Argument kosmologiczny

Argument kosmologiczny – jeden z rodzajów rozumowań mających na celu argumentowanie za istnieniem Boga, według którego istnienie świata, bytów przygodnych, ruchu lub zachodzących zmian wymaga ostatecznej, niezależnej, koniecznej racji istnienia bądź przyczyny, którą nazywamy Bogiem. Argument ten został sformułowany m.in. przez Arystotelesa i powtórzony przez Tomasza z Akwinu, występuje m.in. w formie argumentu kalām, argumentu z ruchu, argumentu z przygodności i argumentu z racji dostatecznej.

Treść

Pierwsze próby sformułowania takiego argumentu współcześnie znajdowane są u Platona (Prawa 10). Wyraźniejszą postać nadał mu Arystoteles (Metafizyka 12; Fizyka 7, 8), zaś średniowieczni filozofowie arabscy i żydowscy (Al-Ghazali, Awicenna, Majmonides) sformułowali własne szczegółowe argumenty kosmologiczne. Za locus classicus argumentów kosmologicznych uważa się pierwsze trzy (lub, zdaniem niektórych uczonych, wszystkie) spośród „pięciu dróg” sformułowanych przez Tomasza z Akwinu w jego Summa theologiae. Idąc częściowo za Akwinatą, swoją wersję argumentu przedstawił Duns Szkot. W nowożytności własne ujęcia argumentów kosmologicznych zaproponowali Gottfried Wilhelm Leibniz i Samuel Clarke, zaś nowożytne krytyki tego argumentu pochodzą m.in. od Davida Hume'a i Immanuela Kanta. Współcześnie jest szeroko dyskutowany w ramach analitycznej filozofii religii.

Argument kosmologiczny jest raczej typem argumentu, niż konkretnym argumentem. Charakteryzuje go wnioskowanie od pewnych przyjmowanych początkowo faktów o wszechświecie do istnienia specyficznego bytu, zazwyczaj utożsamianego z Bogiem. W zależności od argumentu, początkowymi faktami o świecie mogą być rodzaje bytów, relacji lub zdarzeń we wszechświecie, które są przyczynowo zależne lub uwarunkowane. Także sam wszechświat (jako całość bytów uwarunkowanych) może być uwarunkowany w tym sensie, że mógłby być inny niż jest lub w ogóle nie istnieć. Na podstawie tych faktów wnioskuje się dedukcyjnie, indukcyjnie lub abdukcyjnie, że istnieje pierwsza przyczyna, nieporuszony poruszyciel, przyczyna podtrzymująca, byt konieczny lub byt osobowy (Absolut, Bóg), który jest przyczyną wszechświata lub podtrzymuje wszechświat w istnieniu. Częścią rozumowania kosmologicznego jest też często uzasadnianie konieczności uniknięcia aporii regressus ad infinitum.

Argumenty kosmologiczne a regres w nieskończoność
Uwarunkowane Przyczynowość ontologiczna Nieuwarunkowane (Absolut, Bóg)
poruszane aporia nieskończonego szeregu warunków uwarunkowanych nieporuszany „poruszyciel”
przygodne konieczne
skończone nieskończone

Argument kalām

Argument kalām (od arab. عِلْم ٱلْكَلَام,ʿilm al-kalām – muzułmańska teologia spekulatywna) jest rodzajem argumentu kosmologicznego, który został rozwinięty przez myślicieli arabskich. Najogólniejszy schemat tego argumentu jest następujący:

  1. Wszystko, co zaczyna istnieć, ma przyczynę swego istnienia w czymś innym.
  2. Wszechświat zaczął istnieć.
  3. Zatem wszechświat ma przyczynę swego istnienia; tą przyczyną jest Bóg.

Drugą przesłankę argumentu tradycyjnie wspierano argumentami dowodzącymi niemożliwości istnienia „aktualnej nieskończoności”. Zbliżonej wersji argumentu współcześnie broni m.in. William Lane Craig.

Argument w tej wersji był krytykowany m.in. przez Tomasza z Akwinu, który uważał, że nie można udowodnić czysto rozumowymi argumentami, że wszechświat miał swój początek. Współczesna krytyka argumentu dotyczy obydwu jego przesłanek, zaś druga jest krytykowana przede wszystkim ponieważ jej treść uznaje się za wykraczającą poza filozofię religii i jest ona dyskutowana w ramach kosmologii fizycznej. Na zasadzie retorsio argumenti skonstruowany został również argument kalām za ateizmem.

Według teistów współczesna nauka, szczególnie kosmologia i drugie prawo termodynamiki, popierają kluczową przesłankę argumentu.

Argumenty z ruchu

Argument po raz pierwszy przedstawiony został przez Arystotelesa w Metafizyce, zaś rozwinięty został w słynnej pierwszej drodze świętego Tomasza jako droga z ruchu (ex motu). W XX w. próbę formalizacji logicznej argumentu ex motu przeprowadził Jan Salamucha, a następnie Józef Maria Bocheński. Współczesnej wersji argumentu broni m.in. Edward Feser. Zdaniem części współczesnych obrońców argumentu ex motu, pojęcie ruchu należy w nim rozumieć na gruncie metafizyki klasycznej, jako przejście z możności do aktu.

Argument ten wychodzi od faktu zmiany, rozumianej jako urzeczywistnianie (aktualizacja) potencjalności (możności). Coś, co jest jedynie potencjalne, nie może samo siebie urzeczywistnić – wymaga działania czegoś, co już jest aktualne. Co więcej, samo istnienie rzeczy złożonych z aktu i możności wymaga nieustannego podtrzymywania przez utrzymujące byt w istnieniu przyczyny. Mogą w ten sposób powstać dwa rodzaje hierarchicznych łańcuchów zależności przyczynowych: per se (in esse) i per accidens (in fieri). W przypadku łańcuchów per accidens przyczyna jest potrzebna jedynie do zainicjowania skutku, a gdy skutek już zaistnieje, staje się niezależny od swojej przyczyny (np. ojciec płodzący syna, który potem płodzi własnego syna). W przypadku ciągów przyczynowych per se wszystkie przyczyny muszą działać jednocześnie (na przykład w przypadku ręki poruszającej kamień laską). Hierarchiczny łańcuch zależności przyczynowych per se nie może ciągnąć się w nieskończoność, a żeby w ogóle zaistnieć musi posiadać "dawcę", którym musi być byt, który sam nie wymaga aktualizacji – czysty akt, pozbawiony wszelkiej potencjalności, a tym samym jeden, doskonały, bezczasowy, niezależny i konieczny. Cechy tego bytu po dalszej analizie okazują się być cechami, które ludzie przypisują Bogu.

Zatem, wbrew częstym błędnym interpretacjom, argument ten nie dotyczy początku świata w czasie, lecz ostatecznej przyczyny jego istnienia w każdej chwili. Argument ten bywa również błędnie przedstawiany jako rozumowanie „wszystko ma przyczynę, więc wszechświat też ją ma”, co prowadzi do pozornie mocnego zarzutu: „a co spowodowało Boga?”. Tymczasem argument nie tyle nie zakłada, że wszystko ma swoją przyczynę, lecz nawet więcej – wykazuje on właśnie konieczność istnienia czegoś, co samo z konieczności nie może mieć swojej przyczyny, zatem w swojej rzeczywistej formie prowadzi do wniosku wprost sprzecznego z przypisywaną mu często błędnie przesłanką. Nie jest to także argument z niewiedzy ani próba wypełnienia luk w naukowym obrazie świata, lecz rozumowanie metafizyczne dotyczące warunków możliwości zmiany i istnienia, niezależne od szczegółowych ustaleń fizyki.

Argumenty z przygodności

 Osobny artykuł: Dowód z przygodności.

Argument ten jest najszerzej znany jako trzecia ze słynnych pięciu dróg św. Tomasza z Akwinu. Wychodzi on od obserwacji, że w świecie napotykamy przede wszystkim byty przygodne, czyli takie, które powstają i giną, a zatem mogą istnieć lub nie istnieć. Tomasz argumentuje, że gdyby wszystko było przygodne, musiałby istnieć moment, w którym nie istniałoby nic. Skoro jednak z absolutnej nicości nic nie może powstać, nic nie istniałoby również teraz, co przeczy doświadczeniu. Musi więc istnieć przynajmniej jeden byt konieczny, który nie może nie istnieć. Ponieważ jednak konieczność może być pochodna, czyli zależna od czegoś innego, a taki łańcuch zależności nie może ciągnąć się w nieskończoność, ostatecznie musi istnieć byt konieczny sam przez się, który nie zawdzięcza swojej konieczności niczemu innemu. Ten byt Tomasz nazywa Bogiem.

Argument z De ente

Argument sformułowany przez Tomasza z Akwinu w traktacie De ente et essentia. Opiera się on na metafizycznym rozróżnieniu między istotą a istnieniem. Istota (tym, czym byt jest) nie zawiera w sobie własnego istnienia (tego, że byt jest). Możemy bowiem wiedzieć, czym coś jest, nie wiedząc, czy to rzeczywiście istnieje. Skoro więc istota rzeczy nie zawiera w sobie jej istnienia, rzecz ta musi otrzymywać istnienie od czegoś innego. Nie można jednak wyjaśnić istnienia rzeczy, odwołując się wyłącznie do bytów, które same je otrzymują. Ostatecznie musi zatem istnieć byt, który nie otrzymuje istnienia, lecz sam jest istnieniem – byt, którego istota i istnienie są tożsame (ipsum esse subsistens). Ten samoistny akt istnienia Tomasz utożsamia z Bogiem. Część tomistów widzi tutaj znak bilblijnego imienia Bożego – „Jestem, który jestem” to odpowiedź Boga na pytanie Mojżesza o Jego imię, zapisana w Księdze Wyjścia (Wj 3,14) jako hebrajskie ehje aszer ehje.

Współczesnej wersji argumentu Tomasza bronią m.in. Edward Feser i Gaven Kerr .

Argument z racji dostatecznej

Argument wychodzi od zasady racji dostatecznej: wszystko, co istnieje, ma rację swojego istnienia, albo w koniecznej naturze samej rzeczy (jest bytem koniecznym), albo w czymś poza sobą (jest bytem przygodnym). Byty przygodne nie mają w sobie racji swojego istnienia (bo mogłyby nie istnieć), więc z definicji muszą jej szukać poza sobą. Wszystkie istniejące byty przygodne razem wzięte również potrzebują racji swojego istnienia, a racja ta nie może być kolejnym bytem przygodnym (gdyż to dla nich właśnie szukamy wyjaśnienia zewnętrznego), zatem musi być ona bytem koniecznym, którego istnienie wynika z jego własnej istoty. Byt ten po dalszej analizie z konieczności musi być prosty, niematerialny i jedyny, czyli jest tym, co nazywamy Bogiem.

Często przedstawiany względem tego argumentu zarzut błędu złożenia (Russell: „każdy człowiek ma matkę, ale ludzkość jej nie ma”) jego obrońcy uważają za chybiony z dwóch powodów. Po pierwsze argument nie wnioskuje, że całość ma przyczynę, bo mają ją jej części, lecz stosuje zasadę racji dostatecznej wprost do całości jako czegoś, co istnieje, a odmowa tego kroku oznaczałaby uznanie jej istnienia za tzw. ontologiczny nagi fakt (brute fact), czyli de facto arbitralne porzucenie samej zasady racji dostatecznej. Przygodność jest też taką własnością, która przechodzi z części na całość: skoro żadna część nie ma w sobie racji swojego istnienia, to całość złożona wyłącznie z takich części też jej nie ma i nie ma skąd jej wziąć.

Krytyka

Według Immanuela Kanta argument zawiera niepoprawne założenia. Dowodzenie przyjmuje, że w łańcuchu przyczynowym nie można cofać się w nieskończoność, czego nie dowodzi. Niektóre warianty teorii kosmologicznej inflacji są zgodne ze wszechświatem odwiecznym. Również prawdziwość uważanej obecnie za niezgodną z obserwacjami teorii wszechświatów cyklicznych oznaczałaby, że powstanie wszechświata nie miało przyczyny, gdyż czasoprzestrzeń istniała od zawsze.

Według Davida Hume’a i buddystów nie istnieje powód, aby wnioskować, że następstwo połączonych zdarzeń musi mieć początek.

Według Richarda Dawkinsa rozumowanie jest wewnętrznie sprzeczne, gdyż zakłada, że wszystko musi mieć inną od siebie przyczynę, jednocześnie przyjmując, że Bóg nie ma innej od siebie przyczyny.

Według Petera Millicana, Bertranda Russela i Davida Hume’a argument popełnia błąd złożenia.