Amoebe

Met de klok mee vanaf rechtsboven: Amoeba proteus, Actinophrys sol, Acanthamoeba sp., Nuclearia thermophila, Euglypha acanthophora en een neutrofiele granulocyt die bacteriën opneemt.

Een amoebe of amoeboïde is een eencellige eukaryoot die zich voortbeweegt door het uitsteken en intrekken van pseudopodia (schijnvoetjes). Met deze uitstulpingen van het cellichaam kunnen amoeben over oppervlakken kruipen en voedseldeeltjes omsluiten. Deze micro-organismen komen algemeen voor in zoet water zoals vijvers, meren en vochtige aarde. De meeste amoeben zijn vrijlevend en voeden zich met bacteriën en andere organische deeltjes.

De benaming 'amoebe' verwijst voornamelijk naar een bepaalde celvorm en levenswijze, niet naar een afzonderlijke groep eukaryoten. Amoeben zijn zeer divers en worden ingedeeld in verschillende taxonomische groepen, waaronder de Amoebozoa, Rhizaria en Heterolobosea. Het geslacht Amoeba, met als bekendste vertegenwoordiger Amoeba proteus, behoort tot de Amoebozoa.

Sommige amoeben zijn ernstige ziekteverwekkers, zoals de hersenetende amoebe Naegleria fowleri en de darmparasiet Entamoeba histolytica. Enkele soorten kunnen zelfs tijdelijk meercellig worden, zoals de uitvoerig bestudeerde slijmzwam Dictyostelium discoideum.

Kenmerken

Amoeben hebben geen celwand en kunnen daardoor gemakkelijk van vorm veranderen. Door lokale verplaatsingen van het cytoplasma kunnen ze pseudopodia (Nederlands: schijnvoetjes) vormen, waarmee ze over oppervlakken kruipen of voedseldeeltjes omsluiten. De beweging van de cel komt voort uit de gecoördineerde polymerisatie van actine aan de binnenzijde van het celmembraan. Het opnemen van voedsel gebeurt meestal door fagocytose, waarbij een prooi wordt ingesloten in een vacuole en vervolgens verteerd.

Naked amoeba in the genus Mayorella
Shell of the testate amoeba Cylindrifflugia acuminata
De 'naakte' amoebe van het geslacht Mayorella (links) en de beschermende schaal van Cylindrifflugia acuminata (rechts).

De vorm van de schijnvoetjes verschilt tussen groepen. Sommige amoeben vormen brede, stompe uitstulpingen (zoals Heterolobosea en het bekende geslacht Amoeba). In vakliteratuur worden deze vormen vaak lobose amoebae genoemd. Andere soorten, zoals in de groep Cercozoa vormen dunne, draadvormige of vertakte pseudopodia: filopodia. Bij sommige amoeben (testate amoebae) wordt de cel omgeven door een schaalstructuur bestaande uit organisch materiaal of kiezel. Voorbeelden zijn Arcella, Difflugia en Euglypha.

Voortplanting

De meeste amoeben planten zich ongeslachtelijk voort door mitotische binaire deling, waarbij uit één moedercel twee dochtercellen ontstaan. Verschillende soorten, waaronder Acanthamoeba en Naegleria, kunnen bij voedselgebrek of andere ongunstige omstandigheden in een cyste veranderen. Tijdens dit ruststadium is de stofwisseling sterk verminderd en kan de amoebe langdurig overleven. Wanneer de omstandigheden verbeteren, kan de cel weer actief worden.

Voorkomen en ecologie

Amoeben zijn wijdverspreid in vochtige milieus. Vrijlevende soorten komen voor in bodems, sedimenten en zoet water, waar zij zich voeden met bacteriën, kleine algjes en organische deeltjes. Daarmee spelen ze een rol in de regulering van microbiële gemeenschappen en de kringloop van voedingsstoffen. Ook uit zeewater zijn enkele soorten bekend.

Pathogene amoeben

Trofozoïeten van de darmparasiet Entamoeba histolytica

Sommige amoeben leven in associatie met andere organismen. Een bekend voorbeeld is Entamoeba histolytica, een darmparasiet die bij mensen amoebiasis kan veroorzaken. Besmetting vindt doorgaans plaats via voedsel of water dat met cysten is verontreinigd.

Ook enkele vrijlevende amoeben kunnen ziekteverwekkend zijn. Soorten van het geslacht Acanthamoeba kunnen onder meer keratitis (hoornvliesontsteking) veroorzaken, vooral bij contactlensdragers. De in warm zoet water voorkomende Naegleria fowleri kan via de neusholte de hersenen bereiken en een zeldzame, dodelijke herseninfectie veroorzaken.

Classificatie

Meer informatie: Protisten

In de klassieke protozoölogie werden amoeben op grond van hun schijnvoetjes samengebracht in de Sarcodina. Met de opkomst van moleculaire fylogenie bleek dat de amoeboïde levenswijze onafhankelijk is ontstaan in verschillende groepen eukaryoten. De traditionele Sarcodina wordt daarom niet meer als een natuurlijk taxon beschouwd.

De meeste bekende amoeben behoren tot de Amoebozoa, waaronder de naakte amoeben van de Tubulinea en Discosea. Andere amoeboïde organismen, zoals foraminiferen en verschillende schaalvormende amoeben, behoren tot de Rhizaria. Ook binnen de Discoba, met name de Heterolobosea, komen amoeboïde eencelligen voor. Sommige van deze organismen kunnen gedurende hun levenscyclus afwisselen tussen een amoeboïde en een flageldragende vorm.

Referenties

  1. ↑ (en) Singleton P, Sainsbury D. (2006). Dictionary of Microbiology and Molecular Biology, 3th. John Wiley & Sons, p. 32. ISBN 978-0-470-05698-1.
  2. ↑ (en) Pawlowski J, Burki F. (2009). Untangling the Phylogeny of Amoeboid Protists. Journal of Eukaryotic Microbiology 56 (1): 16-25. DOI: 10.1111/j.1550-7408.2008.00379.x.
  3. 1 2 (en) Adl SM, Bass D, Lane CE, Lukeš J, Schoch CL, Smirnov A, Agatha S, et al. (2019). Revisions to the Classification, Nomenclature, and Diversity of Eukaryotes. Journal of Eukaryotic Microbiology 66 (1): 4-119. DOI: 10.1111/jeu.12691.
  4. ↑ (en) Marée AFM, Hogeweg P. (2001). How amoeboids self-organize into a fruiting body: Multicellular coordination in Dictyostelium discoideum. PNAS 98 (7): 3879-3883. DOI: 10.1073/pnas.061535198.
  5. ↑ (en) Cosson P, Soldati T. (2008). Eat, kill or die: when amoeba meets bacteria. Current Opinion in Microbiology 11 (3): 271-276. DOI: 10.1016/j.mib.2008.05.005.
  6. ↑ (en) Smirnov AV, Chao E, Nassonova ES, Cavalier-Smith T. (2011). A Revised Classification of Naked Lobose Amoebae (Amoebozoa: Lobosa). Protist 162 (4): 545-570. DOI: 10.1016/j.protis.2011.04.004.
  7. ↑ (en) Fouque E, Trouilhé M, Thomas V, Hartemann P, Rodier M, Héchard Y. (2012). Cellular, Biochemical, and Molecular Changes during Encystment of Free-Living Amoebae. Eukaryotic Cell 11 (4): 382-387. DOI: 10.1128/EC.05301-11.
  8. ↑ (en) Schaap P, Schilde C. (2018). Encystation: the most prevalent and underinvestigated differentiation pathway of eukaryotes. Microbiology 164 (5): 727-739. DOI: 10.1099/mic.0.000653.
  9. ↑ (en) Samba-Louaka A, Delafont V, Rodier M, Cateau E, Héchard Y. (2019). Free-living amoebae and squatters in the wild: ecological and molecular features. FEMS Microbiology Reviews 43 (4): 415-434. DOI: 10.1093/femsre/fuz011.
  10. ↑ (en) Patterson DJ, Amoebae: Protists Which Move and Feed Using Pseudopodia. Tree of Life Web Project (2000). Geraadpleegd op 1 september 2025.