Yunnan-den
| Yunnan-den IUCN-status: Niet bedreigd | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||||||||
| Stone Forest Kunming | ||||||||||||||
| Taxonomische indeling | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
| Soort | ||||||||||||||
| Pinus yunnanensis Franchet (1899) | ||||||||||||||
 | ||||||||||||||
| Natuurlijk verspreidingsgebied | ||||||||||||||
 Afbeeldingen op Wikimedia Commons | ||||||||||||||
 Yunnan-den op Wikispecies | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
De Yunnan-den (Pinus yunnanensis) is een soort uit de dennenfamilie (Pinaceae). De twee tot drie variëteiten komen voor in de zuidwestelijke Chinese provincies: het zuiden van Sichuan, in Yunnan, het oosten van Guizhou en het oosten van Guangxi. De Yunnan-den vormt uitgestrekte bossen in valleien, kloven en op berghellingen, op hoogtes variërend van 400 tot 3100 meter. De boom groeit vaak op droge, zonnige hellingen en bereikt in sommige gebieden de boomgrens, waar hij een vorm van alpiene struikvegetatie aanneemt. De soort gedijt op voedselarme, ondiepe en rotsachtige bodems en is bestand tegen strenge vorst op grote hoogte.
De Yunnan-den is van groot economisch belang in China; het hout wordt voor uiteenlopende doeleinden gebruikt, uit de hars wordt terpentijn gewonnen en uit de bast worden looistoffen verkregen.
In Nederland komt de Yunnan-den voor in de Hortus Botanicus Leiden, Arboretum Assen, Pinetum Quatrebras in Groningen en in Arboretum Oostereng.
Beschrijving
De Yunnan-den is een groenblijvende boom die een hoogte van 30 meter en een stamdiameter van 100 centimeter kan bereiken; in zeldzame gevallen groeit de Yunnan-den als een struik. De stam is recht en vertakt zich soms binnen het kroongebied. De bast is grijsbruin – verkleurend naar grijs – in de lengte gegroefd en schilferig; ze breekt in onregelmatige platen en laat los in stroken van verschillende afmetingen. De takken groeien horizontaal of buigen naar beneden, waardoor een koepelvormige of platte kroon ontstaat. Twijgen met naalden zijn robuust. Nadat de naalden zijn afgevallen, blijven de twijgen ruw en kaal door de aanwezigheid van bladkussentjes. De bast op jonge, dikke en doorgaans robuste twijgen is roodbruin en verkleurt later naar grijsbruin. In één jaar tijd kunnen deze takken een lengte van 35 centimeter bereiken.
De winterknoppen zijn roodbruin, langwerpig-eivormig en hebben een spitse top. Eindknoppen kunnen tot 25 millimeter lang worden, terwijl zijknoppen kleiner zijn en geen hars bevatten. De knopschubben liggen aangedrukt tegen de knop en zijn roodbruin van kleur. De naalden – zelden in paren, maar meestal in bundels van drie – zitten vast in een blijvende schede (bundelschede) van 10 tot 15 millimeter lang. De naalden zijn lichtgroen, recht, dun, buigzaam en licht gedraaid; ze zijn doorgaans 7 tot 20 centimeter lang – in zeldzame gevallen tot 30 centimeter – en 1 tot 1,2 millimeter dik. In dwarsdoorsnede zijn ze waaiervormig-driehoekig of halfrond, met fijn getande randen en spitse of toegespitste uiteinden. Alleen de langste naalden hangen omlaag. Elke naald bevat vier of vijf harskanalen, die centraal of dichter bij het oppervlak zijn gelegen. Aan alle zijden van de naalden bevinden zich fijne lijnen met huidmondjes.
De mannelijke kegels (stuifmeelkegels) zijn kort, cilindrisch, geel van kleur en ongeveer 2 centimeter lang. De vrouwelijkekegels (zaadkegels) groeien in paren of in kransen van maximaal vijf stuks; ze zitten aan korte steeltjes of lijken vrijwel direct op de tak te staan (zittend). In gesloten toestand zijn de zaadkegels eivormig-kegelvormig en nagenoeg symmetrisch; ze zijn 5 tot 10 (soms 11) centimeter lang en hebben een diameter van 3,5 tot 4,5 centimeter. Wanneer ze openstaan, bereiken ze een diameter van 5 tot 7 centimeter. Ze openen al vroeg, maar blijven vervolgens nog enkele jaren aan de boom zitten. De zaadschubben zijn houtachtig, stijf en langwerpig tot omgekeerd eivormig; afgezien van het basale deel staan ze vrijwel horizontaal naar buiten gericht. De apofyse is verheven, varieert in vorm en is voorzien van een dwarslopende kiel; de kleur verandert tijdens het rijpen van groen naar lichtbruin of kastanjebruin. De umbo is plat of verheven en loopt uit in een klein stekeltje.
De zaden zijn eivormig, 4 tot 5 millimeter lang en bruin van kleur. De vleugel is 12 tot 15 millimeter lang en ongeveer 6 millimeter breed; de kleur varieert van lichtbruin tot grijsbruin.
De bestuiving vindt plaats in april en mei, en de zaden rijpen in oktober het daarop volgendjaar.
Bast
Knop
Naalden
Mannelijke kegels
Jonge vrouwelijke kegels
Naalden en vrouwelijke kegels
Vrouwelijke kegels en naalden
Zaden
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpeg)
Gebruik
De Yunnan-den is van groot economisch belang in China; de soort groeit van nature in een gebied van 5,5 tot 6 miljoen hectare en wordt op nog eens 275.000 hectare aangeplant (cijfers van 2010). Het hout wordt gebruikt als brandhout, als rondhout voor palen, elektriciteits- en telefoonmasten en in de bouw, evenals voor hekwerken, poorten en transportverpakkingen. Daarnaast wordt het verwerkt in meubels, multiplex, houtpulp en cellulose. Uit de hars wordt terpentijn gewonnen, terwijl de bast looistoffen (tannines) levert. De naalden dienen als veevoer of worden gedistilleerd voor de productie van olie en geneesmiddelen. De bomen worden ook aangeplant als windscherm en ter bestrijding van erosie. In China is het een populaire sierboom, al wordt hij elders – afgezien van arboreta – zelden aangeplant. Het is een pioniersoort die invasief gedrag kan vertonen.
Taxonomie
Pinus yunnanensis vertoont gelijkenissen met Pinus tabuliformis en kan daarmee een hybride vormen, bekend als Pinus × densata — een taxon dat ook als een afzonderlijke soort, Pinus densata (Mast.), wordt erkend. Pinus yunnanensis wordt soms beschouwd als een ondersoort van Pinus kesiya of als een variëteit van Pinus insularis (waarbij die laatste zelf weer wordt gezien als een variëteit, namelijk Pinus kesiya var. langbianensi). Nauwkeuriger genetisch onderzoek is vereist om hierover uitsluitsel te geven; tot die tijd wordt de status als zelfstandige soort doorgaans gehandhaafd (peildatum 2010).
Afhankelijk van de auteur worden er twee of drie variëteiten onderscheiden:
- Pinus yunnanensis var. yunnanensis vormt bomen tot 30 meter hoog, met naalden die niet of slechts licht overhangen; deze naalden zijn 10 tot 20 (soms tot 30) centimeter lang en bevatten vier tot zes harskanalen. De zaadkegels openen zich bij rijpheid en vallen van de boom nadat ze hun zaden hebben vrijgegeven. Het natuurlijke verspreidingsgebied omvat het zuiden van Sichuan, Yunnan en de oostelijke delen van Guizhou en Guangxi.
- Pinus yunnanensis var. pygmaea (Hsueh f.) Hsueh f. groeit als een struik en bereikt in alpiene omgevingen een hoogte van maximaal 2 meter. De naalden zijn 7 tot 13 centimeter lang, stijf, hangen niet omlaag en bevatten twee of drie harskanalen. De zaadkegels groeien in trossen en blijven lang aan de boom zitten; de zaden komen niet op een specifiek moment in het jaar vrij, maar als reactie op omgevingsomstandigheden. Deze variëteit komt voor in het zuidwesten van Sichuan en in Yunnan, op hoogtes tussen 2200 en 3100 meter.
- Pinus yunnanensis var. tenuifolia W.C.Cheng & Y.W.Law vormt bomen tot 30 meter hoog met hangende naalden. Deze naalden zijn 20 tot 30 centimeter lang, minder dan 1 millimeter dik en bevatten vier tot zes harskanalen. De zaadkegels openen zich bij rijpheid en vallen van de boom nadat ze hun zaden hebben vrijgegeven. Deze variëteit komt voor in Guangxi en Guizhou, in rivierdalen op hoogtes tussen 400 en 1200 meter. De verschillen tussen deze variëteit en de variëteit yunnanensis zijn echter zo gering dat Aljos Farjon de variëteit tenuifolia niet erkent en deze in plaats daarvan onder de variëteit yunnanensis schaart.
Externe links
Referenties
- 1 2 3 4 5 Aljos Farjon: A Handbook of the World's Conifers, Band 2, S. 783
- 1 2 3 4 Aljos Farjon: A Handbook of the World's Conifers, Band 2, S. 782
- ↑ Christopher J. Earle, Pinus yunnanensis, The Gymnosperm Database, geraadpleegd op 2013-03-09
- 1 2 3 Liguo Fu, Nan Li, Thomas S. Elias, Robert R. Mill: Pinus yunnanensis, in Flora of China, Band 4, S. 15
- ↑ Liguo Fu, Nan Li, Thomas S. Elias, Robert R. Mill: Wu Zheng-yi, Peter H. Raven (Hrsg.): Flora of China. Volume 4: Cycadaceae through Fagaceae. Science Press und Missouri Botanical Garden Press, Beijing und St. Louis, 1999, ISBN 0-915279-70-3. Pinus yunnanensis var. yunnanensis, S. 15.
- ↑ Aljos Farjon: A Handbook of the World's Conifers, Band 2, S. 783–784
- ↑ Liguo Fu, Nan Li, Thomas S. Elias, Robert R. Mill: Pinus yunnanensis var. pygmaea, in Flora of China, Band 4, S. 15
- ↑ Liguo Fu, Nan Li, Thomas S. Elias, Robert R. Mill: Pinus yunnanensis var. tenuifolia, in Flora of China, Band 4, S. 15
- ↑ Aljos Farjon: A Handbook of the World's Conifers, Band 2, S. 782–783
· 
· 