Geschiedenis
Het Pinksterretabel wordt door de meeste kunsthistorici gedateerd in ca. 1160-1170. Stilistische overeenkomsten met andere retabels en schrijnen doen vermoeden dat het afkomstig is uit een Maaslandse werkplaats, mogelijk gevestigd in de abdij van Stavelot. Deze machtige en welvarende abdij beschikte destijds over een eigen werkplaats met een uitstekende reputatie op het gebied van edelsmeedwerk.
Het retabel is door enkele kunsthistorici in verband gebracht met Wibald van Stavelot (1130-1158) of diens opvolger Eriebald van Stavelot (1158-1193), beiden ondernemende en kunstlievende abten van Stavelot. Met name Wibald was in de jaren 1140-1158 opdrachtgever van een aantal prestigieuze religieuze edelsmeedwerken, waaronder het fameuze, maar grotendeels verloren gegane Remaclusretabel. Sommige kunsthistorici hebben gesuggereerd dat het Pinksterretabel uit hetzelfde atelier afkomstig is als enkele andere edelsmeedwerken in het bezit van de abdij van Stavelot, waarbij de naam Godfried van Hoei genoemd is. Voor dat laatste is geen sluitend bewijs voorhanden.
Het Pinksterretabel had vermoedelijk een vaste plaats in de later gesloopte abdijkerk van Stavelot. Zoals bij alle abdijen, kloosters en kapittels, betekende de Franse Revolutie en de daarop volgende annexatie van de Zuidelijke Nederlanden door de Eerste Franse Republiek het einde van de abdij van Stavelot en daarmee ook de verspreiding en in sommige gevallen vernietiging. Mogelijk nam de laatste abt, Célestin Thys, het mee naar Hanau in Duitsland toen hij in 1792 vluchtte voor de Franse revolutionaire troepen. Datzelfde gebeurde met het Stavelot-triptiek. Het kostbare voorwerp maakt sinds 1895 deel uit van de collectie van het Musée national du Moyen Âge in Parijs (inventarisnummer Cl.13247).
Beschrijving
Het Pinksterretabel wordt gezien als een meesterwerk van middeleeuwse metaalbewerking en is typerend voor de Maaslandse edelsmeedkunst rond het midden van de twaalfde eeuw. De kwaliteit van het vakmanschap is uitzonderlijk, met name het drijf- en repousseerwerk, het graveer- en pointilleerwerk, het bruinvernis en het emaille in de voor het Maasland kenmerkende champlevé-techniek. Het retabel bestaat uit twee met elkaar verbonden delen: een langwerpig rechthoekig deel en een halfrond fronton. Het geheel wordt omgeven door een dubbele sierrand, waarvan de binnenste bestaat uit graveer- en pointilleerwerk en de buitenste gedecoreerd is met bruinvernis. De breedte is 215 cm en de hoogte, inclusief het fronton, 85 cm.
Op het retabel wordt het Bijbelse verhaal van Pinksteren uitgebeeld, toen de Heilige Geest uit de hemel neerdaalde om de apostelen te versterken in hun geloof en hen bij te staan in de missioneringstaak die voor hen lag. In het onderste gedeelte is het aardse bestaan uitgebeeld met de twaalf apostelen, die door zuilen in zes tweetallen worden verdeeld. De paarsgewijze groepering van apostelen is ook op enkele Maaslandse reliekschrijnen te vinden, onder andere op de Noodkist in Maastricht en het Domitianusschrijn in Hoei. De zeven zuilen zijn deels versierd met bruinvernis. Ze vertegenwoordigen de pijlers van de Kerk. De apostelen worden niet door een opschrift geïdentificiceerd en zijn ook niet direct te herkennen aan hun attributen. Ze zitten op eenvoudige zitbanken zonder leuningen, dragen lange, geplooide gewaden, sommigen houden boeken of boekrollen in hun handen. Hun aureolen zijn van kleurrijk champlevé-emaille, individueel gedecoreerd.
Op het halfronde fronton boven de vier middelste apostelen is het hemelse rijk afgebeeld, waarin de figuur van Christus centraal staat. Met zijn rechterhand maakt hij een zegenteken en in zijn linkerhand houdt hij een open boek met de Latijnse tekst PAX VOBIS ("vrede zij met u"). Christus is omgeven door vuurtongen, die in het Bijbelse verhaal de Heilige Geest voorstellen. Deze vuurtongen hebben zich nog niet boven de hoofden van de apostelen genesteld, zoals in het Pinksterverhaal, maar zijn weergegeven boven en onder de rijk versierde segmentboog die hemel en aarde scheidt. Vanuit deze vuurtongen gaan stralen uit naar de apostelen, die met verbazing, blijdschap of overgave reageren.
De in bruinvernis aangebrachte tekst op de bovenrand van het retabel is genomen uit het communiegezang (de communio) van de hoogmis van Pinksteren. De in het Latijn gestelde tekst luidt: factus est repente de caelo sonus · advenientis spiritus vehementis · ubi erant sedentes · et repleti sunt omnes Spiritu Sancto, wat vertaald kan worden als: "Plotseling kwam er vanuit de hemel een geluid van een hevige windvlaag die over hen heen raasde, en ze werden allen vervuld met de Heilige Geest". Volgens de Amerikaanse kunsthistorica Bissera V. Pentcheva volgt de gregoriaanse melodie van deze chant de stijgende en dalende lijnen van de bovenrand van het retabel. In een essay zette zij verder uiteen hoe de in de verguld koper vormgegeven gezichten van de apostelen bij bepaald kaarslicht veranderen en het aangezicht van Christus weerspiegelen, volgens haar een door de kunstenaar bewust nagestreefd effect.
.jpg)
_(crop1).jpg)
_(crop2).jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
