócz Łodzisk i Obierwi, które nadal miały pracować na rzecz folwarku w Dylewie).

W lustracji dóbr królewskich z 1789 zapisano, że wieś leżała na słabych gruntach. Nie było już borów, tylko sosnowe zarośla. Należące do wsi lasy były błotne, jodłowe i olszowe. Mieszkało tu 82 gospodarzy, którzy płacili czynsz staroście ostrołęckiemu w wysokości 2261 złp. 10 gr. Wysokość opłaty propinacyjnej wynosiła 656 złp..

W 1796 Wolgram de Voza z Prus Wschodnich rozpoczął poszukiwania bursztynu w Puszczy Zielonej. Zaczął od okolic wsi Wolkowe, gdzie najwcześniej wydobywano surowiec. W tym czasie bursztyniarstwo stało się tak popularnym zajęciem, że niemal wszyscy mieszkańcy wsi Wolkowe częściej zajmowali się kopaniem bursztynu niż rolnictwem. W 1818 wydobywali ok. 100 kg bursztynu dziennie. Od 1809 w leśnictwie ostrołęckim istniała duża rządowa kopalnia bursztynu o powierzchni ok. 1 tys. km², ciągnąca się od granicy mazowiecko-pruskiej, za wsią Pełty, przez Myszyniec do Ostrołęki oraz od wsi Dudy Puszczańskie przez wieś Krysiaki, Wolkowe i Myszyniec do Zawad nad Omulwią. Od 1810 oddawano w dzierżawę tereny bursztynodajne. Kopalnię w Wolkowych notowano w 1838. Wymienił ją też Aleksander Połujański w latach 50. XIX wieku.

W 1827 we wsi istniało 113 chałup. Mieszkały tu 702 osoby.

W końcu października 1863 w Wolkowych mjr Konstanty Rynarzewski prowadził szkolenie powstańców styczniowych, których następnie poprowadził na bitwę pod Żelazną.

Latem 1880 długotrwała susza zniszczyła zasiewy i przyczyniła się do rozprzestrzeniania pożarów, a burza gradowa całkowicie spustoszyła pola m.in. we wsi Wolkowe. Przyczyniło się to do klęski głodu na Kurpiach.

Sekcja ds. przemysłu włościańskiego stworzona w 1884 przy Warszawskim Towarzystwie Popierania Przemysłu i Handlu skierowała do Wolkowych instruktora tkackiego. Propagował produkcję tkanin na ulepszonym warsztacie tkackim, który sprowadzono do wsi w 1893.

W końcu XIX wieku pisano, że wieś Wołkowe leży w okolicy bezludnej i bezleśnej, niedaleko granicy z Prusami Wschodnimi, i jest zamieszkana przez Kurpiów. Notowano 142 domy i 1174 mieszkańców. Wieś zajmowała powierzchnię 4 523 morgi. Jednym z najbardziej znanych przemytników na pograniczu kurpiowsko-mazurskim był Czyż z Wolkowych ps. Dudak. W 1906 we wsi notowano 1 523 mieszkańców, 191 budynków mieszkalnych, 322 budynki gospodarcze, 1 577 mórg ziemi ornej, 1 225 mórg łąk oraz 1 609 mórg lasów i nieużytków.

Od 1913 przez cały okres międzywojenny do wsi przyjeżdżał ks. Władysław Skierkowski, zbierający pieśni kurpiowskie i opisujący zwyczaje Kurpiów Puszczy Zielonej. W Wolkowych zanotował melodie od Walerii Markwas, późniejszej Żarnoch.

W grudniu 1914 wieś, podpalona przez wojska niemieckie, częściowo spłonęła.

W latach 1921–1939 wieś leżała w województwie białostockim, w powiecie ostrołęckim, w gminie Myszyniec. W 1933 powołano gromadę Wolkowe złożoną tylko z tej wsi.

Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 wieś Wołkowe zamieszkiwało 1 087 osób w 201 budynkach mieszkalnych. Wszyscy zadeklarowali wyznanie rzymskokatolickie i narodowość polską. Miejscowość należała do parafii rzymskokatolickiej w Myszyńcu. Podlegała pod sąd grodzki w Myszyńcu i okręgowy w Łomży; właściwy urząd pocztowy mieścił się w Myszyńcu. W Wolkowych istniała szkoła powszechna II stopnia.

Od lat 20. XX wieku do 1939 sołtysem był Franciszek Szok (ur. 1890).

W okresie międzywojennym na terenie wsi wydobywano glinę garncarską.

W 1924–1925 we wsi notowano zwolenników Eugeniusza Okonia.

W wyniku agresji niemieckiej we wrześniu 1939 wieś znalazła się pod okupacją niemiecką. Od 1939 do wkroczenia Armii Czerwonej w 1945 była częścią Landkreis Scharfenwiese w rejencji ciechanowskiej Prus Wschodnich III Rzeszy.

Do 1954 wieś należała do gminy Myszyniec. W latach 1954–1961 istniała gromada Wolkowe w powiecie ostrołęckim. Z dniem 31 grudnia 1961 Wolkowe włączono do gromady Myszyniec. W 1973 w gromadzie Myszyniec wydzielono Wolkowe I i Wolkowe II. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa ostrołęckiego.

W okresie PRL we wsi działało kółko rolnicze.

Wolkowe to ulicówka z zabudową po obu stronach drogi. W 1937 Mieczysław Orłowicz pisał, że to jedna z najpiękniej i najbardziej charakterystycznie zabudowanych wsi kurpiowskich. We wsi notowane są wpisane do gminnej ewidencji zabytków domy drewniane (nr 14 z ok. 1890, nr 45 z początku XX wieku). Zachował się drewniany stary krzyż i kapliczka z datą 1631 na metalowej chorągiewce, wystawiona – według relacji miejscowych – w latach 60. XX wieku, oraz kapliczka Matki Bożej z 1949.

Wedle danych z Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań w 2002 we wsi były 294 gospodarstwa domowe. W 2011 według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań Wolkowe liczyły 1 089 mieszkańców. Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2021 liczba mieszkańców wynosiła 941 osób. W latach 1998–2021 liczba mieszkańców zmalała o 9,4%.

Sołtysem sołectwa Wolkowe I jest Stanisław Jachimczyk, zaś sołtyską sołectwa Wolkowe II – Janina Jędrzejczyk.

Ze wsi pochodził skrzypek kurpiowski Stanisław Pawelczyk aktywny w latach 30.–60. XX wieku. Nagrania jego melodii są od 1964, kiedy zarejestrowała je Grażyna Dąbrowska, przechowywane w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk, podobnie jak pieśni śpiewaczek z Wolkowych i innych wsi na Kurpiach Zielonych zarejestrowane podczas ogólnopolskiej Akcji Zbierania Folkloru Muzycznego w latach 50. XX wieku. Z Wolkowych pochodzi Zofia Charamut – śpiewaczka, hafciarka, koronkarka, laureatka Nagrody Kolberga (2016).

W gwarze kurpiowskiej mieszkaniec wsi to wolkoźåk, a mieszkanka – wolkoźónka. Sąsiedzi przezywają ludzi z Wolkowych rejbåky.

We wsi mieści się siedziba Fundacji Kurpiowski Nurt Tradycji. Działa Ochotnicza Straż Pożarna zarejestrowana jako stowarzyszenie w 2004. Funkcjonuje Zespół Szkół, a w nim Publiczna Szkoła Podstawowa im. kard. Stefana Wyszyńskiego.

Wierni Kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii Trójcy Przenajświętszej w Myszyńcu lub do parafii Matki Bożej Królowej Korony Polskiej w Krysiakach.

Galeria

Przypisy

  1. ↑ Wieś Wolkowe w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2024-11-30], liczba ludności na podstawie danych GUS.
  2. ↑ NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych [online], Bank Danych Lokalnych GUS, 19 września 2022 [dostęp 2024-11-30].
  3. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1481 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. 1 2 GUS. Wyszukiwarka TERYT
  5. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 150563.
  6. 1 2 Słownik Kurpiowski [online], www.zwiazekkurpiow.pl [dostęp 2025-09-25].
  7. ↑ Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP))
  8. ↑ Strona gminy, sołectwa
  9. ↑ Kurpie Zielone. Mapa atrakcji przyrodniczych. Wyd. 1. Warszawa: Euro Pilot, 2016. ISBN 978-83-8009-587-8.
  10. ↑ Małgorzata Balcerzak, Pradzieje i okres średniowiecza do powstania powiatu (1373), [w:] Jerzy Kijowski, Jan Mironczuk, Janusz Gołota (red.), Dzieje powiatu ostrołęckiego, Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe im. Adama Chętnika, 2018, s. 40, ISBN 978-83-62775-35-4 [dostęp 2025-09-11].
  11. 1 2 BIP – Urząd Miejski w Myszyńcu: UCHWAŁA NR XXXV/388/22 RADY MIEJSKIEJ W MYSZYŃCU z dnia 28 grudnia 2022 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami Gminy Myszyniec na lata 2022-2025 [online], BIP – Urząd Miejski w Myszyńcu, s. 103, 111–113 [dostęp 2025-09-25].
  12. ↑ Alina Wawrzyńczyk (red.), Lustracje województwa mazowieckiego XVII wieku, cz. 2: 1660–1661, Warszawa 1989, s. 165.
  13. 1 2 Maria Weronika Kmoch, Charciabałda, Siarczałąka, Jednorożec, Pupkowizna... Skąd pochodzą i co oznaczają nazwy wsi na Kurpiach Zielonych? [online], 10 lutego 2024 [dostęp 2025-09-25].
  14. ↑ Małgorzata Parda, Etymologia i podział nazw miejscowych w gminie Myszyniec, „Kurpie” (6), 2020, [27] [dostęp 2025-09-25].
  15. ↑ Marek Niewiadomski, Od lokacji miasta do upadku Rzeczypospolitej (1373–1795), [w:] Jerzy Kijowski, Jan Mironczuk, Janusz Gołota (red.), Dzieje powiatu ostrołęckiego, Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe im. Adama Chętnika, 2018, s. 117, ISBN 978-83-62775-35-4 [dostęp 2025-09-11].
  16. ↑ Nr 7. 1789. Lustracja Starostwa Ostrołęckiego, [w:] Łukasz Gut, Wojciech Łukaszewski (red.), Kadzidło i okolice w źródłach historycznych, wyd. 1, Biblioteczka Kurpiowska, Kadzidło: Urząd Gminy w Kadzidle, 2021, s. 43, ISBN 978-83-957112-6-8 [dostęp 2024-08-21].
  17. 1 2 3 Marcin Żerański, Kurpie. Puszcza Zielona. Przewodnik turystyczny, Cieszyn 2008, s. 29, 33, 51–52.
  18. ↑ Historia bursztyniarstwa na Kurpiach [online], www.imagis.home.pl [dostęp 2025-09-25].
  19. ↑ Jerzy Jastrzębski, Bursztyn w dorzeczu Narwi, Łomża 2005, s. 19, 21, 23, 26.
  20. ↑ Tabella miast, wsi, osad, Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowćy Spraw Wewnętrznych i Policyi, t. 2: M–Z, Warszawa, 1827, s. 286.
  21. 1 2 Adam Białczak, Trwanie pod obcą władzą (1795–1914), [w:] Jerzy Kijowski, Jan Mironczuk, Janusz Gołota (red.), Dzieje powiatu ostrołęckiego, Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe im. Adama Chętnika, 2018, s. 195–196, 221, ISBN 978-83-62775-35-4 [dostęp 2025-09-11].
  22. ↑ Maria Weronika Kmoch, Insurekcja styczniowa w Przasnyskiem (1863–1864) [online], 17 stycznia 2021 [dostęp 2025-09-25].
  23. ↑ Adam Białczak, Zastygłe łzy Puszczy Kurpiowskiej, [w:] Janusz Hochleitner (red.), Bursztyn jako stymulator turystyki kulturowej, Jantar: Szkoła Wyższa im. Bogdana Jańskiego. Wydział Zamiejscowy, Wydawnictwo PTTK, 2009, s. 149, ISBN 978-83-905578-3-0 [dostęp 2025-09-25].
  24. ↑ Łukasz Gut, Głód na Kurpiach w 1881 roku w świetle ówczesnej prasy [online], Kurpie – historia i trwanie, 9 listopada 2014 [dostęp 2025-09-25].
  25. ↑ Maksymilian Malinowski, Przemysł domowy w 1893 roku, „Gazeta Rzemieślnicza”, 11 (6), 1894, s. 43.
  26. ↑ Wołkowe, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 31, dir.icm.edu.pl, 1893, s. 873 [dostęp 2025-09-25].
  27. ↑ Marek Nowotka, Handel na pograniczu mazursko-kurpiowskim na przestrzeni wieków, „Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego”, 33, 2019, s. 83.
  28. ↑ Jan Mironczuk, Wielokulturowość Myszyńca na tle parafii/gminy i powiatu ostrołęckiego w okresie zaborów, „Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego”, 33, 2019, s. 33 [dostęp 2025-09-25].
  29. ↑ Maria Weronika Kmoch, Ks. Władysław Skierkowski na Kurpiach. Czy wiesz już wszystko? [online], 5 grudnia 2021 [dostęp 2025-09-25].
  30. ↑ Z pow. ostrołęckiego, „Kurier Wieczorny”, 2 (10), 10 stycznia 1915, s. 2 [dostęp 2025-09-25].
  31. 1 2 Witold Jemielity, Podziały administracyjne powiatu ostrołęckiego w latach 1919–1990, „Studia Łomżyńskie”, 8, 1997, s. 77–99 [dostęp 2025-09-25].
  32. ↑ Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych, t. 5: województwo białostockie, 1924, s. 57.
  33. ↑ Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej z oznaczeniem terytorjalnie im właściwych władz i urzędów oraz urządzeń komunikacyjnych, Przemyśl–Warszawa 1933, s. 1889.
  34. ↑ Henryk Maćkowiak, Szkolnictwo na Kurpiach 1905–1939, Ostrołęka–Łomża 1990, s. 202–203.
  35. ↑ Dokumenty Ignacego Kobusa z Wolkowych [online], Cyfrowe Archiwum RCKK w Myszyńcu [dostęp 2025-09-25].
  36. ↑ Janusz Gołota, Podciągnąć powiat wzwyż (1915/1918–1939), [w:] Jerzy Kijowski, Jan Mironczuk, Janusz Gołota (red.), Dzieje powiatu ostrołęckiego, Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe im. Adama Chętnika, 2018, s. 290, ISBN 978-83-62775-35-4 [dostęp 2025-09-11].
  37. ↑ Józef Garczarczyk, Przemysł ludowy, jego stan i potrzeby w powiecie ostrołęckim oraz program pracy dla podniesienia tej gałęzi wytwórczości, polona.pl, Warszawa 1928, s. 15 [dostęp 2025-09-25].
  38. ↑ Maria Weronika Kmoch, Poseł Eugeniusz Okoń na Kurpiach w latach dwudziestych XX w. [online], 21 czerwca 2020 [dostęp 2025-09-25].
  39. ↑ Scharfenwiese/Ostrolenka [online], www.territorial.de [dostęp 2020-05-05].
  40. ↑ Jerzy Kijowski, Powiat i „bez powiatu” (1945–1998), [w:] Jerzy Kijowski, Jan Mironczuk, Janusz Gołota (red.), Dzieje powiatu ostrołęckiego, Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe im. Adama Chętnika, 2018, s. 415, ISBN 978-83-62775-35-4 [dostęp 2025-09-11].
  41. ↑ Z.N., Puszcza Kurpiowska, „W Służbie Penitencjarnej”, 3 (11), crispa.uw.edu.pl, 1938, s. 4 [dostęp 2025-09-25].
  42. ↑ Mirosław Grzyb, Budownictwo drewniane na Kurpiach – Z Puszczy do sieci [online], zwiazekkurpiow.pl [dostęp 2025-09-25].
  43. ↑ Iwona Choroszewska-Zyśk (red.), Encyklopedia kurpiowska. Fakty i ciekawostki, Ostrołęka: Związek Kurpiów, 2021, s. 188, ISBN 978-83-963465-0-6 [dostęp 2025-09-25].
  44. ↑ Maria Weronika Kmoch, Najlepsza promocja Kurpiów ever! Boże Ciało w Myszyńcu w 1937 r. [online], 3 czerwca 2021 [dostęp 2025-09-25].
  45. ↑ Kapliczki – Wolkowe – murowana kapliczka przydomowa [online], www.imagis.home.pl [dostęp 2025-09-25].
  46. ↑ Wieś Wolkowe (mazowieckie) » mapy, GUS, nieruchomości, regon, kod pocztowy, atrakcje, wypadki drogowe, kierunkowy, edukacja, demografia, tabele, zabytki, statystyki, drogi publiczne, liczba ludności [online], Polska w liczbach [dostęp 2025-09-25].
  47. ↑ BIP – Urząd Miejski w Myszyńcu: Sołtysi Gminy Myszyniec [online], BIP - Urząd Miejski w Myszyńcu [dostęp 2025-09-25].
  48. ↑ Maria Weronika Kmoch, SYLWETKI. REGIONALISTKI (5): Joanna Turek i podtrzymywanie kurpiowskiego ognia [online], 21 marca 2024 [dostęp 2025-09-25].
  49. ↑ Wolkowe. Mały Kolberg na Kurpiach [online], Akademia Kolberga, 14 października 2019 [dostęp 2025-09-25].
  50. ↑ Maria Weronika Kmoch, Muzyczny obraz parafii Myszyniec, [w:] Maria Przytocka (red.), W myszynieckim kręgu. Od misji jezuickiej do bazyliki, Myszyniec 2025, s. 314–316 [dostęp 2025-09-25].
  51. ↑ Zdzisław Ścibek, Zofia Charamut – laureat Nagrody Kolberga 2016 [online], www.nagrodakolberg.pl [dostęp 2022-03-30].
  52. ↑ Kontakt [online], Fundacja Kurpiowski Nurt Tradycji [dostęp 2025-09-25].
  53. ↑ OCHOTNICZA STRAŻ POŻARNA W WOLKOWYCH | Rejestr.io [online], rejestr.io [dostęp 2025-09-25].
  54. ↑ Szkoły i przedszkola [online], myszyniec.pl [dostęp 2025-09-25].
  55. ↑ BIP – Urząd Miejski w Myszyńcu [online], myszyniec.nowoczesnagmina.pl [dostęp 2025-09-25].
  56. ↑ Publiczna Szkoła Podstawowa im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Wolkowych [online], Biuletyn Informacji Publicznej [dostęp 2025-09-25].
  57. ↑ Opis parafii na stronie diecezji
  58. ↑ Opis parafii na stronie diecezji