Pitane (Aeolis)

Pitane
Grekçe: Πιτάνη
	Pitane Türkiye haritasındaki konumu
Konum	Çandarlı, Dikili, İzmir,; Türkiye
Bölge	Aiolis
Koordinatlar	38°55′41″K 26°56′14″D / 38.92806°K 26.93722°D
Tür	Yerleşim yeri
Tarihçe
Kurucu	Luviler
Kuruluş	MÖ 3 bin, MÖ.6.yüzyıl
Devir(ler)	İlk Çağ, Orta Çağ
Kültür(ler)	Helen, Arkaik Yunanistan
İlgili kişi(ler)	Cenevizliler
Olay(lar)	.
Sit ayrıntıları
Buluntu(lar)	Arkaik erkek heykeli, vazolar, kadehler, mezarlar, ölü külü kapları
Kazı tarihleri	1910-1911, 1959-1965
Arkeologlar	Osman Hamdi Bey, Ord. Prof. Dr. Ekrem Akurgal
Durum	Restore
Kamusal erişim	Açık
parçası	Aeolian dodecapolis
ülkesi	Türkiye
içinde bulunduğu idari birim	Çandarlı
tarihi bölge	Aiolis
içinde/üzerinde bulunduğu fiziksel yer	Ege Bölgesi
konum koordinatları	,
üyeliği	Attik Delos Birliği
korunmuşluk durumu	yıkılmış veya yok olmuş

Pitane (Grekçe: Πιτάνη), Antik çağ'da Aiolis (Eolya) bölgesi antik kent yerleşimlerinden biridir. Coğrafi olarak, Elaea (Çandarlı) Körfezi'nde, Evenus (Uzunçınar) Nehri’nin döküldüğü ağza yakın bir noktada konumlanmıştır. Antik Çağ'da bölgedeki on bir önemli Aiolis yerleşiminden biri olan Pitane, bünyesinde barındırdığı iki korunaklı liman sayesinde döneminde çok ciddi ticari avantajlara ve ekonomik güce sahip olmuştur.

Konumu

İzmir’in Dikili ilçesine bağlı Çandarlı yakınlarında yer alan Pitane antik kenti, Aiolis kentlerinin kuzeyinde kalan Hemeros'un kitaplarında bahsettiği 12 Aiol antik kentinden birisi olarak tarih sayfalarında yerini almıştır.

Tarihi

Söylencelere göre Pitane Antik Kenti Amazonlar tarafından kurulmuştur. Pitane adı ise kraliçe kenti, tanrıça kenti anlamına gelmektedir.

Klasik Dönem

Milattan önce 5. yüzyıla gelindiğinde Pitane, Atina öncülüğünde kurulan Delos Deniz Birliği’nin (Attika-Delos Symmakhia’sı) bir üyesiydi ve birlik kayıtlarına göre o dönem 1.000 drahmi vergi (phoros) ödemekteydi. Büyük İskender’in Anadolu seferi sırasında, milattan önce 335 yılında, Makedon general Parmenion, Ahameniş (Pers) İmparatorluğu’na karşı yürüttüğü harekât kapsamında Pitane’yi kuşatma altına aldı. Ancak kent, Pers ordusunun yetenekli generali Rodoslu Memnon’un zamanında müdahalesi sayesinde bu kuşatmadan kurtulmayı başardı.

Hellenistik Dönem

Milattan önce 319 sularında, Pitane vatandaşı olan Lysistratos oğlu Herakleitos, Delphi halkı tarafından onurlandırıldı. Yine milattan önce 325 ile 275 yılları arasında Abydoslular, bir diğer Pitane sakini olan Antiphanes oğlu Kharidemos’u Delphi’de bir adakla onore ettiler; bu adağın parçası olan heykel, Atinalı dünyaca ünlü heykeltıraş Praksiteles’in imzasını taşımaktaydı.

Selevkos Krallığı’nın hükümdarı I. Antiohos Soter (hüküm süresi M.Ö. 281-261) döneminde Pitane, krala 380 talanton gibi büyük bir meblağ ödeyerek topraklarını genişletme fırsatı buldu. Satın alınan bu stratejik arazi, milattan önce 2. yüzyılın ortalarında hemen karşıdaki Midilli (Lesbos) Adası'nda bulunan Mitilini kentiyle büyük bir sınır uyuşmazlığına yol açtı; krizin çözümü için Bergama (Attalos) Krallığı hakemlik yapmak zorunda kaldı.

Söz konusu tahkim belgesi, Pitane’nin Hellenistik Dönem'de Attalos hanedanlığına bağımlı olmayan özgür bir kent (civitas libera) statüsünü koruduğunu ve resmi devlet yazışmalarında artık yerel Aiol lehçesini bıraktığını göstermesi açısından tarihi bir öneme sahiptir. Milattan önce 84 yılında, Pontus Kralı VI. Mithridatis, Roma generali Gaius Flavius Fimbria’nın takibinden kaçarken Pitane’ye sığındı. Fimbria tarafından burada ablukaya alınan Mithridatis, kuşatma sonuçlanmadan deniz yoluyla Midilli’ye kaçmayı başardı.

Akademi dünyasının önemli isimlerinden filozof Arkesilaos’un doğum yeri olmasıyla da tanınan kent, Roma İmparatoru Titus’un saltanatı sırasında meydana gelen şiddetli bir depremle büyük ölçüde tahrip olmuştur. Pitane'nin adı ilerleyen dönemlerde Hierokles'in eserlerinde de geçmektedir. Yaşlı Plinius, kentin yakınlarında başka hiçbir antik yazar tarafından zikredilmemiş olan Canaius adında bir nehirden bahsetmektedir; ancak bu akarsuyun, Batlamyus (Ptolemaios) tarafından aktarılan ve ismini muhtemelen Pitane kentinden alan Pitanes Nehri ile aynı su yolu olduğu düşünülmektedir.

Hristiyanlık Dönemi

Roma İmparatorluğu idaresi altında Latince Pitanae ismiyle anılan kent, bölgenin Hristiyanlaşma sürecinde piskoposluk merkezi haline geldi. Günümüzde piskoposun fiilen ikamet ettiği aktif bir idari merkez olmasa da, Roma Katolik Kilisesi bünyesinde tarihi önemine binaen varlığını sürdüren bir ünvan piskoposluğu makamı olarak kabul edilmektedir.

Kazılar

Antik kent Pitane tarihi hakkındaki ilk araştırmalar 1910-1911 yılları arasında Bergama kazılarında görevli arkeologlar tarafından yapılmış, yapılan yüzey araştırmaları ve arkeolojik kazılarda Arkaik Dönem başta olmak olmak üzere çeşitli dönemlere ait eserlere rastlanılmıştır.

Arkeolojik Keşifler ve Erken Dönem

Pitane Antik Kenti'nde ilk arkeolojik kazılar Baltacı Bey ile Osman Hamdi Bey tarafından yapılmıştır. Bu kazılar sonucunda Miken Dönemi'ne ait vazo başta olmak üzere bolca monokrom keramik ve yortan kap bulunmuştur. Pitane nekropolünde gerçekleştirilen sistemli kazılar; Miken, Protokometrik, Geometrik, Oryantalizan (Doğu Akdeniz etkili) ve Arkaik dönemlere tarihlenen son derece zengin keramik buluntularını gün yüzüne çıkarmıştır. Elde edilen bu veriler ışığında Pitane, Miken kültürünün Anadolu kıyılarındaki nüfuz alanının ulaştığı en kuzey uç nokta olarak kabul edilmektedir. Kentteki kazılarda keşfedilen ve milattan önce 6. yüzyıla tarihlenen ünlü bir Kouros heykeli (Arkaik Dönem genç erkek heykeli), günümüzde Bergama Arkeoloji Müzesi bünyesinde sergilenmektedir. 1958'te köylüler tarafından bulunan bu heykel sebebiyle bölgeye giden Prof. Dr. Ekrem Akurgal öncülüğünde Çandarlı'da 1959 ile 1965 yılları arasında kazı çalışmaları yapılmıştır. Prof. Dr. Ekrem Akurgal çalıştığı Pitane Nekropolünün her gün birkaç düzine vazo ve küçük buluntu verdiğini kendi kitabında yazarak Pitane'yi o zamana kadar bulunan en zengin Anadolu Eskiçağ Mezarlığı olarak tanımlamıştır. Ayrıca kentte 1997'de bir kurtarma kazısı yapılmış olup yedi adet mezar açığa çıkarılmıştır. Günümüzde Pitane buluntuları İstanbul Arkeoloji Müzeleri, İzmir Arkeoloji Müzesi ve Bergama Müzesi'nde sergilenmektedir.

Önemli kişiler

Otolikos (Autolycos) (yaklaşık M.Ö. 360 – 290): Antik dönemin önde gelen matematikçi ve gök bilimcilerindendir. Geometri alanında dönemin öncü çalışmalarına imza atmış, özellikle küresel geometri ve gök cisimlerinin hareketleri üzerine kaleme aldığı risaleleriyle bilim tarihine geçmiştir.
Arkesilaos (Arcesilaus) (M.Ö. 316/5 – 241/0): Felsefe tarihinde "Akademik Şüphecilik" (Skeptisizm) akımının kurucusu olarak kabul edilen dünyaca ünlü filozoftur. Atina'daki Platon Akademisi'nin başkanlığını da yürüten Arkesilaos, Pitane'nin antik felsefe dünyasındaki en güçlü temsilcisidir.
Matron (M.Ö. 4. yüzyılın sonları): Epik şiir türünü mizahi bir dille eleştiren parodi türündeki eserleriyle tanınan bir yazardır. Antik Yunan mutfak kültürünü ve aristokratların ziyafet alışkanlıklarını hicveden ünlü "Attika Şöleni" (The Attic Feast) adlı eserin sahibidir..

Kaynakça

↑ Herodot. Herodot Tarihi. 1.149.
↑ Pseudo-Skylaks'ın Periplusu; Strabon. Geographica. xiii. ss. 581, 607, 614. Sayfa numaraları Isaac Casaubon'un baskısına aittir.
↑ Richard Talbert, (Ed.) (2000). Barrington Atlas of the Greek and Roman World. Princeton University Press. s. {{{1}}} ve dizin notları eşlik ediyor. ISBN 978-0-691-03169-9.
↑ Lund Üniversitesi. Digital Atlas of the Roman Empire.
↑ Herodot. Herodot Tarihi. 1.149.
↑ IG I³ 260-6, 268-73, 279, 281.
↑ Diodorus Siculus 17.7.9.
↑ Fouilles de Delphes III (1) 410 (Herakleitos), (4) 215 (Charidemos).
↑ IG XII Supplementum 142 = OGIS 335 4 Mart 2026 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
↑ IG XII Supplementum 142. See further I. Savalli-Lestrade, ‘Eumène (Ier) et l’expansion de Pergame: à propos de IG XII Suppl. no. 142’ Revue des Etudes Grecques 105 (1992) 221-30 24 Eylül 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
↑ Plutarch, Lucullus 3 7 Mart 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Appian, Mithridatica 52 12 Eylül 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
↑ Oros. 7.12; Batlamyus. Coğrafya. 5.2.5.
1 2 Bizanslı Stefanos. Ethnica. s.v.
↑ Gaius Plinius Secundus. Doğa Tarihi. 5.32, 35.49.
↑ Ovid Met. 7.357.
↑ Batlamyus. Coğrafya. 3.2.3.
↑ "Pitanae (Titular See)". www.catholic-hierarchy.org. 20 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2026.
↑ Pseudo-Skylaks'ın Periplusu; Strabon. Geographica. xiii. ss. 581, 607, 614. Sayfa numaraları Isaac Casaubon'un baskısına aittir.
↑ Akurgal, Ekrem (1993). Eski Çağ'da Ege ve İzmir. Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı.
↑ Ovid Met. 7.357.
↑ S. D. Olson and A. Sens, Matro of Pitane and the Tradition of Epic Parody in the Fourth Century BCE: Text, Translation, and Commentary (Oxford 1999).

[1] Herodot. Herodot Tarihi. 1.149.

[2] Pseudo-Skylaks'ın Periplusu; Strabon. Geographica. xiii. ss. 581, 607, 614. Sayfa numaraları Isaac Casaubon'un baskısına aittir.

[Barrington-3] Richard Talbert, (Ed.) (2000). Barrington Atlas of the Greek and Roman World. Princeton University Press. s. {{{1}}} ve dizin notları eşlik ediyor. ISBN 978-0-691-03169-9.

[4] Lund Üniversitesi. Digital Atlas of the Roman Empire.

[5] Herodot. Herodot Tarihi. 1.149.

[6] IG I³ 260-6, 268-73, 279, 281.

[7] Diodorus Siculus 17.7.9.

[8] Fouilles de Delphes III (1) 410 (Herakleitos), (4) 215 (Charidemos).

[9] IG XII Supplementum 142 = OGIS 335 4 Mart 2026 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..

[10] IG XII Supplementum 142. See further I. Savalli-Lestrade, ‘Eumène (Ier) et l’expansion de Pergame: à propos de IG XII Suppl. no. 142’ Revue des Etudes Grecques 105 (1992) 221-30 24 Eylül 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..

[11] Plutarch, Lucullus 3 7 Mart 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Appian, Mithridatica 52 12 Eylül 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..

[12] Oros. 7.12; Batlamyus. Coğrafya. 5.2.5.

[:0-13] 1 2 Bizanslı Stefanos. Ethnica. s.v.

[Pliny-14] Gaius Plinius Secundus. Doğa Tarihi. 5.32, 35.49.

[15] Ovid Met. 7.357.

[16] Batlamyus. Coğrafya. 3.2.3.

[17] "Pitanae (Titular See)". www.catholic-hierarchy.org. 20 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2026.

[18] Pseudo-Skylaks'ın Periplusu; Strabon. Geographica. xiii. ss. 581, 607, 614. Sayfa numaraları Isaac Casaubon'un baskısına aittir.

[19] Akurgal, Ekrem (1993). Eski Çağ'da Ege ve İzmir. Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı.

[20] Ovid Met. 7.357.

[21] S. D. Olson and A. Sens, Matro of Pitane and the Tradition of Epic Parody in the Fourth Century BCE: Text, Translation, and Commentary (Oxford 1999).