John von Neumann
John von Neumann (doğum adı Neumann János Lajos; 28 Aralık 1903, Budapeşte - 8 Şubat 1957, Washington, D.C.), Macar asıllı Amerikalı matematikçi, fizikçi ve bilgisayar bilimcisidir. 20. yüzyılın en etkili bilim insanlarından biri kabul edilir. Küme kuramı, kuantum mekaniğinin matematiksel temelleri, oyun teorisi, işlemci cebirleri (von Neumann cebirleri), sayısal analiz ve bilgisayar tasarımı gibi birbirinden uzak pek çok alana temel katkılar yaptı. Günümüz bilgisayarlarının neredeyse tamamının dayandığı von Neumann mimarisi, onun 1945'te tanımladığı saklı program ilkesinden doğar ve adını ondan alır.
Yaşamı
John von Neumann, 28 Aralık 1903'te Avusturya-Macaristan sınırları içindeki Budapeşte'de varlıklı bir Yahudi ailenin çocuğu olarak doğdu. Çocuk yaşta olağanüstü bir bellek ve matematik yeteneği gösterdi. Yükseköğreniminde iki alanda birden ilerledi: Budapeşte Üniversitesi'nde matematik doktorasını 1926'da tamamlarken, ETH Zürih'te kimya mühendisliği öğrenimi gördü. Ardından Göttingen Üniversitesi'nde David Hilbert'in çevresinde çalıştı ve 1927'den başlayarak Berlin ile Hamburg üniversitelerinde ders verdi.
1930'da Amerika Birleşik Devletleri'ne giderek Princeton Üniversitesi'nde misafir öğretim üyesi oldu. 1933'te Princeton'da yeni kurulan İleri Araştırmalar Enstitüsü'ne en genç profesörlerden biri olarak atandı ve ömrünün sonuna dek burada görev yaptı. 1932'de yayımladığı Kuantum Mekaniğinin Matematiksel Temelleri adlı kitabı, kuantum mekaniğine sağlam bir matematiksel çerçeve kazandıran temel yapıtlardan sayılır.
Oyun teorisi ve ekonomi
Von Neumann'ın en bilinen katkılarından biri oyun teorisidir. 1928'de kanıtladığı minimaks kuramı, iki kişilik sıfır toplamlı oyunlarda her iki oyuncu için en iyi stratejinin bulunduğunu gösterir. 1944'te iktisatçı Oskar Morgenstern ile yazdığı Oyun Teorisi ve İktisadi Davranış (Theory of Games and Economic Behavior) kitabı, oyun teorisini bağımsız bir disiplin hâline getirdi ve iktisattan askeri stratejiye dek pek çok alanı etkiledi.
Manhattan Projesi ve savunma çalışmaları
II. Dünya Savaşı sırasında von Neumann, ABD'nin atom bombası programı Manhattan Projesi'nde görev aldı; Los Alamos'ta, içe patlamalı (implosion) tasarımın patlayıcı mercek geometrisi üzerine yaptığı hesaplamalarla katkıda bulundu. Savaştan sonra kıtalararası balistik füze (ICBM) programlarına danışmanlık yaptı ve 1955'te Atom Enerjisi Komisyonu üyeliğine getirildi.
Bilgisayar bilimi ve von Neumann mimarisi
Von Neumann, savaş yıllarında ABD ordusunun balistik hesaplamalar için geliştirdiği ilk genel amaçlı elektronik bilgisayar ENIAC'a danışman olarak katıldı. ENIAC'ın yeniden programlanmasının kablo ve anahtarlarla, günler süren bir işlem olarak yapılması, daha esnek bir tasarım arayışını doğurdu. Von Neumann 1945'te yazdığı EDVAC Üzerine Bir Rapor Taslağı (First Draft of a Report on the EDVAC) ile, program buyruklarının da veriler gibi aynı bellekte saklandığı saklı program ilkesini açıkça ortaya koydu.
Bu ilkeye dayanan tasarım bugün von Neumann mimarisi olarak bilinir. Mimaride tek bir merkezi işlem birimi, hem buyrukları hem de verileri tutan ortak bir bellek ve ikisini bağlayan bir veri yolu yer alır; buyruklar bellekten sırayla getirilip yürütülür. İşlemci ile bellek arasındaki bu tek yolun başarımı sınırlamasına "von Neumann darboğazı" denir. Bu model, mikroişlemcilerden büyük bilgisayarlara dek günümüz bilgisayar mimarilerinin neredeyse tamamının temelini oluşturur.
Von Neumann ayrıca İleri Araştırmalar Enstitüsü'nde kendi tasarımını gerçekleyen IAS makinesinin yapımına önderlik etti (1951). Bu tasarım, Los Alamos'taki MANIAC dahil birçok erken bilgisayara örnek oldu. Yaşamının son yıllarında hücresel otomatlar ve kendi kendini kopyalayabilen makineler kuramı üzerine çalıştı; bu çalışmalar yapay yaşam ve özçoğaltım araştırmalarının öncülerinden sayılır.
Ölümü
Von Neumann 1955'te kanser teşhisi aldı ve 8 Şubat 1957'de Washington, D.C.'de yaşamını yitirdi. Hastalığının, nükleer denemelerde maruz kaldığı radyasyonla ilişkili olabileceği öne sürülmüştür.
Fizikçi Hans Bethe, onun zekâsı için "von Neumann gibi bir beynin insanoğlundan üstün bir türe işaret edip etmediğini zaman zaman merak ederim" demiştir.
Ayrıca bakınız
| Vikisöz'de alıntılar |
Kaynakça
- ↑ Dyson 2012, s. 48.
- ↑ Israel, Giorgio; Gasca, Ana Millan (2009). The World as a Mathematical Game: John von Neumann and Twentieth Century Science. Science Networks. Historical Studies. 38. Basel: Birkhäuser. s. 14. doi:10.1007/978-3-7643-9896-5. ISBN 978-3-7643-9896-5. OCLC 318641638.
- ↑ Goldstine 1980, s. 169.
- ↑ Halperin, Israel. "The Extraordinary Inspiration of John von Neumann". In Glimm, Impagliazzo & Singer (1990), p. 16.
- ↑ While Israel Halperin's thesis advisor is often listed as Salomon Bochner, this may be because "Professors at the university direct doctoral theses but those at the Institute do not. Unaware of this, in 1934 I asked von Neumann if he would direct my doctoral thesis. He replied Yes."
- ↑ Mathematics Genealogy Project'te John von Neumann. Retrieved 2015-03-17.
- ↑ Szanton 1992, s. 130.
- ↑ Dempster, M. A. H. (February 2011). "Benoit B. Mandelbrot (1924–2010): a father of Quantitative Finance" (PDF). Quantitative Finance. 11 (2): 155-156. doi:10.1080/14697688.2011.552332. Archived from the original on 14 Temmuz 2014.
- 1 2 3 4 5 6 "John von Neumann: Life, Work, and Legacy | Institute for Advanced Study". www.ias.edu (İngilizce). 25 Mart 2016. 22 Kasım 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mayıs 2026.
- ↑ Yard. Doç. Dr. Deniz Giz. "Oyun Teorisine Doğru".
- 1 2 von Neumann, John (1945). First Draft of a Report on the EDVAC. Moore School of Electrical Engineering, University of Pennsylvania.
- Glimm, James; Impagliazzo, John; Singer, Isadore Manuel, (Ed.) (1990). The Legacy of John von Neumann. Proceedings of Symposia in Pure Mathematics. 50. American Mathematical Society. ISBN 978-0-8218-1487-1.
Dış bağlantılar
- "John von Neumann". 5 Ağustos 2005 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "John von Neumann", MacTutor Matematik Tarihi arşivi
- "von Neumann's contribution to economics". International Social Science Review. 27 Aralık 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- "von Neumann's Scholar Google profile". 9 Aralık 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- "Oral history interview with Alice R. Burks and Arthur W. Burks". 12 Temmuz 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- "Oral history interview with Eugene P. Wigner". Minneapolis: University of Minnesota. 12 Temmuz 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- "Oral history interview with Nicholas C. Metropolis". University of Minnesota. 3 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- Kronz, Fred; Lupher, Tracy (1 Temmuz 2019). "Von Neumann vs. Dirac on Quantum Theory and Mathematical Rigor". Zalta, Edward N. (Ed.). Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- "John von Neumann Postdoctoral Fellowship – Sandia National Laboratories". 13 Eylül 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- "Von Neumann's Universe". 22 Mayıs 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- "John von Neumann's 100th Birthday". 17 Temmuz 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Nisan 2020.
- "Annotated bibliography for John von Neumann from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues". 28 Ağustos 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mart 2020.
- "Tech Polytechnical Institution – John von Neumann Faculty of Informatics". 25 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mart 2020.
- "John von Neumann speaking at the dedication of the NORD". 7 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mart 2020.
- "The American Presidency Project". 16 Eylül 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- Find a Grave'de John von Neumann
- "Jewish.hu: Famous Hungarian Jews". 31 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Nisan 2020.
