Jan Toorop

Jan Toorop
Portret van Toorop op latere leeftijd door Willem Witsen
Persoonsgegevens
Geboortenaam	Johannes Theodorus Toorop
Bijnaam	Jan, Jean Theodoor Toorop
Geboren	Poerworedjo (Nederlands-Indië), 20 december 1858
Overleden	Den Haag, 3 maart 1928
Geboorteland	Nederlands-Indië
Begrafenis/crematiedatum	7 maart 1928
Nationaliteit	Nederland
Opleiding en beroep
Opleiding gevolgd aan	Technische Universiteit Delft, Rijksakademie van beeldende kunsten
Leermeester	August Allebé
Beroep	beeldend kunstenaar
Werkveld	schilderkunst, keramische kunst, glas-in-loodproductie, postzegelontwerp, grafische vormgeving
Oriënterende gegevens
Leerling(en)	Otto van Rees
Jaren actief	1873 - 1928
Stroming	impressionisme, pointillisme, symbolisme, jugendstil
Bekende werken	Portret van Annie Hall in Lissadell, Kenley, Surrey, De schelpenvisser, Broek in Waterland, The Sphinx
Werkt samen met	Miek Janssen
Erkenning en lidmaatschap
Lid van	Arti et Amicitiae, Les XX
Archieflocatie	Departementsarchief van Yvelines
Kunstenaars­map­locatie	Frick-kunstreferentiebibliotheek, Smithsonian American Art and Portrait Gallery-bibliotheek, National Gallery of Art-bibliotheek
Prijzen en erkenningen	Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst (1887)
Handtekening
Signatuur
Links
RKD-profiel
Dbnl-profiel
Portaal    Kunst & Cultuur

Johannes Theodorus (Jan) Toorop (ook als Jean Theodoor Toorop; Poerworedjo, 20 december 1858 – Den Haag, 3 maart 1928) was een van de belangrijkste Nederlandse beeldend kunstenaars uit de periode 1880-1910, de grootste in het tijdvak tussen Van Gogh en Mondriaan. Aanvankelijk schilderde hij in impressionistische stijl, maar na het pointillisme ontwikkelde hij zich tot symbolistisch schilder, met dien verstande dat hij in eenzelfde tijdsbestek in beide stijlen werk produceerde. Toorop was ook actief als portrettekenaar en ontwierp keramiek, reclameaffiches en boekbanden. De Nederlandse art nouveau wordt vaak met zijn werk geassocieerd. In de laatste twintig jaar van zijn leven was Toorop sterk rooms-katholiek geïnspireerd.

Toorop was de vader van Charley Toorop, grootvader van de kunstenaar Edgar Fernhout en de cineast John Fernhout en overgrootvader van Rik Fernhout.

Biografie

Nederland en opleiding

In 1869 ging hij op tien-jarige leeftijd naar Leiden. Hij doorliep daar de eerste klassen van de Leidse HBS. In 1874 was hij op de HBS in Winterswijk. In 1875 volgde hij lessen bij Herman Johannes van der Weele in Den Haag. Daarna vertrok hij naar Delft waar hij van 1876 tot 1878 studeerde aan de Polytechnische school te Delft. Oorspronkelijk was zijn opvoeding op het commerciële gericht, maar zijn artistieke belangstelling bracht hem naar de Rijksakademie van Beeldende Kunsten te Amsterdam, van 1880 tot 1882, onder leiding van August Allebé, en toen naar de kunstacademie in Brussel, bij Jean-François Portaels.

Impressionisme

Zijn verblijf in 1883 te Brussel zou positief bepalend worden voor zijn kunstenaarsvorming. Te Machelen deelde hij een tijdlang een atelier met de symbolistische schilder William Degouve de Nuncques. Hij maakte kennis met de letterkundigen Emile Verhaeren en Maurice Maeterlinck en dompelde zich onder in het kunstzinnige avant-gardistische milieu, dat gedomineerd werd door James Ensor en Fernand Khnopff. In 1884 en 1885 maakte hij reizen naar Frankrijk en Engeland. Hij werd in 1885 al opgenomen als lid in de progressistische Belgische kunstenaarsgroep Les XX (Les Vingt, 'De Twintig') van Octave Maus. In 1890 introduceerde hij Johan Thorn Prikker in de groep.

Met zijn vriend Ensor trok hij naar Parijs en kwam er onder indruk van het pointillisme van Georges Seurat en Paul Signac. Met Verhaeren reisde hij naar Londen in 1884 en 1886. Daar werd hij getroffen door het werk van de impressionist James McNeill Whistler.

In 1886 trouwde hij met de twee jaar jongere Ierse Annie Hall. In 1887 woonden zij kort in het Nederlandse Amerongen, en van 1888 tot 1889 keerden zij weer terug in Engeland.

Jugendstil

Van 1890 tot 1892 en van 1899 tot 1904 woonde hij in Katwijk aan Zee. Hier maakte hij onder andere De Zee (Rijksmuseum Amsterdam). In Katwijk werd in 1891 zijn dochter Charley geboren.

In Nederland ontwikkelde Toorop zijn lineair idealisme in een religieus gerichte jugendstil (art-nouveaustijl), waarmee hij de richting van het symbolisme insloeg. In 1894 maakte hij een lithografie voor de Nederlandsche Oliefabriek (NOF) ter promotie van Delftsche slaolie. Het affiche was een typisch voorbeeld van de Nederlandse jugendstil-beweging, welke soms denigrerend in Nederland en België werd aangeduid als 'slaoliestijl' verwijzend naar dit affiche. In zekere zin heeft Toorop als voorbeeld gediend voor een andere grote (Oostenrijkse) jugendstilkunstenaar, Gustav Klimt.

In 1902-'03 besteedde Toorop veel tijd aan zijn kunstwerken in de nieuwe Koopmansbeurs (tegenwoordig de Beurs van Berlage) te Amsterdam, het 'Gesamtkunstwerk' ontworpen door H.P. Berlage. Voor de hoofdingang van de Beurs ontwierp Toorop de drie grote tegeltableaus, 'Verleden, Heden en Toekomst'. Ook voor de Graanbeurszaal en de Effectenbeurszaal maakte hij tegeltableaus. Alle werken in de Beurs hebben ideële thema's zoals de emancipatie van vrouwen en de verheffing van arbeiders. Soms wordt een frappante spanning tussen deze symboliek en de kapitalistische functie van de Beurs geconstateerd. In het Beurs van Berlage Café in de oude hoofdingang aan het Beursplein is dit nog dagelijks te ervaren.

Annie Hall

Op 1 juni 1886 trad Jan Toorop in het huwelijk met Annie Josephine Hall, dochter van James Hall en Annie Wood, geboren in het Ierse Sligo op 28 maart 1860, overleden in Den Haag op 10 januari 1929, bijna een jaar later dan haar man. Toorop leerde haar in 1884 kennen, toen hij in België in Machelen woonde. Zij correspondeerden met elkaar en in 1885 reisde Toorop naar Londen en naar het landgoed Kenley in Surrey om haar familie te treffen. Na hun huwelijk kregen Jan en Annie in maart 1887 een dochter, Mary Annie, die een half jaar na de geboorte stierf. In 1891 werd opnieuw een dochter geboren. Zij kreeg de voornamen Annie Caroline Pontifex, maar ze werd bekend als Charley Toorop. In 1902 schreef Toorop een brief aan zijn echtgenote, met het voorstel te scheiden, maar zij weigerde. In de jaren '90 was zij van de Church of England overgegaan naar het Rooms katholicisme en was alleen al door die omstandigheid een echtscheiding uit den boze. Jans zwaarmoedige buien, zijn bohémien-achtige levensstijl en geflirt met vrouwen legden een zware druk op de relatie. Jan Toorop liet zich in 1906 katholiek dopen. Vanaf 1912 woonden de Toorops weer samen. Het gemeenschappelijk beleefde katholicisme — zij vertrokken bijvoorbeeld naar de bedeplaats Kevelaer waar de volksdevotie diepe indruk op beiden maakte — , kwam hun verstandhouding ten goede.

Miek Janssen

In 1912 bracht de te Oosterbeek woonachtige schilderes en letterkundige Miek Janssen (1890-1953) Toorop een bezoek in zijn Nijmeegse atelier en dit bleek de start van een relatie. Zij was dichteres en een diepgelovige katholiek, die alles voor de kunst van Toorop over had en veel over hem publiceerde. Zij stond model voor een aantal van Toorops tekeningen en voor enkele figuren op de kruiswegstaties voor de Sint-Bernulphuskerk te Oosterbeek. In het begin was er sprake van een meester-leerling-verhouding. Hij was 32 jaar ouder. Maar Toorop werd sterk door haar geïnspireerd vanuit een mystiek-katholieke achtergrond. Hij had waardering voor haar gedichten en vatte uiteindelijk een vaderlijke liefde voor haar op.

Haar vader was de eigenaar van het toen bekende Hotel Schoonoord in Oosterbeek. Toorop heeft daar verschillende keren met haar gelogeerd. Hij illustreerde voor haar de dichtbundels Aan den einder (1915), Aan den bron (1916), Schaduw van den toren (1918), het spel De wroeging (1922) en haar Kruiswegstaties St. Bernulphuskerk te Oosterbeek (1922). In Aan den einder werd, naast een frontispice, een portret van Miek Janssen opgenomen. Het was niet de enige keer dat hij haar schilderde. Zo maakte hij in 1914 en 1915 twee portretstudies en hij vereeuwigde haar in verschillende versies van La Belgique sanglante (1914), waarin hij zichzelf naast haar afbeeldde. Janssen heeft waarschijnlijk ook geposeerd voor het uit datzelfde jaar daterende Het heilige schreed. Bij een tekening schreef Toorop aan mijn liefste Miek / je Olof (…) met een monogram, opgebouwd uit de letters O en M. Olof was een door Janssen gebruikte koosnaam voor Toorop. Diens vrouw Annie zag de vriendschap van het tweetal met lede ogen aan, maar Miek Janssen was tot zijn dood in 1928 een steun en toeverlaat voor hem.

Kotje van Toorop

Het Kotje van Toorop was oorspronkelijk een houten paviljoentje in de Zeeuwse duinen van Domburg, op initiatief van Toorop in 1912 opgetrokken en bedoeld om er exposities te organiseren voor de badgasten. Vijftien schilders hielden er een spraakmakende expositie met 82 schilderijen, aquarellen en tekeningen. Het Kotje bezweek echter binnen het jaar tijdens een storm. Een steviger constructie hield het evenmin uit. Nu is Het Kotje, aangepast door architect Cees Dam, opnieuw opgebouwd in het centrum van Domburg en genoemd naar de bekende kunstverzamelaar Marie Tak van Poortvliet. Rondom Het Kotje van Toorop bewogen zich zijn dochter Charley Toorop, Piet Mondriaan, Henri Le Fauconnier, Ferdinand Hart Nibbrig, Lodewijk Schelfhout en Jacoba van Heemskerck.

Galerij

• 
  Portret van de schilder Guillaume Vogels (1884), Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België
• 
  Trio fleuri (1886), Kunstmuseum Den Haag
• 
  Dame in wit (1886), Stedelijk Museum Amsterdam
• 
  Het Pianospel (1887), Museum Jan Cunen
• 
  Zang der tijden (1893), Kröller-Müller Museum
• 
  De drie bruiden (1893), Kröller-Müller Museum
• 
  Fatalisme (1893), Kröller-Müller Museum
• 
  Verlangen en Bevrediging (1893), Musée d'Orsay
• 
  Lijnenspel, de komst van de nieuwe kunst (1893), Kunstmuseum Den Haag
• 
  Dode non door man en vrouw beweend (1893), Kröller-Müller Museum
• 
  Le retour sur soi-même (1893), Kröller-Müller Museum
• 
  Tegeltableau Het Verleden (1903), Beurs van Berlage Café
• 
  Portret van de sociaal-activistische priester Alfons Ariëns (1907), Rijksmuseum Amsterdam
• 
  Portret van Alphons Diepenbrock (1911)
• 
  Portret van Willem Byvanck (1921), Koninklijke Bibliotheek
• 
  Béni, Vous qui marchez sur les ailes des vents et sur les flots de la mer... (1924)
• 
  Het gebed (zelfportret) (1927), Stedelijk Museum Amsterdam

Werk in openbare collecties (selectie)

Toorop gezien door anderen

• 
  Portret van Jan Toorop (1897) — Hendrik Haverman
• 
  Portret van Jan Toorop — John Rädecker (1932), Museum Boijmans Van Beuningen
• 
  Bronzen kop Jan Toorop — John Rädecker, gevel Museum Kranenburgh (voorstudie voor Rädeckers 1858 Toorop 1928-monument)
• 
  Monument 1858 Toorop 1928 (1937) — John Rädecker, Den Haag
• 
  Borstbeeld Jan Toorop (1952) — Johan Coenraad Altorf, Bergen

Trivia

• In Bergen is de Jan Tooropweg, zijstraat van de Buerweg. Buerweg 19 is het nog bestaande huis, De Vlerken genaamd, van Charley Toorop, de dochter van Jan Toorop.
• Aan de buitengevel van de nieuwe zaal van Museum Kranenburgh in Bergen (NH) hangt een bronzen kop van Jan Toorop, gemaakt door John Rädecker.
• Op de oprijlaan van Museum Kranenburgh in Bergen staat een stenen beeld van J.C.Altorf voorstellende Jan Toorop, dit beeld naar een ontwerp uit 1925 is in 1951 ter gelegenheid van de 60e verjaardag van Charley Toorop door de kunstverzamelaar S.J.Sala geschonken aan het gemeentebestuur van Bergen. Bronzen uitvoeringen uit 1925 van dit beeld zijn te zien in resp. Kröller-Müller Museum en Museum de Fundatie.
• In Museum Boijmans Van Beuningen hangt het schilderij De drie generaties van Charley Toorop. Hierop zijn Jan Toorop (geschilderde portretbuste), Charley Toorop zelf en haar zoon Edgar Fernhout te zien.
• In Den Haag is de Van Merlenstraat, een mooie statige straat in het Regentessekwartier. Jan Toorop heeft op nummer 124 gewoond en gewerkt van 1916 tot aan zijn dood in 1928. Het huis bestaat nog altijd.
• In Den Haag staat een monument voor Jan Toorop op de hoek van de Jacob Catslaan en de Buitenrustweg. Het is gemaakt door John Rädecker. De belettering van de inscriptie is van S.H. de Roos. De gladde kop links naast die van Toorop stelt 'de Inspiratie' voor en de verweerde mannenkop rechts 'Arbeid', terwijl tussen deze beide in een kleine 'Muze' opduikt. Anderen zien in de vrouwenkop Charley Toorop verbeeld en in de mannenkop Benito Mussolini, die door Toorop bewonderd werd.
• Op 29 november 2005 werd een recordbedrag neergelegd voor zijn Portret van mevrouw M.J. de Lange. Het schilderij werd bij Christie's geveild voor €818.400.
• Jan Toorop is lid geweest van Kunstenaarsvereniging Sint Lucas.
• Toorop ontwierp in 1923 een tweetal postzegels met toeslag in de stijl van het symbolisme. Deze zijn onder filatelisten bekend als de Tooropzegels.
• De Franse decadente schrijver Jean Lorrain had grote bewondering voor Toorops werk, zoals blijkt uit zijn roman Monsieur de Phocas (1901).
• Van 1899 tot 1904 woonde hij in Katwijk aan Zee, waarvan de eerste periode in Villa Allegonda, ontworpen door J.J.P. Oud (in samenwerking met Kamerlingh Onnes) en daarna aan de Hogeweg 1, 'Ons Prinsesje', gemeentelijk monument nr. 10, dat voor Jan Toorop werd gebouwd. De architect was H.J. Jesse.
• Tentoonstelling 'TOOROP en de tijdgeest – Alwéér geen witte kerst' in Arti Legi (Gouda) 19 december - 26 januari 2013. Expositie van twaalf litho's (1905) met als onderwerp de kaarsenproductie in de Koninklijke Stearine Kaarsenfabriek te Gouda.
• Tentoonstelling Jan Toorop in Kunstmuseum Den Haag 26 februari - 29 mei 2016. Rond de 150 kunstwerken tonen Toorops veelzijdigheid.

Zie ook

• Jan Tooropstraat, Nieuw-West (Amsterdam)
• Lijst van Nederlandse kunstschilders

Werken

• Boekbanden en omslagen ontworpen door Jan Toorop
• Portret van Annie Hall in Lissadell, Kenley, Surrey
• Dame in wit
• De drie bruiden (tekening)
• Kaarsenmakerij, litho's van Jan Toorop
• Affiche 'Delftsche Slaolie'

Literatuur (selectie)

• Victorine Hefting, Jan Toorop. 1858-1928. 2 delen. Den Haag, Haags Gemeentemuseum, 1989. Catalogus.
• F. Leidelmeijer en D. van der Cingel, Art Nouveau en Art Deco in Nederland: verzamelobjecten uit de vernieuwingen in de kunstnijverheid van 1880-1940, Amsterdam 1983, p. 39-42
• Julius de Boer, Jan Toorop, L.J. Veen, Amsterdam 1911
• Miek Janssen, Jan Toorop, Amsterdam ca. 1915
• Miek Janssen, Jan Toorop, Onze Kunst dl. 28 (juli 1915), p. 1-40
• Toorop nummer van Wendingen, maandblad voor bouwen en sieren van Architectura et Amicitia, jaargang 1 no. 12 december 1918. Diverse auteurs (omslag door Willem van Konijnenburg) met 57 afbeeldingen.
• B.H. Molkenboer, De Kruisweg van Toorop, De Beiaard 3 (dec. 1918), p. 273-301
• Miek Janssen, Schets over het leven en enkele werken van Toorop, Amsterdam (1920)
• Miek Janssen, Jan Toorop's kruiswegstaties. St. Bernulphuskerk te Oosterbeek, L.J. Veen, Amsterdam (1922), 47 bladen
• J. Cruce Kerkhof, Toorop, Gildeboek 9 (1926), p. 60-63
• Miek Janssen, Herinneringen aan Jan Toorop, Amsterdam 1933 (cf. in: Opgang 12 (1932), p. 285-286)
• Miek Janssen, Toorop bij Hugo Verriest en Stijn Streuvels te Ingoyghem (1913), Elsevier's Geïllustreerd Maandschrift 42 (1932), p. 106-109
• J.C. van Schagen, Herinneringen aan Jan Toorop en zijn werk, Zeeuws Tijdschrift 12 (1962) 5, p. 125-129
• Catalogus tentoonstelling Jan Toorop. De Nijmeegse Jaren 1908-1916, Nijmegen (Commanderie van Sint Jan) 1978
• J.W.C. van Campen, 'Over vrienden en relaties van Toorop in zijn Nijmeegse tijd', Numaga 27 (1980) 3, p. 69-89
• Catalogus tentoonstelling. Jan Toorops Kruisweg, Oosterbeek (Sint-Bernulphuskerk)
• R. Siebelhoff en A.J. Sleyster, Jan Toorop in Katwijk aan Zee, Katwijk 1985
• A.H. Huussen, Jan Toorop en de dichteres-schilderes Miek Janssen, Juffrouw Ida 12 (1986), p. 1-3
• P.-L. Mathieu, The Symbolist Generation 1870-1910, Genève/New York 1990, p. 136-139
• A. de Visser, Jan Toorop, Arnhem 1991
• I. Gerards, Jan Toorops beeld van de vrouw, Kunstschrift 1994, nr. 5, p.
• L. Heyting, 'Het kotje van Toorop. Domburgse schilders op een tentoonstelling uit 1912', Cultureel supplement NRC Handelsblad 23 september 1994, p. 3
• Plasschaert, 'Een bezoek bij Jan Toorop in den zomer van 1921, te Domburg', Kunstwerk 7 (1995), p. 34-37 (naar aanleiding van de tentoonstelling Sporen van een leven. Jan Toorop in Slot Zeist, Slot Zeist)
• M. Jager, Een feilloze hand van tekenen. Onbekende werken van Jan Toorop in Slot Zeist, Studio 2000 magazine 5 (1996) 1, p. 8-11
• J. de Vries, Jan Toorop, schilder voor de gemeenschap, in: H. Beliën, M. Bossenbroek en G.J. van Setten, In de vaart der volken. Nederlanders rond 1900. Uitgeverij Prometheus, 1998
• I.W.L. Moerman, De Katwijkse jaren van Jan Toorop, Leids Jaarboekje 91 (1999), p. 196-203
• F. van Vloten, Tussenstation Wenen. Jan Toorop van Katwijk naar Domburg, Zeeuws Tijdschrift 49 (1999), p. 12-21
• H. Kraaij, Een feest van herinnering. Domburg en de kunstkolonie van Jan Toorop en zijn kring, Studio 2000 Magazine 9 (2000), p. 4-35
• H.J. Kraaij en W. Rothuizen, Jan Toorop (1858-1928). Het late Symbolisme, Amsterdam 2001. Bij de gelijknamige tentoonstelling, gehouden in het Katwijks Museum, georganiseerd door het Jan Toorop Kabinet. Kunsthandel Studio 2000
• Jan Toorop, Autobiografische herinneringen 1858-1886 zoals gedicteerd aan Anton Reichling SJ in 1927, bezorgd door Paul Begheyn SJ, Waanders Uitgevers, Zwolle 2009
• Paul Begheyn e.a., Jan Toorop Studies: essays naar zijn werk en correspondentie in de collectie van Museum Het Valkhof, Books BV, Zwolle 2009
• Jan Toorop, Correspondentie met jezuïeten, 1908-1927, bezorgd door Paul Begheyn SJ (ANSI-NIJS, Nijmegen/Amsterdam 2014)
• Thijs Weststeijn, ‘De Indische wortels van het Nederlandse modernisme’, De Academische Boekengids 71 (2008), 2-8
• Suzanne Veldink, De werelden van Jan Toorop. Tentoonstellingscatalogus, Singer Laren, 2026

Externe links

• Jan Toorop Research Centre
• Zoektocht naar jan Toorop
• Over Toorop en de Tooropzegels
• Afbeelding van de Tooropzegels^{[dode link]}
• 'Toorop's Uitvaart', Het Vaderland, 7 maart 1928 (Bron KB)