Kilobayt

Onluk tanım

• 1 kB = 1000 bayt = 10³ B

Uluslararası Birimler Sistemi'nin ön ek çizelgesinde kilo, 10³ çarpanını gösterir ve simgesi küçük k harfidir. Bu tanımla bir kilobayt tam 1000 bayttır. Bir bayt sekiz bit olduğundan onluk kilobayt 8000 bit eder; ABD'nin ölçüm kurumu Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü (NIST) de baytı sekiz bit, kilobiti 1000 bit olarak verir. SI broşürü, ön eklerin ikinin kuvvetleri için kullanılmaması kuralını kilo ön ekiyle örnekler ve bir kilobitin 1024 değil 1000 bit olduğunu belirtir.

• 1 kB = 8000 bit
• 1000 kB = 1 megabayt (MB)

İkilik tanım

• 1 KiB = 1024 bayt = 2¹⁰ B

Bilgisayar alanında kilobaytın yerleşik anlamı 1024 bayttır. Mikroelektronik sanayisinin standartlarını belirleyen JEDEC'in sözlüğü, yarı iletken bellek kapasitesi birimlerinin önüne gelen kilo ön ekini büyük K harfiyle yazar ve 1024 (2¹⁰) çarpanı olarak tanımlar. Aynı girdi bu ön eki, küçük k ile yazılan ve 1 kb/s'lik bir aktarım hızında saniyede 1000 bit anlamına gelen SI ön ekinden ayırır. Microsoft'un bir destek makalesi de bir kilobaytta 1000 değil 1024 bayt olduğunu yazar.

Uluslararası Elektroteknik Komisyonunun (IEC) bu büyüklük için ayrıca önerdiği kibibayt (KiB) ise yalnız 1024 bayt anlamına gelir. IEC, Aralık 1998'de ikinin kuvvetleri için ön ekler belirlerken kibi ön ekini "kilobinary" sözünden türetmiş ve 2¹⁰ çarpanına ayırmıştır.

Alt ve üst birimleri:

• 1 KiB = 2¹⁰ B = 8192 bit
• 2¹⁰ KiB = 1024 KiB = 1 MiB (mebibayt)

Farkın büyüklüğü

İki tanım arasındaki farkın en küçük olduğu ön ek kilodur. Hesapla 1024 / 1000 = 1,024 olduğundan ikilik kilobayt onluk kilobayttan yüzde 2,4 büyüktür; ters yönden bakıldığında bir onluk kilobayt 0,9765625 KiB'tır. Bu küçük fark sayılar büyüdükçe birikir; ikilik anlamda 1000 KB 1.024.000 bayt eder ve onluk bir megabayttan 24.000 bayt fazladır. Kilobayt ölçeğinde sık geçen birkaç büyüklüğün iki tanıma göre değerleri çizelgede verilmiştir.

Metin, ses ve görüntü

ASCII kodunda karakterler 7 bitlik kodlarla gösterilir ve her biri bir bayt tutar; bu kodlamayla 2¹⁰ baytlık bir kilobayta 1024, 10³ baytlık bir kilobayta 1000 karakter sığar. UTF-8 ise ASCII karakterlerini tek baytla, U+0080 ile U+07FF arasındaki karakterleri iki baytla kodlar. Türk alfabesindeki ç, ğ, ı, ö, ş ve ü harfleri, büyükleriyle birlikte bu iki baytlık aralıkta yer alır. Bu yüzden UTF-8 ile kodlanmış Türkçe bir metinden bir kilobayta sığan karakter sayısı, hesapla bu harflerin metindeki payına göre 512 ile 1024 arasında kalır.

Cep telefonlarındaki kısa mesajlar da kilobaytın altında kalır. 3GPP belirtimlerine göre bir kısa mesaj en çok 140 bayt taşır; GSM'in 7 bitlik varsayılan alfabesiyle bu 160 karaktere karşılık gelir. Aynı belirtim Türkçe için de ulusal dil tabloları tanımlar; bunlardan biri, varsayılan alfabenin yerine geçerek ç, ğ, ı, İ, ş gibi harfleri 7 bitlik kodlamada gösterir. Hesapla 2¹⁰ baytlık bir kilobayt, 140 baytlık yedi mesajı bütünüyle alır; bu da 7 bitlik karakterlerle yaklaşık 1170 karaktere denktir.

Görüntü verisi kilobaytı hızla doldurur. Microsoft'un Windows için hazırladığı tasarım kılavuzu, uygulama simgelerinin 16 × 16, 32 × 32, 48 × 48 ve 256 × 256 beneklik boylarda, alfa kanalını da içeren 32 bitlik renk derinliğiyle hazırlanmasını öngörür; kılavuza göre yalnız 256 × 256 beneklik görüntü sıkıştırılır. Benek başına 4 bayt tutan bu kodlamayla 16 × 16 beneklik bir simge hesapla tam 1024 bayt, başka bir deyişle 1 KiB tutar. 32 × 32 beneklik simge 4 KiB, 48 × 48 beneklik simge 9 KiB, sıkıştırılmamış 256 × 256 beneklik simge ise 256 KiB eder.

Sıkıştırılmış ses de kilobaytla ölçülebilir. GSM ağlarının tam hızlı konuşma kodlayıcısı, saniyede 8000 örnekle alınan sesin her 160 örneklik bölümünü (20 milisaniye) 260 bitlik bir çerçeveye indirir ve saniyede ortalama 13 kilobitlik bir akış üretir. Hesapla 2¹⁰ baytlık bir kilobayt (8192 bit) bu kodlamayla yaklaşık 0,63 saniyelik konuşma taşır.

Tarihsel ölçek

İlk bilgisayarların bellekleri kilobayt mertebesindeydi. Apollo programı için MIT'de geliştirilen Apollo Güdüm Bilgisayarı 16 bitlik sözcüklerle çalışıyordu; son biçiminde 36K sözcük sabit bellek ve 2K sözcük silinebilir bellek taşıyordu. İlk tasarımda bu değerler 4K ve 256 sözcüktü. Sabit bellek 1024'er sözcüklük bankalara bölünmüştü; burada 36K, 36.864 sözcük demektir. Hesapla bu, sözcükteki eşlik biti de sayıldığında 72 KiB sabit ve 4 KiB silinebilir belleğe denk gelir.

Kişisel bilgisayarlar da kilobaytlık bellekle başladı. MITS'in 1975'te yapım takımı olarak sattığı Altair 8800, 256 baytlık bellekle geliyordu ve belleği 64 KB'a kadar genişletilebiliyordu. 1977'de çıkan Apple II 4 KB bellekle satıldı ve 48 KB'a kadar genişletilebiliyordu; aynı yıl çıkan Commodore PET 4 ya da 8 KB, Tandy'nin TRS-80'i 4 KB bellek taşıyordu. 1981'deki Osborne 1 ile 1982'deki Commodore 64 64 KB bellek taşıyordu. Apple'ın 1984'te çıkardığı ilk Macintosh ise 128 KB bellekle satıldı.

IBM'in kişisel bilgisayarı 12 Ağustos 1981'de duyurulduğunda basın bülteni kullanıcı belleğini standart olarak 16.384 karakter, en çok 262.144 karakter diye veriyordu; bunlar 16 × 1024 ve 256 × 1024 bayttır. Bilgisayarın teknik başvuru kılavuzundaki bellek haritası, 8088 işlemcisinin 1 MB'lık adres uzayının ilk 640 KB'ını okunup yazılabilen belleğe, 640 KB'tan sonraki bölgeyi ise ekran ara belleği, genişleme ve ROM gibi işlere ayırıyordu. MS-DOS'ta geleneksel bellek adı verilen bu ilk 640 KB, Windows XP'nin MS-DOS alt sistemindeki mem komutunun örnek çıktısında 655.360 bayt olarak görünür; bu sayı 640 × 1024'tür.

Kilo ön eki ve ikili ön ekler

Kilo ön eki, Fransız Devrimi sırasında kurulan ondalık metrik sistemde kilogram gibi birim adlarında zaten yer alıyordu; 1960'ta SI'ı kuran 11. Ağırlıklar ve Ölçüler Genel Konferansı onu SI ön ekleri arasına aldı. NIST'in aktardığı tarihçeye göre bilgisayar uzmanlarının kilobaytı 1024 bayt anlamında kullanması, bu sözü kullananların hepsi onu aynı anlamda anladığı sürece sorun çıkarmadı; karışıklık bilgisayarlar geniş kitlelere yayılıp onluk düzende kurulan büyük depolama aygıtları ortaya çıktığında başladı. IEC'nin 1998'de onayladığı kibi (Ki) gibi ikili ön ekler bugün IEC 80000-13 standardında yer alır; standardın Şubat 2025'te yayımlanan ikinci baskısı diziyi robi ve kebi ön ekleriyle 2¹⁰⁰'e kadar uzattı.

IEC'nin önerdiği adlara karşı çıkanlar da oldu. Bilgisayar bilimci Donald Knuth, 1999'da kendi sitesinde ikilik kilobaytın uluslararası ön ek kurallarına aykırı düştüğünü kabul etmekle birlikte mebibayt gibi adları kullanmaya çok isteksiz olduğunu yazdı. Knuth bunların yerine 2¹⁰ bayt için "büyük kilobayt" (İngilizce: large kilobyte) adını ve harfi ikileyerek kurulan KKB simgesini önerdi.

Kilobaytlık disketler

Disketlerin kapasitesi uzun süre kilobaytla verildi ve üreticiler iki tanımı da kullandı. Shugart Associates'in 5¼ inçlik SA 400 sürücüsü için 1976'da hazırladığı veri föyü, 35 izin her birine 3125 bayt düşen biçimlendirilmemiş kapasiteyi "109,4 Kbyte" diye verir; bu 109.375 baytlık onluk bir değerdir ve föyün ilk sayfasında yuvarlanarak "110 Kbyte" diye geçer. Biçimlendirildiğinde kapasite, kesim boyuna göre 80,6 ya da 89,6 Kbyte'a iniyordu.

IBM'in 1981'de duyurduğu kişisel bilgisayarın 5¼ inçlik disketleri ise 160 kilobayt taşıyordu. Microsoft'un MS-DOS disket biçimleri çizelgesine göre bu biçimde tek yüzlü diskin 40 izinin her birinde 512 baytlık 8 kesim vardır; MS-DOS 2.0 ile gelen iki yüzlü, iz başına 9 kesimli biçim ise "360K" diye anılır. Hesapla 160K biçimi 163.840, 360K biçimi 368.640 bayttır; bu sayılar 160 × 1024 ve 360 × 1024'e eşittir, onluk tanımla 163,84 ve 368,64 kB eder. 360K biçiminde dosya sistemi yeri iki kesimlik, 1024 baytlık kümeler hâlinde ayırıyordu.

Aynı çizelgedeki 3,5 inçlik "1,44 MB" disketin 2880 kesimi 1.474.560 bayt tutar. Microsoft'un bu disketin gerçek boyunu açıklayan makalesine göre bu sayı 1024'e bölününce 1440 KB eder. "1,44 MB" adı 1440 KB'ın 1000'e bölünmesinden gelir; 1024'e bölündüğünde yaklaşık 1,40 MB çıkar.