Eksabayt

eksabayt
CERN veri merkezinin bant arşivinde kartuş rafları.
Genel bilgi
Birim sistemiSI ön eki ile bayt
Neyin birimibilgi miktarı
SembolEB
Birim dönüşümleri
1 EB ...... eşittir ...
  onluk tanım 1018 bayt
  ikilik kullanım 260 bayt
  bit 8 × 1018 bit

Eksabayt (EB; İngilizce: exabyte), bilgisayarlarda bilgi miktarını ölçen bir birimdir. Bilgisayar alanında 1024'lük katlarla kurulan dizide 1024 petabayta, başka bir deyişle 1152921504606846976 (260) bayta eşittir; 64 bitlik adres uzayının büyüklüğü bu anlamla 16 eksabayt diye anılır. Depolama üreticileri ve büyük veri merkezlerini işleten kurumlar ise katları bin bin sayar, onluk tanımda bir eksabayt bir kentilyon (1018) bayttır; bu yüzden onluk tanımla verilen bir kapasite, ikilik hesap yapan yazılımlarda yaklaşık yüzde 13 küçük görünür.

Bir eksabayt, 32 terabaytlık sabit disklerle 31.250 disk eder. Tek bir kurumun bu kapasiteye ulaşması büyük bilim merkezlerinde ve bulut hizmeti sağlayıcılarında görülür; Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi'nin (CERN) disk deposu Eylül 2023'te bir eksabaytı geçmiştir. İnternet trafiği de aylık eksabaytlarla ölçülmektedir. Dünyadaki mobil veri trafiği 2025 sonunda ayda 146 eksabayta ulaşmıştır.

Tanım

Bayt birimleri
SI ön ekleri (onluk) İkili ön ekler (IEC) Bellekte
(JEDEC)
Ad Simge Onluk Ad Simge İkilik
kilobayt
kB
103 kibibayt
KiB
210
KB
megabayt
MB
106 mebibayt
MiB
220
MB
gigabayt
GB
109 gibibayt
GiB
230
GB
terabayt
TB
1012 tebibayt
TiB
240
TB
petabayt
PB
1015 pebibayt
PiB
250
–
eksabayt
EB
1018 eksbibayt
EiB
260
–
zettabayt
ZB
1021 zebibayt
ZiB
270
–
yottabayt
YB
1024 yobibayt
YiB
280
–
ronnabayt
RB
1027 robibayt
RiB
290
–
kettabayt
QB
1030 kebibayt
QiB
2100
–
Büyüklük sırasına göre veri

Onluk tanım

  • 1 EB = 1000000000000000000 bayt = 10006 B = 1018 B

Ön ek olan eksa, Uluslararası Birimler Sistemi'nde 1018 çarpanını gösterir ve simgesi E'dir. Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu'nun SI broşürü, SI ön eklerinin ikinin kuvvetleri için kullanılmaması gerektiğini yazar. Bu tanıma göre bir eksabayt 1000 petabayttır, 1000 eksabayt da bir zettabayt eder.

İkilik tanım

  • 1 EiB = 1152921504606846976 bayt = 10246 B = 260 B

İkinin kuvvetleri için ayrı bir ad gerektiğinde Uluslararası Elektroteknik Komisyonu'nun onayladığı ikili ön eklerden eksbi kullanılır. Simgesi Ei olan bu ön ek "exabinary" sözünden türetilmiştir ve (210)6 çarpanını gösterir. 260 baytlık birimin adı bu yüzden eksbibayt, simgesi EiB'dir.

Farkın büyüklüğü

İkilik tanımdaki bir eksabayt, onluk tanımdakinden yaklaşık yüzde 15,3 daha fazla bayt içerir; oran 260 / 1018 ≈ 1,1529'dur. Onluk tanımla bir eksabayt yaklaşık 0,867 EiB'e, başka bir deyişle yaklaşık 888,2 PiB'e eşittir. İki tanımın ayrımından doğan davalar Gigabayt maddesinde anlatılmıştır.

Adın kökeni

Eksa ön eki, 1975'te toplanan 15. Ağırlıklar ve Ölçüler Genel Konferansı'nın 10. kararıyla, 1015 çarpanını gösteren peta ile birlikte SI'a eklenmiştir. Konferansın tutanağı, bu ön eklere duyulan gereksinime örnek olarak enerji ve radyoaktivite ölçümlerini anar. Ad seçimini de aynı tutanak açıklar. 10'un üçün katı olan üsleri dizisinde peta beşinci, eksa altıncı sıradadır ve iki ad bu sırayı anımsatarak akılda kalmayı kolaylaştırır.

Örnek büyüklükler

Bir eksabayta (1018 bayt) sığan video, fotoğraf, şarkı, kitap ve insan genomu sayısı. Değerler hesapla bulunmuştur; bit hızları ve dosya boyutları kaynaklarda verilen değerlerdir.

Bir eksabaytın ne kadar bilgi taşıdığı verinin nasıl kodlandığına bağlıdır. Hesaplar 1018 baytlık onluk tanımla yapılmıştır.

YouTube'un önerdiği yükleme ayarları, saniyede 24-30 karelik 1080p görüntü için saniyede 8 megabit görüntü bit hızı verir. Bu hızda iki saatlik bir film 7,2 GB tutar ve bir eksabayta bu filmlerden yaklaşık 139 milyon tane sığar; ardı ardına oynatılsa yaklaşık 31.700 yıl sürer. Düz metinde karakter başına bir bayt, sayfa başına 3000 karakter varsayılırsa bir eksabayt yaklaşık 333 trilyon sayfa, 400 sayfalık kitaplarla yaklaşık 833 milyar kitap eder.

Berkeley'deki How Much Information? projesi, Kongre Kütüphanesi'ndeki 17 milyon kitabın biçimlendirmesiyle birlikte sayısallaştırıldığında yaklaşık 136 terabayt tutacağını hesaplamıştır. Bu ölçüyle bir eksabayt yaklaşık 7350 Kongre Kütüphanesi eder.

Söylenmiş bütün sözler savı

Eksabaytı anlatırken sık anılan bir örnek, insanların bugüne dek söylediği bütün sözlerin 5 eksabayta sığacağıdır. How Much Information? projesinin raporundaki büyüklük çizelgesinde "5 eksabayt, insanların söylediği bütün sözler" satırı vardır ve çizelgenin örneklerinin birçoğu Roy Williams'ın Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'ndeki "Data Powers of Ten" sayfasına dayandırılır.

Dil bilimci Mark Liberman, Kasım 2003'te aynı sözün San Diego Süper Bilgisayar Merkezi'nden Papadopoulos ve arkadaşlarının 2002 tarihli bir sunumunda geçtiğini aktarmış, hesabın yanlış olduğunu yazmıştır. Liberman 10 milyar insanın ortalama 50 yıl yaşadığını ve günde iki saat konuştuğunu varsaymış, konuşmayı saniyede 32 kilobaytlık tek kanal sesle (16 kilohertz, 16 bit) saklayınca toplamı yaklaşık 42 zettabayt bulmuştur. Bu, 5 eksabaytın 8 binden fazla katıdır. Liberman, savı yazanların yazıya dökülmüş metni düşünmüş olabileceğini, ama çoğu dilin yazısı olmadığını da belirtir. Ona göre aynı sav The New York Times gazetesinde de yinelenmiştir.

Tarihçe

Dünyadaki bilgi miktarı tahminleri

Berkeley ekibi 2000 tarihli çalışmasında dünyanın 1999'da 1 ile 2 eksabayt arasında özgün bilgi ürettiğini tahmin etmişti. Ekibin 2003 raporu bu tahmini 2-3 eksabayta çıkardı ve 2002 yılında basılı, film, manyetik ve optik ortamlara yaklaşık 5 eksabayt yeni bilgi kaydedildiğini, bunun yüzde 92'sinin manyetik ortamlarda durduğunu hesapladı. Aynı yıl telefon, radyo, televizyon ve internetten geçen bilgi yaklaşık 18 eksabayttı.

Güney Kaliforniya Üniversitesi'nden Martin Hilbert ile Katalonya Açık Üniversitesi'nden Priscila López 2011'de 60 teknolojiyi kapsayan bir hesap yayımladı. Buna göre insanlık 2007'de en iyi biçimde sıkıştırılmış yaklaşık 2,9 × 1020 bayt, başka bir deyişle yaklaşık 295 eksabayt bilgi saklayabiliyordu. Berkeley raporu bir yılda kaydedilen yeni bilgiyi, Hilbert ve López ise sıkıştırılmış bilginin toplam saklama kapasitesini ölçer.

İnternet trafiği

Berkeley raporu 2002 için internetteki bilgiyi, web içeriği ile e-posta ve anlık iletiler dâhil, yaklaşık 533 petabayt olarak vermişti. Cisco'nun Şubat 2019 tarihli Visual Networking Index raporunda dünyadaki IP trafiği 2017 için ayda 122 eksabayt, 2022 öngörüsü ayda 396 eksabayttı.

Ericsson'un Haziran 2026 tarihli raporuna göre mobil veri trafiği 2025 sonunda ayda 146 eksabayttı. Mobil ağ üzerinden verilen sabit internet erişimi eklendiğinde toplam ayda 203 eksabayta çıkıyordu. Rapor mobil veri trafiğinin 2031'de ayda 328 eksabayt olacağını öngörür.

Günümüzde eksabayt ölçeği

Bilim merkezleri

CERN'in disk deposu Eylül 2023'te bir eksabaytı aşmıştır. Bu kapasite, çoğu sabit disk olmak üzere 111 bin aygıttan oluşur; hesapla aygıt başına ortalama 9 terabayt düşer.

Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nın verisi dünyaya yayılmış bir bilgi işlem ağında saklanır. Kurumun sayfası bu ağı, tarih belirtmeden, 42 ülkedeki 170'ten fazla merkez ve 1,4 milyon işlemci çekirdeği olarak tanıtır. CMS deneyinin 150 merkeze yayılmış kaynakları 2024'te diskte 250 petabayt, bantta 1,20 eksabayt kapasiteye ulaşmıştır.

Hava tahmini arşivleri de yüzlerce petabayta ulaşmıştır. Avrupa Orta Vadeli Hava Tahminleri Merkezi'nin Ekim 2022 sayılarına göre arşivinde 510 petabayt birincil, 188 petabayt ikincil veri vardı. Bu veriler yaklaşık 46.800 bantta tutuluyordu.

ABD'deki Frontier süper bilgisayarı, kurumun Kasım 2026'daki sayfasına göre 679 petabayt kullanılabilir alan sunan Orion dosya sistemine bağlıdır; bu kapasite bir eksabaytın altındadır.

İnternet ve bulut şirketleri

Facebook mühendisleri 2021'de yayımladıkları makalede Tectonic adlı dağıtık dosya sisteminin küme başına eksabaytlara ölçeklendiğini yazmıştır. Makalede örnek verilen küme 1590 petabayt kapasiteli, 4208 depolama düğümlüydü ve içinde 10,7 milyar dosyada 1250 petabayt veri vardı. Amazon Web Services, S3 hizmetinin sayfasında Kasım 2026 itibarıyla "yüzlerce eksabayt" veri tuttuğunu yazar.

Disk arıza istatistiklerini düzenli yayımlayan Backblaze adlı bulut depolama şirketinin Haziran 2026'da biten üç aylık raporunda 354.415 disk incelenmiştir. Yıllık arıza oranı o dönemde yüzde 1,73, disklerin bütün hizmet süresi boyunca yüzde 1,41 çıkmıştır.

Saklama sorunları

Bir eksabayt çok sayıda saklama ortamı gerektirir. Ham kapasite için 32 terabaytlık sabit diskten 31.250 tane, LTO-10 kuşağı bantlardan 40 terabaytlık kartuşla 25 bin, 30 terabaytlık kartuşla yaklaşık 33 bin tane gerekir. 245,76 terabaytlık Kioxia katı hâl sürücüsüyle yaklaşık 4100 sürücü yeter.

Western Digital'in 32 terabaytlık Ultrastar DC HC690 diskinin veri sayfası, SATA modeli için yoğun okumada 9,4 vat, boşta 5,5 vat verir. Bu 31.250 disk yalnız kendileri için boşta yaklaşık 172, yoğun okumada yaklaşık 294 kilovat çeker. Bu sayıya sunucular ve soğutma dâhil değildir.

Backblaze'in karışık kapasiteli disk filosunda ölçtüğü yüzde 1,41'lik oran varsayılırsa bu kadar diskte yılda yaklaşık 440, başka bir deyişle günde bir diskten fazlası bozulur. CERN de disk sayısı bu kadar büyüdüğünde arızanın olağan olduğunu, bu yüzden deponun verileri farklı yöntemlerle çoğaltacak biçimde kurulduğunu belirtir.

Verinin taşınması da sorundur. Ağ hızları bit, depolama büyüklükleri bayt cinsinden verildiği için bir eksabayt 8 × 1018 bittir.

Bir eksabaytın (1018 bayt) aktarım süresi (hesap, hattın tamamı kullanılırsa)
Hat hızıSüre
1 Gbit/syaklaşık 254 yıl
10 Gbit/syaklaşık 25 yıl
100 Gbit/syaklaşık 2,5 yıl
400 Gbit/syaklaşık 231 gün
1 Tbit/syaklaşık 93 gün

LTO-10 sürücüsünün saniyede 400 megabaytlık hızıyla tek sürücü bir eksabaytı ara vermeden yaklaşık 79 yılda, bin sürücü yaklaşık 29 günde yazar. Amazon'un Kasım 2016'da duyurduğu 100 petabaytlık Snowmobile kamyonu şirketin anlatımıyla eksabaytları haftalar içinde taşımak için tasarlanmıştı; bir eksabayt için on kamyon gerekir.

Bellekte adres sınırı

64 bitlik bir adres, 264 baytlık uzayı gösterebilir ve bu 16 EiB eder. Linux çekirdeğinin belgesi x86-64 bellek haritasında bu büyüklüğü "16 EB" diye anar. Bugünkü işlemcilerin sınırları bu değerin çok altındadır ve Petabayt maddesinde anlatılmıştır.

DNA ile veri saklama

Çok büyük arşivler için araştırılan yöntemlerden biri veriyi DNA dizisi olarak yazmaktır. Erlich ve Zielinski 2017'de 2,14 megabaytlık veriyi DNA'da saklamış, ayrı bir denemede gram DNA başına 215 petabayt yoğunlukla veriyi hatasız geri okumuştur. Bu yoğunlukla bir eksabayt, hesapla yaklaşık 4,7 gram DNA'ya sığar. Çalışmada yazılan veri ise birkaç megabaytı geçmemiştir.

Ayrıca bakınız