İsveç-NATO ilişkileri

19. yüzyıl–1995: Tarafsızlık

19. yüzyılda İsveç, büyük ölçüde İsveç'in Finlandiya'nın travmatik kaybı da dahil olmak üzere Finlandiya Savaşı'nda (1808-1809) ülke topraklarının üçte birinden fazlasının kaybedildiği Napolyon Savaşlarına dahil olmasının bir sonucu olarak bir tarafsızlık politikası benimsedi. Rusya'ya Bu noktadan itibaren Finlandiya, 1917'de bağımsızlığını kazanana kadar Rusya'nın bir parçası olarak kaldı. Sürekli olarak Napolyon karşıtı bir politika izleyen ve dolayısıyla savaşa neden olan İsveç kralı Gustav IV Adolf'a olan kızgınlık, 1809 Darbesi olarak bilinen bir darbeyi hızlandırdı. Yeni rejim kralı görevden aldı. Napolyon Savaşları'ndan bu yana, İsveç herhangi bir doğrudan silahlı çatışma başlatmadı ve ülke , Birinci Dünya Savaşı ve İkinci Dünya Savaşı sırasında tarafsız kaldı.

1995-2022: Avrupa Birliği içinde uyumsuzluktan geçiş

İsveç'in 1995 yılında Avrupa Birliği'ne katılması, tarafsızlığın ilke olarak ortadan kaldırıldığı anlamına geliyordu. Katılımın ardından İsveç, AB'nin Ortak Dış ve Güvenlik Politikasına katıldı. 2009 yılında Lizbon Antlaşması'nın yürürlüğe girmesinden bu yana, AB karşılıklı dayanışma maddesi, diğer AB üye ülkeleri ile birlikte İsveç için de geçerli oldu.

Başvuru

İsveç, Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından 18 Mayıs 2022'de Finlandiya ile aynı gün NATO'ya üyelik başvurusunda bulundu. Kuzey Atlantik Antlaşması'nın yeni üye davetini düzenleyen 10. maddesi mevcut tarafların oybirliğini şart koştuğundan başvurunun kabulü her üyenin onayına bağlıydı.

Türkiye başvuruya itiraz ederek İsveç'ten PKK ve YPG'ye verildiğini öne sürdüğü desteğin kesilmesini, terör şüphelilerinin iadesini ve silah ihracatı kısıtlamalarının kaldırılmasını istedi. Görüşmeler 2022 Madrid zirvesinin arifesinde, 28 Haziran 2022'de Türkiye, Finlandiya ve İsveç arasında imzalanan üçlü muhtırayla sonuçlandı. On paragraftan oluşan belgede Finlandiya ve İsveç YPG ile PYD'ye ve Türkiye'nin "FETÖ" olarak adlandırdığı Fethullahçılara destek vermemeyi, PKK'yi yasaklı terör örgütü olarak tanımayı ve bağlantılı ağların faaliyetlerini önlemeyi, terörle mücadele mevzuatını daha da sıkılaştırmayı ve aralarında ulusal silah ambargosu bulunmadığını teyit etmeyi taahhüt etti. Sekizinci paragraf iade ve sınır dışı taleplerinin hızla karşılanmasını, PKK'nin finansman ve devşirme faaliyetlerinin soruşturulmasını ve Türkiye'nin AB Ortak Güvenlik ve Savunma Politikası girişimlerine en geniş katılımının desteklenmesini kapsıyordu. Dokuzuncu paragraf uygulama için Kalıcı Ortak Mekanizma kurdu, onuncu paragrafta ise Türkiye iki ülkenin üyeliğe davet edilmesini desteklemeyi kabul etti.

Onay süreci, Finlandiya ve İsveç'in 29 Haziran 2022'de Madrid'de düzenlenen NATO zirvesinde üyeliğe davet edilmesiyle başladı. 4 Temmuz'da üyelik müzakereleri yapıldı ve 5 Temmuz'da Brüksel'de Katılım Protokolleri imzalandı. Bu aşamadan sonra protokollerin yürürlüğe girmesi otuz üye ülkenin ulusal onay süreçlerine kaldı.

Onay süreci (2022-2024)

İsveç, muhtırada üstlendiği yasal değişiklikleri izleyen aylarda gerçekleştirdi. Terör örgütüne üyeliğin suç haline getirilebilmesi için önce anayasal dayanak gerekiyordu. Riksdag Kasım 2022'de Hükûmet Biçimi'nde değişikliğe giderek örgütlenme özgürlüğünün terörü destekleyen dernekler bakımından sınırlanmasına imkân tanıdı, değişiklik 1 Ocak 2023'te yürürlüğe girdi. Terör Suçları Yasası'nda buna dayanan değişiklik ise 1 Haziran 2023'te yürürlüğe girdi ve bir terör örgütünün faaliyetlerine katılmayı, örgütü finanse etmeyi ve örgüte eleman devşirmeyi ayrı suçlar haline getirdi. Değişiklik parlamentoda 268 kabul, 34 ret oyuyla benimsendi. İsveç'in danışma organı olan Kanun Konseyi metni eleştirmiş ve düzenlemenin AB direktifinin gerektirdiğinin ötesine geçtiğini savunmuştu.

Türkiye'nin talep ettiği iadeler ise büyük ölçüde gerçekleşmedi. İsveç Yüksek Mahkemesi talepleri tek tek inceledi ve bir kısmını, isnat edilen fiilin İsveç hukukunda suç oluşturmaması gerekçesiyle reddetti.

Türkiye Mart 2023'te Finlandiya'nın katılımını onaylayarak iki başvuruyu birbirinden ayırdı, İsveç'in onayını ise bekletmeyi sürdürdü. Recep Tayyip Erdoğan 10 Temmuz 2023'te, Vilnius zirvesinin arifesinde düzenlediği basın toplantısında Brüksel'in Türkiye'nin AB üyeliğinin önünü açmasını İsveç'i onaylamasının koşulu olarak gösterdi. Brookings Enstitüsünden Aslı Aydıntaşbaş bunu, Erdoğan'ın Türkiye'nin AB adaylığı ile İsveç'in NATO üyeliği arasında ilk kez kurduğu bağlantı olarak değerlendirdi.

Aynı gün Vilnius'ta Erdoğan, İsveç Başbakanı Ulf Kristersson ve NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg bir araya geldi. Toplantının ardından yayımlanan ortak açıklamada İsveç'in anayasasını ve yasalarını değiştirdiği, PKK'ya karşı terörle mücadele işbirliğini genişlettiği ve Türkiye'ye silah ihracatını yeniden başlattığı kaydedildi. Açıklamaya göre iki ülke bakan düzeyinde yıllık toplanacak bir Güvenlik Sözleşmesi kuracak, JETCO üzerinden ekonomik işbirliğini artıracak ve İsveç, Türkiye'nin AB katılım sürecini, Gümrük Birliği'nin modernizasyonu ve vize serbestisi dâhil, etkin biçimde destekleyecekti. Türkiye ise katılım protokolünü TBMM'ye sevk etmeyi taahhüt etti. Açıklamada ayrıca NATO'da ilk kez bir Terörle Mücadele Özel Koordinatörü görevinin ihdas edileceği bildirildi.

Vilnius'un ardından Kanada'nın Türkiye ile insansız hava aracı parçaları ve optik ekipman üzerindeki ihracat denetimlerine ilişkin görüşmeleri yeniden açtığı bildirildi. Kanada 2020'de bazı insansız hava aracı teknolojisinin ihracatını, ekipmanın Dağlık Karabağ'da Ermeni güçlerine karşı savaşan Azerbaycan kuvvetlerince kullanıldığı sonucuna vardıktan sonra askıya almıştı. Reuters'a konuşan ve adının açıklanmasını istemeyen bir kaynak, İsveç ile Finlandiya'nın başvurularına Türkiye'nin itiraz etmesinden bu yana donmuş olan görüşmelerin, Türkiye'nin Vilnius'ta İsveç'i onaylama sözü vermesi üzerine yeniden açıldığını söyledi. Başbakan Justin Trudeau'nun ofisi ise denetimlerin "önemli sebeplerle" konduğunu ve yürürlükte kaldığını, Kanada'nın müttefikler arasında savunma ticaretine kısıtlama getirilmemesi ilkesine bağlı olduğunu bildirdi.

TBMM katılım protokolünü 23 Ocak 2024'te 287 kabul, 55 ret ve 4 çekimser oyla onayladı. Bu oylamayla Macaristan, protokolü onaylamayan tek NATO üyesi olarak kaldı. Erdoğan onay belgesini 25 Ocak'ta imzaladı, belge 26 Ocak'ta NATO antlaşmasının tevdi makamı olan ABD Dışişleri Bakanlığına teslim edildi. Bakanlık aynı gün Türkiye'ye 23 milyar dolarlık F-16 satışına ilişkin resmî bildirimi Kongre'ye gönderdi. Türkiye Ekim 2021'de kırk adet F-16 Block 70 uçağı ile yetmiş dokuz modernizasyon kiti talep etmiş, Kongre S-400 alımı ve CAATSA yaptırımları gerekçesiyle satışa direnmişti. CNN'in aktardığına göre ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken Şubat 2023'teki Ankara ziyaretinde Erdoğan'a Kongre üyelerinin İsveç ittifaka katılmadan satışı onaylamayacağını birçok kez iletmiş, Erdoğan da uçaklar verilmeden İsveç'in üyeliğini onaylamayacağını belirtmişti.