Cetno i licho

Cetno i licho – prosta gra losowa o pochodzeniu staroeuropejskim.

Historia

Fafernuchy, kurpiowskie ciastka, którymi gra się w cetno i licho

Grecy znali tę grę pod nazwą artiazein, a Rzymianie – ludere par impar. Gracze mieli za zadanie zgadnąć, czy liczba przedmiotów, o które się gra, jest parzysta (czetno, cetno, cet, cot lub čet), czy nieparzysta (licho lub liszka). Dawniej słowo cetno oznaczało równą liczbę. Licho oznacza tu coś nie do pary, nieszczęście albo diabła. Grano m.in. o białe i czarne pionki lub za pomocą linii narysowanych w popiele czy piasku. Gra miała wówczas podtekst religijny i odnosiła się do przywoływania rodzanic.

Grano z użyciem małych przedmiotów: kamyków, orzechów, ziaren. Wykorzystywano również pieniądze. Gra mogła przyjąć formę zakładu lub wróżby: cetno przepowiadało pomyślność, licho niepowodzenie.

Gra była powszechna do XX wieku. Współcześnie występuje w regionie kurpiowskiej Puszczy Zielonej i Białej. Gra się w nią za pomocą fafernuchów chowanych w dłoniach. Gdy współzawodnik udzielił błędnej odpowiedzi, musiał oddać swoje ciastka.

W tekstach kultury

Nazwę gry wykorzystano w tytułach książek. Odwołanie do gry pojawia się w wypowiedzi czarodzieja Istredda w opowiadaniu Okruch lodu w tomie Miecz przeznaczenia autorstwa Andrzeja Sapkowskiego. Wspomina ją również Maria Dąbrowska w opowiadaniach Boże Narodzenie oraz Uśmiech dzieciństwa. W cetno i licho grają roboty z opowiadania Stanisława Lema Podróż jedenasta.

Przypisy

  1. ↑ A Dictionary of Greek and Roman Antiquities (1890), ARTIAZEIN [online], www.perseus.tufts.edu [dostęp 2022-07-19].
  2. ↑ A Dictionary of Greek and Roman Antiquities (1890), PA´CTIO, PA´CTIO, PAR IMPAR LUDERE [online], www.perseus.tufts.edu [dostęp 2022-07-19].
  3. 1 2 Cetno–licho [online], www.gutenberg.czyz.org [dostęp 2022-07-19].
  4. ↑ Samuel Bogumił Linde, Słownik języka polskiego, t. 1, cz. 1: A–F, 1808 [dostęp 2022-07-19] (pol.).
  5. ↑ Andrzej Bańkowski, Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 1: A–K, Warszawa 2000.
  6. 1 2 Józef Ignacy Kraszewski, Cet czy licho. Powieść historyczna z końca wieku XVII, Warszawa 1978.
  7. ↑ Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, t. 1: A–J, 1969.
  8. 1 2 cetno – Wielki słownik W. Doroszewskiego PWN [online], sjp.pwn.pl [dostęp 2022-07-19] (pol.).
  9. ↑ Dorota Krystyna Rembiszewska, Janusz Siatkowski, Nawiązania czy pożyczki na pograniczu polsko-wschodniosłowiańskim? Cz. IV, „Rocznik Slawistyczny”, 69, 2020, s. 69–119.
  10. ↑ Václav Blažek, Numerals. Comparative-etymological analyses of numeral systems and their implications: Saharan, Nubian, Egyptian, Berber, Kartvelian, Uralic, Altaic and Indo-European languages, wyd. 1, [Brno]: Masarykova univerzita Brně, 1999, ISBN 80-210-2070-9, OCLC 42095722 [dostęp 2022-07-19].
  11. ↑ Anna Piotrowicz, Słownictwo i frazeologia życia towarzyskiego w polskiej leksykografii XX wieku, Poznań: Wyd. Naukowe UAM, 2004, ISBN 83-232-1378-X, OCLC 56775074 [dostęp 2022-07-19].
  12. ↑ Irena Maryniakowa, Dawna leksyka Ciechanowca i okolicznych wsi, „Acta Baltico-Slavica”, 36, 2012, s. 147–215.
  13. ↑ Wincenty Pol, Dzieła poetyckie Wincentego Pola T. II obejmujący 1. Pamiętniki J. M. pana B. Winnickiego, 2. Mohort, 3. Słowo a sława, 4. Stryjanka, 1904 [dostęp 2022-07-19] (pol.).
  14. ↑ Piotr Gąsiorowski, Language Evolution: The Name of the Game: Jakobson Reads Vasmer [online], Language Evolution, 21 września 2014 [dostęp 2022-07-19].
  15. ↑ Magdalena Wójtowicz, Liczby a sacrum w folklorze polskim, Jan Adamowski, Mariola Tymochowicz (red.), „Archiwum Etnograficzne”, 60: Sacrum w kulturze tradycyjnej i współczesnej, 2016, s. 43–54.
  16. ↑ Licho [online], Demony Słowiańskie, 25 sierpnia 2016 [dostęp 2022-07-19] (pol.).
  17. ↑ Słownik polszczyzny XVI wieku – licho [online], spxvi.edu.pl [dostęp 2022-07-19].
  18. ↑ Pierre Danet, Nouveau grand dictionnaire ... francois, latin & polonois, enrichi des mellieurs françons [sic] de parler. Avec des notes de critique & de grammaire sur ces trois langues, t. 2, 1745.
  19. ↑ Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska/Licho [online], pl.wikisource.org [dostęp 2022-07-19] (pol.).
  20. ↑ Этимология и история слов русского языка [online], etymolog.ruslang.ru [dostęp 2022-07-19].
  21. ↑ Józef Kajetan Trojański, Ausführliches polnisch-deutsches Handwörterbuch zum Gebrauche für Deutsche und Polen. Nebst einem Anhange, das Verzeichniß unregelmäßiger Formen enthaltend, 1835.
  22. ↑ Aleksander Brückner, Mitologia słowiańska, 1918.
  23. 1 2 CETNO i LICHO | Narodowe Centrum Kultury [online], | Narodowe Centrum Kultury [dostęp 2022-07-19] (pol.).
  24. ↑ LICHO NIE ŚPI – FRAGMENTY ETNOGRAFICZNE ODC. 9 [online], www.uni.lodz.pl [dostęp 2022-07-19] (pol.).
  25. ↑ Magdalena Wójtowicz, Cetno i licho, czyli o opozycji PARZYSTE – NIEPARZYSTE W folklorze polskim, [w:] Marzena Badach, Katarzyna Smyk (red.), Opozycje jako kategoria kulturowa, wyd. 1, t. 1, Lublin 2016, s. 75–89.
  26. ↑ Iwona Choroszewska-Zyśk (red.), Encyklopedia kurpiowska. Fakty i ciekawostki, Ostrołęka: Związek Kurpiów, 2021, ISBN 978-83-963465-0-6, OCLC 1334037878 [dostęp 2022-07-17].
  27. ↑ Adam Chętnik, Pożywienie Kurpiów. Jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodowe, Polska Akademia Umiejętności, 1936 [dostęp 2022-07-17].
  28. ↑ Maria Weronika Kmoch, Zima na Kurpiach Zielonych: Adwent, Boże Narodzenie, sylwester, nowy rok, zapusty [online] [dostęp 2022-07-19].
  29. ↑ Rey smakuje tradycyjnej kuchni kurpiowskiej [Dzień Dobry TVN]. [dostęp 2022-07-17].
  30. ↑ Stefan Żółkiewski, Cetno i licho. Szkice 1938–1980, Książka i Wiedza, 1983.
  31. ↑ Andrzej Sapkowski, Wiedźmin. Miecz przeznaczenia, Warszawa: Wyd. superNOWA, 2011, ISBN 978-83-7578-029-1, OCLC 840070016 [dostęp 2022-07-19].
  32. ↑ cetno – Dobry słownik języka polskiego i poradnia językowa [online], DobrySłownik.pl [dostęp 2022-07-19] (pol.).
  33. ↑ Podróż jedenasta, w: Stanisław Lem, Dzienniki gwiazdowe, Wydawnictwo Literackie, 2022, s. 56