XX wiek

XX wiek w metodologii historii

Według periodyzacji stosowanej w pracach historycznych XX wiek niekoniecznie rozpoczął się w 1901 roku. Ze względu na przemiany w różnych dziedzinach życia za datę graniczną uznaje się częściej 1914 lub 1918 rok. Data końcowa dotąd nie została ustalona, ale w coraz liczniejszych opracowaniach uznaje się za nią 1989 lub 1991 rok. Z tego powodu XX wiek jest niekiedy nazywany „najkrótszym stuleciem”.

Wydarzenia historyczne

• 1 stycznia 1901 – Nigeria stała się brytyjskim protektoratem
• 6 września 1901 – Zamach na Williama McKinleya
• 8 maja 1902 – erupcja wulkanu Pelée (liczba ofiar: ~30 tys.)
• 16 czerwca 1903 – Henry Ford założył przedsiębiorstwo Ford Motor Company
• 8 lutego 1904 – wybuchła Wojna rosyjsko-japońska
• 22 stycznia 1905 – rozpoczęła się rewolucja 1905 roku
• 18 kwietnia 1906 – trzęsienie ziemi w San Francisco (1906)
• 18 października 1907 – ustanowiono 13 międzynarodowych konwencji haskich
• 30 czerwca 1908 – Katastrofa tunguska (Syberia)
• kwiecień 1909 – Masakra w Adanie (pogrom ludności ormiańskiej, liczba ofiar: ~25 tys.)
• 22 stycznia 1910 – wybudowano najwyższy (210 m) drapacz chmur Metropolitan Life Insurance Company Tower
• 14 grudnia 1911 – ekspedycja Roalda Amundsena dotarła na biegun południowy
• 15 kwietnia 1912 – zatonięcie Titanica
• 8 października 1912 – rozpoczęła się I wojna bałkańska (1912-1913)
• marzec 1913 – Romanowowie celebrują 300-lecie panowania dynastii (Rosja)
• 28 czerwca 1914 – w Sarajewie doszło do zamachu na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda.
• 28 lipca 1914 – wybuchła I wojna światowa.
• 24 kwietnia 1915 – początek ludobójstwa Ormian (liczba ofiar: ~1,5 mln)
• akt 5 listopada (1916)
• luty 1917 – rewolucja lutowa w Rosji.
• 6 kwietnia 1917 – Stany Zjednoczone przystąpiły do I wojny światowej.
• maj-październik 1917 – Objawienia fatimskie
• listopad 1917 – rewolucja październikowa w Rosji.
• styczeń 1918 – rozpoczęła się 2-letnia pandemia grypy hiszpanki
• 3 marca 1918 – w Brześciu został podpisany traktat pokojowy między Cesarstwem Niemieckim i ich sojusznikami a Rosją Sowiecką.
• 17 lipca 1918 – egzekucja carskiej rodziny Mikołaja II Romanowa w Jekaterynburgu.
• 11 listopada 1918
  • został podpisany rozejm pomiędzy Niemcami a ententą.
  • Polska odzyskała niepodległość.
• 28 czerwca 1919 – został podpisany traktat wersalski.
• Irlandzka wojna o niepodległość (1919–1921)
• 13–15 sierpnia 1920 – Bitwa Warszawska.
• 21 marca 1921 – Nowa Polityka Ekonomiczna w Rosji Radzieckiej
• 16 kwietnia 1922 – w Rapallo został podpisany traktat niemiecko-sowiecki.
• październik 1922 – marsz na Rzym (Benito Mussolini objął władzę we Włoszech).
• Irlandzka wojna domowa (1922–1923)
• 8/9 listopada 1923 – wybuchł pucz monachijski
• Plan Dawesa w Niemczech (1924)
• 5–16 października 1925 – konferencja w Locarno.
• Powstanie Cristero (1926–1929)
• 24 października 1929 – na giełdzie nowojorskiej doszło do gwałtownego spadku cen akcji.
• Wielki głód na Ukrainie (1932–1933)
• 30 stycznia 1933 – Adolf Hitler został kanclerzem Niemiec.
• „Nowy Ład” Franklina D. Roosevelta (1933)
• Noc długich noży w Niemczech (1934)
• Długi Marsz w Chinach (1934–1935)
• wielki terror w ZSRR (1934–1939)
• 7 marca 1936 – wojska III Rzeszy wkroczyły do Nadrenii, będącej terytorium, na którym na mocy traktatu wersalskiego nie mogły się znajdować.
• lipiec 1936 – wybuchła hiszpańska wojna domowa.
• 12 marca 1938 – III Rzesza wkroczyła do Austrii.
• 29–30 września 1938 – odbyła się konferencja monachijska.
• noc kryształowa w Niemczech (1938)
• Zajęcie Zaolzia (1938)
• 15 marca 1939 – III Rzesza zajęła resztę Czech oraz utworzyła wasalną Słowację.
• 23 sierpnia 1939 – w Moskwie został podpisany pakt Ribbentrop-Mołotow.
• 1 września 1939 – wojska III Rzeszy wkroczyły do Polski, początek II wojny światowej.
• 3 września 1939 – Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę III Rzeszy.
• 17 września 1939 – atak ZSRR na Polskę.
• 28 września 1939 – III Rzesza i ZSRR podpisały traktat o przyjaźni i granicach.
• 30 listopada 1939 – ZSRR zaatakowało Finlandię.
• 5 marca 1940 – władze ZSRR podjęły decyzję o zamordowaniu polskich jeńców wojennych w Katyniu, Starobielsku i Ostaszkowie.
• 9 kwietnia 1940 – III Rzesza zaatakowała Danię i Norwegię.
• 10 maja 1940 – III Rzesza zaatakowała Francję.
• czerwiec-lipiec 1940 – ZSRR podporządkowało sobie Litwę, Łotwę i Estonię.
• lipiec-październik 1940 – bitwa o Anglię.
• kwiecień 1941 – rozpoczęła się agresja III Rzeszy na Jugosławię i Grecję.
• 22 czerwca 1941 – III Rzesza zaatakowała ZSRR.
• 14 sierpnia 1941 – została podpisana Karta Atlantycka.
• 7 grudnia 1941 – Japonia zaatakowała bazę morską w Pearl Harbor na Hawajach. Początek wojny japońsko-amerykańskiej.
• 20 stycznia 1942 – na konferencji w Wannsee zapadła decyzja o zagładzie ludności żydowskiej w Europie.
• 4–7 czerwca 1942 – Bitwa pod Midway, strategiczne zwycięstwo USA na Pacyfiku.
• Bitwa stalingradzka (1942–1943)
• 8 września 1943 – Włochy ogłosiły kapitulację, początek okupacji niemieckiej we Włoszech.
• Rzeź wołyńska (1943–1945)
• 28 listopada-1 grudnia 1943 – odbyła się Konferencja teherańska.
• 4 czerwca 1944 – wyzwolenie Rzymu z okupacji niemieckiej.
• 6 czerwca 1944 – początek lądowania wojsk alianckich w Normandii.
• 1 sierpnia 1944 – wybuchło powstanie warszawskie.
• 4–11 lutego 1945 – odbyła się konferencja jałtańska.
• 25 kwietnia 1945 – powstała Organizacja Narodów Zjednoczonych.
• 2 maja 1945 – Armia Czerwona wkroczyła do Berlina.
• 8 maja 1945 – zakończyła się II wojna światowa w Europie.
• 17 lipca-2 sierpnia 1945 – odbyła się konferencja poczdamska.
• atak atomowy na Hiroszimę i Nagasaki (1945)
• 2 września 1945 – Japonia ogłosiła kapitulację, koniec II wojny światowej w Azji.
• 5 marca 1946 – w Fulton były premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill mówił o „żelaznej kurtynie” dzielącej Europę.
• 5 czerwca 1947 – amerykański sekretarz stanu George Marshall przedstawił tzw. plan Marshalla – program pomocy gospodarczej dla Europy.
• 14 maja 1948 – Izrael proklamował niepodległość.
• Blokada Berlina (1948–1949)
• 8 stycznia 1949 – w Moskwie powołano Radę Wzajemnej Pomocy Gospodarczej.
• 15 maja 1949 – powołano Radę Europy.
• 24 sierpnia 1949 – powstało NATO.
• 21 września 1949 – powstała Republika Federalna Niemiec.
• 1 października 1949 – Mao Zedong proklamował powstanie Chińskiej Republiki Ludowej.
• 7 października 1949 – powstała Niemiecka Republika Demokratyczna.
• 1950 – wybuchła wojna koreańska.
• 18 kwietnia 1951 – podpisano traktat paryski. Na jego mocy powstała Europejska Wspólnota Węgla i Stali.
• 5 marca 1953 – zmarł Józef Stalin.
• 1953 – zakończyła się wojna koreańska.
• zdobycie Mount Everestu (1953)
• 5 maja 1955 – Republika Federalna Niemiec została przyjęta do NATO.
• 14 maja 1955 – powołano Układ Warszawski.
• 24/25 lutego 1956 – Nikita Chruszczow wygłosił referat O kulcie jednostki i jego następstwach, stanowiący krytykę Józefa Stalina.
• 28 czerwca 1956 – Poznański Czerwiec.
• 23 października–10 listopada 1956 – powstanie węgierskie, krwawo stłumione przez Związek Radziecki.
• 25 marca 1957 – podpisanie przez Francję, Republikę Federalną Niemiec, Włochy, Belgię, Holandię i Luksemburg traktatów rzymskich.
• utworzenie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (1958)
• rewolucja kubańska (1959)
• 12 kwietnia 1961 – Jurij Gagarin jako pierwszy człowiek w historii poleciał w kosmos.
• sierpień 1961 – budowa Muru Berlińskiego.
• Sobór watykański II (1962)
• 15–28 października 1962 – kryzys kubański związany z planami rozmieszczenia przez ZSRR na terenie Kuby pocisków balistycznych średniego zasięgu, bezpośrednio zagrażających USA.
• Śmierć Johna Kennedy’ego w wyniku zamachu (1963)
• 1965 – wybuchła wojna wietnamska
• 5–10 czerwca 1967 – Wojna sześciodniowa.
• 5 stycznia–20 sierpnia 1968 – Praska Wiosna – okres liberalizacji politycznej w Czechosłowacji
• 8 marca 1968 – Marzec 1968.
• 16 marca 1968 – Masakra w Mỹ Lai
• 20/21 sierpnia 1968 – interwencja Układu Warszawskiego w Czechosłowacji.
• Marzec'68 (1968)
• Pierwszy lot załogowy na orbicie wokółksiężycowej (21 grudnia 1968)
• 28 czerwca 1969 – wybuchły zamieszki w Stonewall
• Festiwal w Woodstock (1969)
• lądowanie człowieka na Księżycu (1969)
• 14–22 grudnia 1970 – protesty robotników na Wybrzeżu.
• 27 maja 1972 – podpisanie układu rozbrojeniowego SALT 1 między USA a ZSRR.
• 6–26 października 1973 – wojna Jom Kipur między Izraelem a Egiptem i Syrią.
• 1 sierpnia 1975 – został podpisany Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie.
• 1975 – koniec wojny wietnamskiej.
• 24 czerwca 1976 – Czerwiec 1976.
• styczeń 1977 – powstanie Karty 77 w Czechosłowacji.
• 18 września 1978 – porozumienie pokojowe z Camp David pomiędzy Izraelem a Egiptem
• 16 października 1978 – Karol Wojtyła został wybrany na papieża. Przyjął imię Jan Paweł II.
• Irańska rewolucja islamska (1978)
• 24 grudnia 1979 – początek radzieckiej interwencji w Afganistanie.
• 14 sierpnia 1980 – początek strajków w Stoczni Gdańskiej.
• Sierpień '80 (1980)
• powstanie NSZZ „Solidarność” (1980)
• 20 stycznia 1981 – Ronald Reagan został prezydentem Stanów Zjednoczonych.
• 13 maja 1981 – Zamach na Jana Pawła II.
• 13 grudnia 1981 – w Polsce wprowadzono stan wojenny.
• początek epidemii AIDS (1981)
• 10 listopada 1982 – zmarł Leonid Breżniew. Jego następcą został Jurij Andropow.
• 11 marca 1985 – Michaił Gorbaczow został sekretarzem generalnym Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego.
• 11–12 października 1985 – odbyło się spotkanie Ronalda Reagana i Michaiła Gorbaczowa w Reykjavíku, rozpoczął się okres odprężenia w stosunkach Wschód-Zachód.
• katastrofa reaktora atomowego w Czarnobylu (1986)
• 6 lutego-5 kwietnia 1989 – obrady Okrągłego Stołu.
• 15 kwietnia-4 czerwca 1989 – protesty na placu Niebiańskiego Spokoju
• 4 czerwca 1989 – w Polsce odbyła się pierwsza tura częściowo wolnych wyborów parlamentarnych.
• 9 listopada 1989 – upadek Muru Berlińskiego.
• 17 listopada 1989 – początek aksamitnej rewolucji w Czechosłowacji.
• 20 grudnia 1989-31 stycznia 1990 – Inwazja Stanów Zjednoczonych na Panamę
• zjednoczenie Niemiec (1990)
• 1 lipca 1991 – rozwiązano Układ Warszawski.
• 19–21 sierpnia 1991 – Pucz moskiewski
• 25 grudnia 1991 – rozwiązanie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich.
• upadek ZSRR (1991)
• I wojna w Zatoce Perskiej (1991)
• początek wojny na Bałkanach (1991)
• Zamieszki w Los Angeles (1992)
• Oblężenie Sarajewa (1992–1996)
• Oblężenie Waco (1993)
• na bazie EWG powstaje Unia Europejska (1993)
• Zamach na World Trade Center (1993)
• Ludobójstwo w Rwandzie (1994)
• I wojna czeczeńska (1994–1996)
• Masakra w Srebrenicy (1995)
• Zamach w Oklahoma City (1995)
• Zamach na Icchaka Rabina (1995)
• Narodzenie Owcy Dolly (1996)
• I wojna domowa w Kongu (1996–1997)
• Interwencja NATO w Jugosławii (1999)
• Przystąpienie Polski do NATO (1999)

Ważne wydarzenia w nauce i technice

• 1903 – pierwszy lot samolotem braci Wright
• 1905 – szczególna teoria względności
• 1907 – wynalezienie bakelitu, pierwszego tworzywa sztucznego
• 1908 – wynalezienie śmigłowca
• 1913 – Ford T zapoczątkowuje erę rozwoju motoryzacji masowej
• 1915 – ogólna teoria względności
• 1922 – zastosowanie insuliny w leczeniu cukrzycy
• 1923 – wynalezienie szczepionki przeciw gruźlicy
• 1925 – telewizja
• ok. 1926 – mechanika kwantowa
• 1928 – odkrycie penicyliny pierwszego antybiotyku, początek skutecznej walki z większością bakteryjnych chorób zakaźnych – Alexander Fleming
• 1929 – odkrycie procesu rozszerzania się Wszechświata
• 1932 – odkrycie pierwszej antycząstki
• 1937 – silnik odrzutowy
• 1939 – samolot odrzutowy
• 1942 – reaktor jądrowy
• 1944 – komputer (ASCC lub MARK I)
• 1945 – bomba atomowa
• 1947 – postulat istnienia Wielkiego Wybuchu
• 1947 – pierwszy działający Tranzystor
• 1948 – kserograf; Powszechna Deklaracja Praw Człowieka
• 1951 – teoria algorytmów
• 1952 – bomba wodorowa;
• 1953 – odkrycie struktury DNA
• 1956 – magnetowid
• 1956 – dysk twardy
• 1957 – pierwszy sztuczny satelita Ziemi
• 1959 – poduszkowiec
• 1960 – wynalezienie lasera
• 1961 – pierwszy człowiek w kosmosie (Jurij Gagarin)
• 1962 – satelitarna telewizja międzykontynentalna
• 1964 – ostateczne wyjaśnienie statusu hipotezy continuum
• 1967 – pierwszy przeszczep serca
• 1969 – lądowanie na Księżycu
• 1970 – teoria chaosu
• 1971 – kuchenka mikrofalowa
• 1972 – mikroprocesor Intel 4040
• 1977 – początki Internetu
• 1978 – płyta CD
• 1978 – pierwsze „dziecko z probówki”
• 1981 – IBM PC – komputer osobisty; prom kosmiczny
• 1997 – owca Dolly – efekt klonowania
• 1997 - przekroczenie bariery dźwięku przez samochód Thrust SSC

Osoby sprawujące urząd prezydenta Polski

Królestwo Polskie i II Rzeczpospolita (1918–1939)

Władze Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie (1939–1990)

Rzeczpospolita Polska tzw. Polska Ludowa (1944–1952)

Polska Rzeczpospolita Ludowa (1952–1989)

III Rzeczpospolita (od 1989 roku)

W zestawieniu pominięto osoby tymczasowo sprawujące funkcje prezydenta i pełniące jej obowiązki, numeracja kolejnych prezydentów według daty wstąpienia na urząd

Władcy brytyjscy w XX wieku

#	Imię		Urodzony	Zmarł	Czas rządów	Rodzice
63	Wiktoria		24 maja 1819 Kensington	22 stycznia 1901 wyspa Wight	1837–1901	Edward August (1767–1820), książę Kentu Wiktoria (1786–1861), c. Franciszka Fryderyka, księcia Sachsen-Coburg-Saalfeld
64	Edward VII		9 listopada 1841 Londyn	6 maja 1910 Londyn	1901–1910	Albert Sachsen-Coburg-Gotha (1819–1861) Wiktoria Hanowerska (1819–1901), królowa Wielkiej Brytanii
65	Jerzy V		3 czerwca 1865 Londyn	20 stycznia 1936 Sandringham	1910–1936	Edward VII Koburg (1841–1910), król Wielkiej Brytanii Aleksandra Glücksburg (1844–1925), c. Chrystiana IX, króla Danii
66	Edward VIII		23 czerwca 1894 Richmond	28 maja 1972 Paryż	1936	Jerzy V Windsor (1865–1936), król Wielkiej Brytanii Maria Teck (1867–1953) c. księcia Franciszka von Teck
67	Jerzy VI		14 grudnia 1895 Sandringham	6 lutego 1952 Sandringham	1936–1952	Jerzy V Windsor (1865–1936), król Wielkiej Brytanii Maria Teck (1867–1953) c. Franciszka von Teck, księcia
68	Elżbieta II		21 kwietnia 1926 Londyn	8 września 2022 Balmoral	1952–2022	Jerzy VI Windsor (1895–1952), król Wielkiej Brytanii Elżbieta Bowes-Lyon (1900–2002) c. Claude’a Bowes-Lyona, hrabiego Strathmore i Kinghorne

Prezydenci Stanów Zjednoczonych w XX wieku

Papieże w XX wieku

Lp.	Herb	Papież Suweren Państwa Miasto Watykan	Wizerunek	Imię łacińskie	Świeckie imię i nazwisko	Miejsce urodzenia	Pontyfikat
256.		Leon XIII		Leo Tertius Decimus	Gioacchino Vincenzo Raphaelo Luigi Pecci	Carpineto Romano, Cesarstwo Francuskie (Włochy)	20 lutego 1878 – 20 lipca 1903
257.		Pius X		Pius Decimus	Giuseppe Melchiorre Sarto	Riese, Cesarstwo Austrii (Włochy)	4 sierpnia 1903 – 20 sierpnia 1914
258.		Benedykt XV		Benedictus Quintus Decimus	Giacomo della Chiesa	Genua, Królestwo Sardynii (Włochy)	3 września 1914 – 22 stycznia 1922
259. / 1.		Pius XI		Pius Undecimus	Achille Ambrogio Damiano Ratti	Desio, Cesarstwo Austrii (Włochy)	6 lutego 1922 – 10 lutego 1939 (Suweren od 7 czerwca 1929)
260. / 2.		Pius XII		Pius Duodecimus	Eugenio Maria Giuseppe Giovanni Pacelli	Rzym, Królestwo Włoch	2 marca 1939 – 9 października 1958
261. / 3.		Jan XXIII		Ioannes Vicesimus Tertius	Angelo Giuseppe Roncalli O.F.S.	Sotto il Monte, Królestwo Włoch	28 października 1958 – 3 czerwca 1963
262. / 4.		Paweł VI		Paulus Sextus	Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini	Concesio, Królestwo Włoch	21 czerwca 1963 – 6 sierpnia 1978
263. / 5.		Jan Paweł I		Ioannes Paulus Primus	Albino Luciani	Canale d’Agordo, Królestwo Włoch	26 sierpnia 1978 – 28 września 1978
264. / 6.		Jan Paweł II		Ioannes Paulus Secundus	Karol Józef Wojtyła	Wadowice, Rzeczpospolita Polska	16 października 1978 – 2 kwietnia 2005

Zobacz też

Zobacz kolekcję cytatów XX wiek w Wikicytatach

Zobacz multimedia związane z tematem: XX wiek

• I i II wojna światowa
• wyścig zbrojeń
• „zimna wojna”
• kryzys paliwowy

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

• Maciej Żuczkowski: Kalendarium. W: Adam Dziurok, Marek Gałęzowski, Łukasz Kamiński, Filip Musiał: Od niepodległości do niepodległości. Historia Polski 1918–1989. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2010. ISBN 978-83-7629-204-5.