İber-Romen dilleri

İber-Romen
İberya Latin
Coğrafi dağılımAslen İber Yarımadası ve Kuzey Katalonya; şimdi dünya çapında
SınıflandırmaHint-Avrupa
Alt bölümler
İber Yarımadası'ndaki diller
Batı İber-Romen:
  Fala
Oksitan-Romen: Hint-Avrupa olmayanlar:

İber-Romen veya İberya Latin dilleri; İspanya, Portekiz, Cebelitarık, Andorra ve Kuzey Katalonya'dan oluşan İber Yarımadası'nda gelişmiş bir Latin dilleri koludur. Bugün genellikle Batı İber, Doğu İber (Katalanca/Valensiyaca) ve Mozarapça şeklinde gruplandırılır. Doğu İber'in sınıflandırması halen devam eden bir akademik tartışma konusudur, bazıları Oksitan-Romen dillerini Doğu-İber dilleriyle beraber Gallo-Romen dillerine dahil eder.

İberya'daki Halk Latincesinden evrilen bu diller arasında en yaygın olanları İspanyolca ve Portekizce, onların ardından Katalanca-Valensiyaca ve Galiçyacadır. Bu dillerin de kendi bölgesel ve yerel varyantları bulunmaktadır. Karşılıklı anlaşılabilirliğe dayanarak Dalby, yedi dil veya dil grubu saymaktadır: Galiçyaca-Portekizce, İspanyolca, Asturleonca, Aragonca, Katalanca, Provensal+Languedocça ve Gaskonca.

Bu dillere ek olarak Papiamento gibi Portekizce veya İspanyolca temelli kreol diller de bulunmaktadır.

Köken ve gelişimi

Güneybatı Avrupa'nın dilsel haritası

İber-Romen dilleri aynı diğer Latin dilleri gibi, Roma İmparatorluğu boyunca askerler ve tüccarlar tarafından Latincenin standart olmayan bir varyantı olarak konuşulan Halk Latincesinden evrilmiştir. İmparatorluğun genişlemesiyle Halk Latincesi, Roma kontrolündeki birçok bölgede konuşulur duruma geldi. Latince ve ondan türeyen diller, Romalıların İberya'yı fethettiği Pön Savaşları'ndan beridir bölgede konuşulmaktadır.

Modern İber-Romen dilleri az çok aşağıdaki süreçle oluşmuşlardır:

İber‑Romence
Eski Leonca
 

Asturyasça

 
 

Leonca

 
 

Mirandaca

 
 
Eski Kastilyaca
 

İspanyolca

 
 
Galiçyaca-Portekizce
 

Portekizce

 
 

Galiçyaca

 
 

Fala

 
 
 

Portekizce, İspanyolca ve Katalanca arasındaki ortak özellikler

Liste, bu İber kümelerinin özellikle de diğer Latin dilleriyle kıyaslandıklarında ortaya çıkan ortak özelliklerini göstermekte. Bu yüzden Katalanca vuit/huit ve Portekizce oito'ya karşılık İspanyolca ocho burada gösterilmemiştir çünkü -it- > -ch- değişimi İber-romen dillerinde bir tek İspanyolcada görülmektedir.

Portekizce, İspanyolca ve Katalanca arasında

Fonetik

  • r/rr arasındaki uzunluk farkı çarpmalı [ɾ] ve titremeli [r] şeklindeki fonetik bir fark olarak korunmuştur. Bu yüzden bu üç dilde de caro ve carro kelimelerindeki ikinci ünsüz aynı değillerdir.
  • Latince U, [u] olarak kalır ve [y]'ye dönüşmez.

Semantik

  • Tüm İber-Romen dilleri ek-fiilde (koşaçta) tam bir öz-durum (essence-state) ayrımı bulundururlar. "Öz" biçimleri (Por. ve İsp. ser, Kat. ser ve ésser), Latince sum fiilinden (ek-fiil, koşaç) türerken "durum" biçimleri (üçünde de estar), Latince stāre ("durmak") fiilinden türemektedir.

İspanyolca ve Katalanca arasında

Fonetik

  • Latincedeki ünlüler arası kısa ve uzun -n-/-nn- ve -l-/-ll- ayrımı, uzun ünsüzlerin öndamaksıllaşması yoluyla korunmuştur: -nn-, -ll- > /ɲ, ʎ/. Ör. Lat. annum > İsp. año, Kat. any ve Lat. manum > İsp. mano, Eski Kat. man (modern Kat. mà). Bu, Katalancadaki bazı kelime başı L'leri de etkilemiştir. Ancak İspanyolcanın çoğu lehçesinde orijinal /ʎ/ yansızlaşmıştır (çoğunlukla /ʝ/ olmuştur). Portekizce ayrımı farklı bir şekilde sürdürmüştür: ano ve mão.

Portekizce ve İspanyolca arasında

Fonetik

  • Latincedeki kelime başı CL/FL/PL İtalyancadakinden daha da fazla öndamaksıllaşarak aynı sese dönüşürler (Portekizcede CH, İspanyolcada LL).
  • Kelime sonu e/o korunur (ancak Portekizcede telaffuzları değişir ve bazı lehçelerde kelime sonu E düşer).

Gramer

  • Latincenin erken aşamalarından evrilen sentetik (ek eklenerek oluşturulan) geçmiş zaman ana geçmiş zaman olarak kalır.

Portekizce ve Katalanca arasında

Fonetik

  • Latincedeki artdamaksıllaşmış L [ɫ], hece sonunda korunmuş ve çoğu lehçede sonradan her konumda kullanılır hale gelmiştir.
  • Latincedeki hem açık hem de kapalı hecedeki vurgulu e/o korunur ve ikili ünlüye dönüşmez.

Statüleri

Siyasi olarak (dilbilimsel değil) resmiyette tanınan dört büyük İber-Romen dili bulunmaktadır:

Ek olarak Asturleoncanın bir lehçesi olan Asturiasça resmi bir dil olmasa da Asturias Özerk Topluluğu tarafından tanınmaktadır. Asturleoncanın diğer lehçesi Mirandaca Portekizde azınlık dili olarak resmi statüye sahiptir.

Aile ağacı

Dünya çapında İber-Romen dilleri

İber-Romen dilleri, Latin dilleri içinde geleneksel bir gruptur. Çoğu yazar, terimi coğrafi anlamda kullansa da filogenetik bir grup değildir (İber-Romen dillerinin hepsi tek bir ortak atadan gelmiyor olabilir). Filogenetik olarak hangi dillerin İber-Romen sayılması konusunda anlaşmazlıklar vardır, örneğin bazı yazarlar Doğu İber grubunun -ayrıca Oksitan-Romen de denir- Kuzey İtalya'daki dillerle (veya Arpitanca, Oïl dilleri ve Reto-Romen ile) daha ilişkili olduğunu düşünmektedirler. Yaygın geleneksel coğrafi ayrım şu şekildedir:

Hançer (†) ölü dilleri gösterir