Amborella trichopoda

*Amborella trichopoda*
	; Amborella trichopoda
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	Amborellanae
Rząd	amborellalowce
Rodzina	amborellowate
Rodzaj	amborella
Gatunek	Amborella trichopoda
	Nazwa systematyczna
	Amborella trichopoda Baill.; Adansonia 10: 354 (1873)
	Kategoria zagrożenia (IUCN)
	; najmniejszej troski
	Multimedia w Wikimedia Commons

Amborella trichopoda – gatunek z monotypowego rodzaju amborella (Amborella), rodziny amborellowatych (Amborellaceae) i rzędu amborellowców (Amborellales; w systemie Ruggiero i in. 2015 też nadrzędu Amborellanae). Rozłożysty krzew występujący współcześnie tylko na wyspie Nowa Kaledonia na Oceanie Spokojnym. Zgodnie z danymi filogenetycznymi uwzględnionymi w systemach APG rodzina ta stanowi grupę siostrzaną dla wszystkich pozostałych okrytonasiennych, tj. reprezentuje prostą linię potomną przodków roślin okrytonasiennych. Z tego też powodu, podkreślając odrębność taksonu, nadawana jest mu ranga rzędu Amborellales.

Gatunek nie posiada znaczenia ekonomicznego, ale ze względu na znaczenie naukowe uprawiany jest w ogrodach botanicznych, choć jest w nich rośliną rzadką.

Rozmieszczenie geograficzne

Gatunek znany jest tylko z wyspy Nowa Kaledonia, gdzie rośnie w jej środkowej i na pojedynczych stanowiskach w północnej części. Występuje w lasach na rzędnych od 200 do 1000 m n.p.m. (większość roślin rośnie między 500 i 800 m n.p.m.). Lokalnie bywa liczny w obszarze między Plateau de Dogny i zlewnią rzeki Tipindjé. Najbardziej obfite stanowiska znajdują się w pobliżu miejscowości Sarraméa, Tchamba i Touho.

Ponieważ przodkowie amborellowców oddzielili się od pozostałych okrytonasiennych około 130 milionów lat temu, a Nowa Kaledonia wypiętrzyła się z oceanu przed ok. 37 milionami lat, rośliny te musiały rozwijać się gdzieś indziej i wyginąć w obszarze pierwotnego występowania (ew. w międzyczasie zanikł ląd, na którym występowały, zob. Zelandia).

Morfologia

Pokrój: Rośliny o pędach zdrewniałych osiągających do 8 m wysokości. Pędy nieregularnie rozgałęziają się, w efekcie roślina ma postać rozłożystego krzewu, czasem o pokroju zbliżonym do pnącza lub niewielkiego drzewa (siewka i młoda roślina ma wzrost sympodialny). Młode pędy są nagie lub owłosione.

Liście: Skrętoległe, początkowo wyrastają spiralnie, później dwurzędowo, bez przylistków. Mają ogonki o długości ok. 1 cm. Blaszki są pojedyncze, zimozielone, skórzaste, całobrzegie lub o brzegu falistym do wyraźnie piłkowanego, czasem nawet pierzasto klapowane, o wierzchołkach zaostrzonych i nieco podwijających się. Liście osiągają 10, rzadko do 16 cm długości i 4, rzadko 6 cm szerokości. Użyłkowanie jest pierzaste, z wiązkami łączącymi się przy brzegu blaszki.

Kwiaty: Rośliny rozdzielnopłciowe z drobnymi kwiatami (poniżej 7 mm średnicy) zebranymi w niewielkie (do ok. 2,5 cm długości), składające się z 2–5 kwiatów, wierzchotkowate kwiatostany wyrastające (często licznie) w kątach liści. Okwiat o średnicy 3–5 mm, niezróżnicowany, biały lub lekko zielonawy z białym brzegiem, złożony z (5) 6–8 (13) listków (liczniejszych w kwiatach męskich), ułożonych skrętolegle, u nasady nieco zrośniętych. Wewnętrzne listki okwiatu w czasie kwitnienia są większe od zewnętrznych i wywinięte na zewnątrz. W listkach okwiatu znajduje się pojedyncza żyłka przewodząca. Pod okwiatem wyróżniane bywają podobne do jego listków dwa podkwiatki. W środku kwiatu znajduje się sterylne, piramidalne przedłużenie osi pędu.; Kwiaty męskie z licznymi (12–22, rzadko do 100) pręcikami o pylnikach niemal siedzących (nitki są krótkie i szerokie), ułożonych w 3–5 okółkach, z których zewnętrzny przylega do okwiatu. Główki pręcików kształtu trójkątnego, z rozsuniętymi pylnikami i z wydłużonym łącznikiem między nimi. Woreczki pyłkowe otwierają się podłużnymi pęknięciami. Ziarna pyłku bez porów, a jedynie z cieńszymi miejscami. Niezróżnicowane morfologicznie prątniczki mają sterylne pylniki.; Kwiaty żeńskie z 1–2 białawymi prątniczkami (rzadko bez nich lub z trzema) i zwykle 5, rzadziej 4, 6–8 wolnymi, górnymi owocolistkami ułożonymi w jednym okółku (według niektórych autorów spiralnie). Brzegi owocolistków nie są całkowicie zrośnięte w części szczytowej. Znamię siedzące, tworzone przez wywinięte brzegi owocolistka, białawe lub żółtawe. Zalążek pojedynczy, usytuowany marginalnie, opisywany jako hemianatropowy (poprzeczny) i ortotropowy (wyprostowany). Woreczek zalążkowy jest wyjątkowy wśród okrytonasiennych – 8-komórkowy i 9-jądrowy.

Owoce: Zbiorowe, tworzone przez krótkoszypułkowe, mięsiste pestkowce. Owoce początkowo są zielone, dojrzałe są czerwone. Osiągają 8–10 mm długości i 6–8 mm średnicy. Owoce powstają zwykle tylko z trzech owocolistków. Pestki o powierzchni dziobatej, z komorami wypełnionymi substancjami żywicznymi. Zarodek drobny z dwoma liścieniami. Bielmo obfite.

Biologia

Do cech pierwotnych Amborella trichopoda należy m.in. brak naczyń (w drewnie wtórnym obecne są tylko cewki) oraz komórek wydzielniczych z olejkami eterycznymi – obecnych u innych grup bazalnych roślin okrytonasiennych. Specyficzny jest mitochondrialny DNA o rozmiarze 7-krotnie większym niż u innych roślin, zawierający geny pochodzące z poziomego transferu od co najmniej dwóch gatunków mchów, przedstawiciela zielenic Coccomyza i licznych okrytonasiennych (bukowców, szczawikowców, sandałowców, wilczomleczowatych i bambusa). W efekcie DNA z mitochondriów amborelli nazwany został „grobowcem cudzych genów”.

Kwiaty o słodkim zapachu wydzielanym nocą zapylane są przez owady i wiatr. Pozostają otwarte w dzień i w nocy. Rośliny są dwupienne, ale w różnych sezonach mogą rozwijać kwiaty różnych płci (tj. mogą zmieniać płeć).

Liczba chromosomów 2n = 26.

Ekologia

Gatunek występuje na glebach powstających ze skał łupkowych w podszycie zawsze zielonych lasów wilgotnych w ekoregionie AA0113 Nowokaledońskie lasy deszczowe (New Caledonia rain forests). Panuje tu klimat podrównikowy kształtowany przez monsuny wiejące z południowego wschodu. Temperatura na wysokościach zajmowanych przez amborellę wynosi w ciągu roku od 16°C do 24°C. Najwyższe opady występują od stycznia do marca, a najniższe od września do listopada.

Rośliny uprawiane w Europie są porażane przez Globisporangium splendens. Ten kosmopolityczny lęgniowiec występuje także na Nowej Kaledonii.

Roślina jest bioakumulatorem glinu.

Systematyka

Rodzaj Amborella i gatunek A. trichopoda opisane zostały po raz pierwszy przez Henri Ernesta Baillona w 1869 roku (w Histoire des plantes), a diagnoza taksonomiczna opublikowana została w czasopiśmie Adansonia(inne języki) cztery lata później. Baillon dysponował tylko materiałem z kwiatami męskimi i ze względu na jego podobieństwo do roślin z rodzaju Hedycarya z rodziny poleńcowatych Monimiaceae zaliczył gatunek do tej rodziny. Dopiero 80 lat później, w 1948 I.W. Bailey oraz B.G.L. Swamy po zbadaniu roślin z kwiatami żeńskimi odkryli, że to takson wymagający wyodrębnienia do osobnej, monotypowej rodziny. Rodzina Amborellaceae wyróżniana była w różnych systemach drugiej połowy XX wieku (Cronquista z 1981, Dahlgrena z 1989, Takhtajana z 1999) w obrębie rzędu wawrzynowców (Laurales). Analizy molekularne na przełomie XX i XXI wieku wykazały, że rodzina ta jest siostrzaną dla wszystkich pozostałych okrytonasiennych. Amborellowce (Amborellales) wraz z grzybieniowcami (Nympheales) i Austrobaileyales łączone są w tzw. grad ANA skupiający najstarsze linie rozwojowe okrytonasiennych (skrót od pierwszych liter nazw naukowych rzędów).

W systemach APG I (1998) i APG II (2003) rodzina wymieniona była jako zajmująca niejasną pozycję (Incertae sedis) wśród kladów bazalnych okrytonasiennych. W systemie Takhtajana z 2009 zaliczona została do monotypowego rzędu Amborellales w nadrzędzie Nymphaeanae i podklasie Magnoliidae. W systemach APG III (2009), APG IV (2016) i APG V (2026) takson wyodrębniany jest jako bazalny w randze monotypowej rodziny i rzędu. W opartym na APG III systemie Ruggiero i in. z 2015 takson podniesiony został do rangi nadrzędu Amborellanae jako jedna z 18 linii rozwojowych okrytonasiennych tej rangi.

Pozycja filogenetyczna według system APG V z 2026

okrytonasienne

amborellowce Amborellales

grzybieniowce Nympheales

Austrobaileyales

zieleńcowce Chloranthales

	kanellowce Canellales

	pieprzowce Piperales

	wawrzynowce Laurales

	magnoliowce Magnoliales

	jednoliścienne monocots

	rogatkowce Ceratophyllales

	dwuliścienne właściwe eudicots

Pozycja filogenetyczna w obrębie okrytonasiennych według Yanga i in. (2020)

←

amborellowce Amborellales

grzybieniowce Nymphaeales

Austrobaileyales

→

jednoliścienne monocots

→

magnoliowe Magnoliidae

zieleńcowce Chloranthales

	rogatkowce Ceratophyllales

→	dwuliścienne właściwe eudicots

Klasyfikacja systematyczna

rząd Amborellales Melikyan, A.V. Bobrov & Zaytzeva in F. Manitz & F.H. Hellwig, 14 Symp. Biodiv. Evolutionsbiol.: 122. 1 Sep 1999
- rodzina Amborellaceae Pichon in Bull. Mus. Hist. Nat. (Paris), ser. 2, 20: 384. 25 Oct 1948
  - rodzaj Amborella Baillon, Adansonia 10: 354. 20 Feb 1873
    - gatunek Amborella trichopoda Baill. Adansonia 10: 354 1873

Nazewnictwo

Nazwa Amborella jest zdrobnieniem malgaskiego słowa ambora oznaczającego roślinę z rodzaju Tambourissa(inne języki), którą pierwotnie uznano za najbliżej spokrewnioną z A. trichopoda.

Zagrożenia i ochrona

Gatunek nie jest uznawany za bezpośrednio zagrożony i zaliczany jest na czerwonej liście Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) do gatunków najmniejszej troski (least concern – LC). Nie podlega ochronie prawnej. Część populacji występuje w obszarze chronionym Aoupinié. Wskazuje się jednak na zagrożenie dla perspektyw gatunku z powodu degradacji siedliska – niszczeniem lasów z powodu eksploatacji drewna, budowy dróg i górnictwa, będącego głównym źródłem dochodów terytorium. Problem stanowią też sprowadzone tu gatunki obce – rośnie tu ok. 800 zdziczałych neofitów, a niektóre populacje amborelli są poważnie zagrożone żerowaniem introdukowanych gatunków zwierząt – sambara sundajskiego i zdziczałych świń domowych.

Gatunek namnażany jest w Nowej Kaledonii przynajmniej przez jedną ze szkółek oraz w Institut Agronomique Néo-Calédonien(inne języki). Poza terytorium zaczął być uprawiany dopiero około 1980 roku w ogrodach botanicznych, aczkolwiek pozostaje w nich rośliną rzadką.

Uprawa

Rośliny tego gatunku rozmnażane są za pomocą nasion i sadzonek zielnych oraz wpół zdrewniałych. Sadzonki wymagają ochrony za pomocą węgla aktywnego przed zainfekowaniem patogenem grzybowym. Sadzone są w podłożu z torfu, pyłu gliniastego, pumeksu i tzw. kamieni lawowych (w takim samym podłożu uprawiane są też rośliny dorosłe). Utrzymywać należy dużą wilgotność powietrza. Sadzonki ukorzeniają się po ok. 12–14 tygodniach. Rośliny w uprawie nie powinny być narażane na spadki temperatur poniżej 10°C, temperatury przekraczające 25°C oraz silne nasłonecznienie.

Przypisy

1 2 Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-02-28] (ang.).
1 2 3 4 5 6 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Evolution; Amborellales : Amborellales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-04-12] (ang.).
1 2 3 Amborella trichopoda Baill., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2025-09-06] .
1 2 3 4 Veillon i inni, Amborella trichopoda, [w:] NC Plants RLA [online], iucnredlist.org, 2020 [dostęp 2025-09-06] .
1 2 3 4 5 6 Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 25. ISBN 83-214-1305-6.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Gurcharan Singh: Plant Systematics. An Integrated Approach. Enfield: Science Publishers, INC, 2004, s. 306. ISBN 1-57808-351-6.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Bernadette Grosse-Veldmann, Nadja Korotkova, Bernhard Reinken, Wolfram Lobin, Wilhelm Barthlott. Amborella trichopoda – Cultivation of the most ancestral angiosperm in botanic gardens. „Sibbaldia: the Journal of Botanic Garden Horticulture”, s. 143-154, 2011. DOI: 10.24823/Sibbaldia.2011.127.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 88. ISBN 978-1842466346.
1 2 ColeC. T.CH. ColeC., HilgerH. H.H. HilgerH., StevensS. P.F. StevensS., BaranowB. P. BaranowB., Filogeneza roślin okrytozalążkowych – Systematyka Roślin Kwiatowych, Polskie tłumaczenie/Polish version of (2018) Angiosperm Phylogeny Poster – Flowering Plant Systematics [online], 2018 .
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Armen Takhtajan: Flowering Plants. Springer Netherlands, 2009, s. 13-14. ISBN 978-1-4020-9609-9.
1 2 3 4 5 Louis P. Ronse DeL.P.R.D. Craene Louis P. Ronse DeL.P.R.D., Basal Angiosperms: The Ascent of Flowers, [w:] Floral Diagrams: An Aid to Understanding Flower Morphology and Evolution, Cambridge University Press, 2022, s. 74-101 .
↑ Peter H.P.H. Raven Peter H.P.H., Susan E.S.E. Eichhorn Susan E.S.E., Ray F.R.F. Evert Ray F.R.F., Biologia roślin, t. 1, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2023, s. 499, ISBN 978-83-01-22896-5 .
↑ Michael G. Simpson: Plant Systematics. Amsterdam, Boston, Heidelberg...: Academic Press Elsevier, 2010, s. 185-186. ISBN 978-0-12-374380-0.
↑ David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 39, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
↑ Amborella trichopoda. [w:] Plants of New Caledonia [on-line]. Atlanta Botanical Garden. [dostęp 2022-05-26].
1 2 L.L. Watson L.L., M.J.M.J. Dallwitz M.J.M.J., Amborellaceae Pichon., [w:] The Families of Angiosperms [online], delta-intkey.com [dostęp 2025-09-06] .
↑ K. Bremer, M.W. Chase i 30 in.. An ordinal classification for the families of flowering plants. „Annals of the Missouri Botanical Garden”. 85, 4, s. 531-553, 1998.
↑ The Angiosperm Phylogeny Group. An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III. „Botanical Journal of the Linnean Society”. 161, 2, s. 105–121, 2009. DOI: 10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x.
↑ The Angiosperm Phylogeny Group. An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV. „Botanical Journal of the Linnean Society”. 181, 1, s. 1–20, 2016. DOI: 10.1111/boj.12385.
1 2 James W.J.W. Byng James W.J.W. i inni red., Large-scale nuclear and plastid phylogenomic analyses inform an updated Angiosperm Phylogeny Group classification: APG V, „J Syst Evol”, 64 (5), 2026, s. 845-874 [dostęp 2026-10-01] .
↑ LingxiaoL. Yang LingxiaoL. i inni, Phylogenomic Insights into Deep Phylogeny of Angiosperms Based on Broad Nuclear Gene Sampling, „Plant Communications”, 1 (2), 2020, s. 100027, DOI: 10.1016/j.xplc.2020.100027, PMID: 33367231, PMCID: PMC7747974 [dostęp 2021-01-24] (ang.).
1 2 Robert W. Kiger, James L. Reveal: A comprehensive scheme for standardized abbreviation of usable plant-family names and type-based suprafamilial names. University of Maryland. [dostęp 2019-04-12].
↑ Amborella. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-04-12].

[ruggiero-1] 1 2 Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-02-28] (ang.).

[apweb-2] 1 2 3 4 5 6 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Evolution; Amborellales : Amborellales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-04-12] (ang.).

[powo-3] 1 2 3 Amborella trichopoda Baill., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2025-09-06] .

[iucn-4] 1 2 3 4 Veillon i inni, Amborella trichopoda, [w:] NC Plants RLA [online], iucnredlist.org, 2020 [dostęp 2025-09-06] .

[slownik-5] 1 2 3 4 5 6 Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 25. ISBN 83-214-1305-6.

[gurch-6] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Gurcharan Singh: Plant Systematics. An Integrated Approach. Enfield: Science Publishers, INC, 2004, s. 306. ISBN 1-57808-351-6.

[veld-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Bernadette Grosse-Veldmann, Nadja Korotkova, Bernhard Reinken, Wolfram Lobin, Wilhelm Barthlott. Amborella trichopoda – Cultivation of the most ancestral angiosperm in botanic gardens. „Sibbaldia: the Journal of Botanic Garden Horticulture”, s. 143-154, 2011. DOI: 10.24823/Sibbaldia.2011.127.

[maarten-8] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 88. ISBN 978-1842466346.

[baranow-9] 1 2 ColeC. T.CH. ColeC., HilgerH. H.H. HilgerH., StevensS. P.F. StevensS., BaranowB. P. BaranowB., Filogeneza roślin okrytozalążkowych – Systematyka Roślin Kwiatowych, Polskie tłumaczenie/Polish version of (2018) Angiosperm Phylogeny Poster – Flowering Plant Systematics [online], 2018 .

[armen-10] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Armen Takhtajan: Flowering Plants. Springer Netherlands, 2009, s. 13-14. ISBN 978-1-4020-9609-9.

[ronse-11] 1 2 3 4 5 Louis P. Ronse DeL.P.R.D. Craene Louis P. Ronse DeL.P.R.D., Basal Angiosperms: The Ascent of Flowers, [w:] Floral Diagrams: An Aid to Understanding Flower Morphology and Evolution, Cambridge University Press, 2022, s. 74-101 .

[raven-12] Peter H.P.H. Raven Peter H.P.H., Susan E.S.E. Eichhorn Susan E.S.E., Ray F.R.F. Evert Ray F.R.F., Biologia roślin, t. 1, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2023, s. 499, ISBN 978-83-01-22896-5 .

[simpson-13] Michael G. Simpson: Plant Systematics. Amsterdam, Boston, Heidelberg...: Academic Press Elsevier, 2010, s. 185-186. ISBN 978-0-12-374380-0.

[mabb-14] David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 39, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[15] Amborella trichopoda. [w:] Plants of New Caledonia [on-line]. Atlanta Botanical Garden. [dostęp 2022-05-26].

[delta-16] 1 2 L.L. Watson L.L., M.J.M.J. Dallwitz M.J.M.J., Amborellaceae Pichon., [w:] The Families of Angiosperms [online], delta-intkey.com [dostęp 2025-09-06] .

[apgI-17] K. Bremer, M.W. Chase i 30 in.. An ordinal classification for the families of flowering plants. „Annals of the Missouri Botanical Garden”. 85, 4, s. 531-553, 1998.

[apgIII-18] The Angiosperm Phylogeny Group. An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III. „Botanical Journal of the Linnean Society”. 161, 2, s. 105–121, 2009. DOI: 10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x.

[apgIV-19] The Angiosperm Phylogeny Group. An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV. „Botanical Journal of the Linnean Society”. 181, 1, s. 1–20, 2016. DOI: 10.1111/boj.12385.

[apgV-20] 1 2 James W.J.W. Byng James W.J.W. i inni red., Large-scale nuclear and plastid phylogenomic analyses inform an updated Angiosperm Phylogeny Group classification: APG V, „J Syst Evol”, 64 (5), 2026, s. 845-874 [dostęp 2026-10-01] .

[yang-21] LingxiaoL. Yang LingxiaoL. i inni, Phylogenomic Insights into Deep Phylogeny of Angiosperms Based on Broad Nuclear Gene Sampling, „Plant Communications”, 1 (2), 2020, s. 100027, DOI: 10.1016/j.xplc.2020.100027, PMID: 33367231, PMCID: PMC7747974 [dostęp 2021-01-24] (ang.).

[kiger-22] 1 2 Robert W. Kiger, James L. Reveal: A comprehensive scheme for standardized abbreviation of usable plant-family names and type-based suprafamilial names. University of Maryland. [dostęp 2019-04-12].

[ing-23] Amborella. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-04-12].