Choroszcz

Choroszcz
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Pałac Branickich, obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 podlaskie

Powiat

białostocki

Gmina

Choroszcz

Aglomeracja

białostocka

Prawa miejskie

1507

Burmistrz

Robert Wardziński

Powierzchnia

16,79 km²

Wysokość

130–175 m n.p.m.

Populacja (31.12.2024)
• liczba ludności
• gęstość


6162
362,7 os./km²

Strefa numeracyjna

85

Kod pocztowy

16-070

Tablice rejestracyjne

BIA

Położenie na mapie gminy Choroszcz
Mapa konturowa gminy Choroszcz, w centrum znajduje się punkt z opisem „Choroszcz”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Choroszcz”
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa konturowa województwa podlaskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Choroszcz”
Położenie na mapie powiatu białostockiego
Mapa konturowa powiatu białostockiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Choroszcz”
Ziemia53°08′42″N 22°59′31″E/53,145000 22,991944
TERC (TERYT)

2002014

SIMC

0922811

Urząd miejski
ul. Dominikańska 2
16-070 Choroszcz
Multimedia w Wikimedia Commons
Informacje w Wikipodróżach
Hasło w Wikisłowniku
Strona internetowa

Choroszcz – miasto w woj. podlaskim, w powiecie białostockim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Choroszcz. Położone nad rzeką Horodnianką. Jest zaliczane do aglomeracji białostockiej.

Według danych GUS z 31 grudnia 2024 r. Choroszcz liczyła 6162 mieszkańców.

W mieście znajduje się odbudowana w latach 60. XX w. letnia rezydencja rodziny Branickich, obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych, zabytkowy park pałacowy, kościół i klasztor podominikański, cerkiew, 4 zabytkowe cmentarze oraz szpital psychiatryczny zlokalizowany na terenie dawnej fabryki koców i sukna, która należała do rodziny Moesów.

Położenie

Miasto wchodzi w skład aglomeracji białostockiej. Położone jest na granicy Narwiańskiego Parku Narodowego. Miasto szlacheckie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie grodzieńskim województwa trockiego, stanowiąc jego eksklawę na terytorium województwa podlaskiego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. białostockiego.

Przez miasto przepływa rzeczka Horodnianka.

Historia

Wikipedia:Weryfikowalność
Ta sekcja od 2009-07 wymaga zweryfikowania podanych informacji.
Należy podać wiarygodne źródła w formie przypisów bibliograficznych.
Część lub nawet wszystkie informacje w sekcji mogą być nieprawdziwe. Jako pozbawione źródeł mogą zostać zakwestionowane i usunięte.
Sprawdź w źródłach: Google Books • Google Scholar • BazHum • BazTech • RCIN • Internet Archive (texts / inlibrary)
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tej sekcji.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tej sekcji.

Pierwsze ślady obecności człowieka na tym terenie pochodzą z okresu mezolitu. To tutaj w gęstej roszczy, czyli puszczy miał znajdować się Święty Gaj. Wojny z XII i XIII w. na pograniczu polsko-jaćwiesko-ruskim nie wyludniły zupełnie puszcz. Bartnicy, smolarze, bobrownicy i drwale dostarczyli miód, smołę, wosk, potaż, drewno i inne dobra. Oni również nadali nazwy wielu miejscom takim jak: Przełajna Góra, Porosły, Izbiszcze, Złotoria czy Choroszcz[potrzebny przypis].

W końcu XV w. Choroszcz z włością stała się własnością bojara z Kijowszczyzny, wojewody Iwana Chodkiewicza. Jego syn Aleksander gospodarzył w swych włościach z rozmachem, karczując puszczę, budując młyny, folusze, osadzając osadników z Rusi i Mazowsza. Z czasem w dobrach Chodkiewiczów powstały Ruszczany, Zastawie, Sienkiewicze, Barszczewo, Jeroniki, Żółtki, młyny młynarzy Dzikich w miejscowości Dzikie. W 1506 Aleksander nadał Choroszcz z włością klasztorowi w Supraślu. Mnisi wznieśli tu cerkiew i otaczali opieką duszpasterską ludność wiary greckiej. W 1533 Choroszcz powróciła do Chodkiewiczów. Dzięki staraniom Aleksandra w 1507 Choroszcz otrzymała od króla Zygmunta I prawa miejskie z obowiązkiem dostarczania drużyny zbrojnej na wypadek wojny.

W XVI wieku miasto rozwijało się intensywnie. Z połowy XVI w. pochodzą pierwsze wzmianki o osadnikach żydowskich. Choroszcz była wówczas centrum okolicznych dóbr, a trakty łączyły ją ze znaczniejszymi ośrodkami Podlasia. Odbywały się tu targi, odpusty, kwitło życie religijne. Pod koniec XVI wieku Choroszcz była miastem liczącym ok. 200 domów i 1200 mieszkańców. W 1587 Anna Chodkiewiczówna wniosła w posagu dobra choroskie Pawłowi Pacowi. Ich spadkobiercą był Mikołaj Stefan Pac, wojewoda trocki i przyszły biskup wileński, który sprowadził w 1654 do Choroszczy zakon dominikanów.

Nie jest znany układ przestrzenny miasta w XVI i XVII wieku. Życie zapewne koncentrowało się w centrum, wokół rynku. Tu znajdował się kościół, klasztor, cerkiew i dwór Chodkiewiczów, w którym mógł również rezydować biskup Mikołaj Stefan Pac. Wiek XVII zapisał się tragicznie w historii kraju – wojny, epidemie i pożary nie ominęły Choroszczy. Pożar w 1683 doszczętnie zniszczył miasto – spłonęło 600 domów, klasztor, kościół i cerkiew. W 1703 Choroszcz wraz z przyległymi wsiami została odkupiona przez Stefana Mikołaja Branickiego z rąk generała Jerzego Mniszcha. Do upadku miasta przyczynił się kolejny pożar w 1707.

Park i pałac Branickich zimą

W 1709 dobra choroskie przeszły na własność hetmana wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego. Miejscowość ta była na tyle urokliwa, że hetman przez wiele lat z nakładem ogromnych kosztów budował letnią rezydencję. Obok budowanego z rozmachem zespołu Branicki ufundował murowany barokowy kościół z klasztorem dominikanów. Ufundował również szpital – przytułek i unicką cerkiew. Wtedy też zapewne powstał folwark dworski. Ówczesny rynek miejski okalały kościół, klasztor, ratusz z 6 kramami kupców żydowskich, bożnica z żydowską szkołą. W 1771 miasto liczyło 126 posesji, z czego 43 należały do Żydów. Najpopularniejszy trunek tamtej epoki – piwo, było produkowane w Choroszczy przez 15 browarów.

Po śmierci hetmana dobra choroskie z majątkiem Rogowo otrzymała w dożywocie księżna Izabella Branicka. Do III rozbioru Choroszcz należała do powiatu grodzieńskiego w województwie trockim i stanowiła enklawę w województwie podlaskim. Po III rozbiorze znalazła się w zaborze pruskim, a po pokoju w Tylży w 1807 weszła do zaboru rosyjskiego. Spis pruski w końcu XVIII wieku wykazał: „584 mieszkańców, w tym 156 Żydów, 122 domy, 4 ulice, 9 szynków, 8 browarów, 8 gorzelni, 7 duchownych, 4 urzędników policyjnych i 1 oddział z regimentu Bośniaków von Gunthera – 6 mężczyzn”.

Po śmierci księżnej Branickiej dobra choroskie w części nabyła rodzina Komarów, a część włączono do posiadłości Potockich, którzy wkrótce sprzedali je Tadeuszowi Mostowskiemu. Zalążek manufaktury tekstylnej w majątku hrabiny Mostowskiej dał w 1840 początek największej w regionie fabryce sukienniczo- kapeluszniczej rodu Moesów i przemysłowej karierze miasteczka. Wraz z rozwojem fabryki zmieniła się również struktura narodowa i wyznaniowa Choroszczy. W 1886 z ogólnej liczby 1512 mieszkańców 765 było wyznania mojżeszowego, ponad 300 katolików, około 200 ewangelików (specjalistów niemieckich pracujących w fabryce) i ok. 200 prawosławnych. Miasteczko fabryczne, funkcjonujące niezależnie od miasta posiadło 20 budynków produkcyjnych, 11 budynków mieszkalnych, szkołę, piekarnię, 2 sklepy, aptekę i zbór ewangelicki.

Kościół i klasztor Dominikanów w Choroszczy w 1904

W 1839 w ramach restrykcji za udział w powstaniu listopadowym uległ kasacji zakon dominikanów. Po powstaniu styczniowym w murach klasztoru znalazła się rosyjska szkoła, zamieszkiwał tu także proboszcz parafii prawosławnej. W 1865 rozebrano drewnianą cerkiew. Nową (istniejącą obecnie) wyświęcono w 1878.

Położone nieopodal Choroszczy wzgórze, zwane „Szubienicą” było miejscem kaźni 11 powstańców z 1863, a przy drodze na Zastawie „carscy” zabili 3 powstańców. Dzięki staraniom społeczności choroskiej w latach 1913–1924 wzniesiono kaplicę na choroskim cmentarzu, a w 1989 na wspomnianym wzgórzu nastąpiło uroczyste odsłonięcie pomnika.

Wybuch I wojny światowej był kresem działalności fabryki. Z 5000 mieszkańców sprzed I wojny światowej w 1921 zamieszkiwało w Choroszczy tylko 2405 osób. Lata międzywojenne to nowy etap w historii miasta. Dzięki inicjatywie dr Zygmunta Brodowicza na terenie byłej fabryki utworzony został w 1930 szpital psychiatryczny.

Pomnik Obywatelem Choroszczy i okolic poległym w walkach o wolność Ojczyzny z 1934 roku

W 1929 społeczność żydowska posiadała na terenie miasta synagogę.

Po agresji niemiecko-słowacko-radzieckiej dokonanej na Polskę 1 września 1939 roku Choroszcz wraz ze szpitalem trafiła w granice ZSRR. W tym czasie część pacjentów ze szpitala psychiatrycznego w Choroszczy przewieziono w głąb Związku Radzieckiego. W wyniku ataku przeprowadzonego 22 czerwca 1941 roku szpital przeszedł z rąk ZSRR w ręce III Rzeszy. To spowodowało, że z inicjatywy wydziału medycznego dowództwa polowego Wehrmachtu już pod koniec sierpnia 1941 roku niemieccy żołnierze przy użyciu broni maszynowej zabili 464 pacjentów pozostających na leczeniu w tymże szpitalu psychiatrycznym.

Masowe groby w Nowosiółkach kryją 4000 ofiar: cywilów, partyzantów, wielu księży i zakonnic, zamordowanych w latach 1941–1944 w okresie okupacji niemieckiej. Ludność żydowska miasta została wywieziona do getta w Białymstoku, skąd w listopadzie 1943 roku została wysłana do niemieckiego obozu zagłady w Treblince. Koniec panowania reżimu III Rzeszy nastąpił 27 lipca 1944 roku w wyniku zdobycia Choroszczy przez żołnierzy 3 Armii 2 Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej.

Lata powojenne przyniosły Choroszczy m.in. odbudowę letniej rezydencji Branickich (1969–1973), w której znajduje się obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych.

W 1979 roku powstało Towarzystwo Przyjaciół Choroszczy.

Zespół dawnej fabryki sukna i kortów fabrykanta Augusta Moesa
(Budynek nr 47), obecnie szpitalna maszynownia
Dawna stajnia z magazynem
Dawna portiernia („budynek nr 27")
Dawna kuźnia, później szpitalny budynek kina Zdrowie, obecnie kaplica
Miejsko-Gminne Centrum Kultury
Wieża ciśnień

Zabytki

Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Szczepana
Cerkiew Opieki Matki Bożej

Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa:

Fabryka wznoszona w miejscu folwarku dawnych dóbr Branickich, po kupieniu ich przez Fryderyka Moesa w 1843 r. Zachowane pawilony fabryczne wznoszone w latach 1890–1910. Wszystkie urządzenia fabryczne wywiezione z Choroszczy w 1915 r.

Pozostałe zabytki:

Demografia

Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku zamieszkiwało tu 2405 osób, wśród których 1679 było wyznania rzymskokatolickiego, 135 prawosławnego, 63 ewangelickiego, 72 greckokatolickiego, 450 mojżeszowego i 6 baptystów. Jednocześnie 1954 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 4 białoruską, 44 niemiecką, 390 żydowską, 13 rosyjską i 1 łotewską. Było tu w 1921 344 budynków mieszkalnych.

Dane z 30 czerwca 2012:

OpisOgółemKobietyMężczyźni
jednostkaosób%osób%osób%
populacja5 716100289050,56282649,44
powierzchnia16,79 km²
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)		340,44172,13168,31
Piramida wieku mieszkańców Choroszczy w 2014 roku

Według danych z 30 czerwca 2015 miasto liczyło 5795 mieszkańców.

Transport

S8 Widok z wiaduktu przy Mickiewicza

Przez miasto przechodzą drogi:

12 września 2012 został otwarty odcinek drogi ekspresowej Jeżewo Stare – Białystok odcinek ten wynosi 24.5 km

Planowane

Komunikacja miejska

Do Choroszczy można dojechać linią nr 103 którą operuje Komunalny Zakład Komunikacyjny w Białymstoku. Choroszcz znajduje się około 6 km od granic Białegostoku i 13 km od centrum. Do Choroszczy można także dojechać autobusami niskopodłogowymi, które służą m.in. do przewozu osób niepełnosprawnych.

Główne ulice

Instytucje publiczne

Ochotnicza Straż Pożarna
Zespół Szkół w Choroszczy

Kościoły i związki wyznaniowe

Imprezy cykliczne

Nazwa Miejsce Data
Narwiański Bieg Narciarski
Urodziny Hetmanowej Branickiej Pałac Branickich
Marsz z flagą z okazji Dnia Flagi Rzeczypospolitej 2 maja
Międzynarodowa Noc Muzeów Pałac Branickich
Dni Choroszczy Czerwiec (od 1982)
Jarmark Dominikański(inne języki) Park Pałacowy (z wyjątkiem l. 2013–2017) Pierwsza niedziela sierpnia (od 5 sierpnia 1990)
Święto Wojska Polskiego 15 sierpnia
Jam Session w Stajni (Koncert muzyczny) Jeden z budynków dawnej fabryki sukna i kortów Augusta Moesa Ostatnia sobota sierpnia
Święto Niepodległości Rynek 11 listopada 11 Listopada
Choroszczańskie Dyktando Miejsko-Gminne Centrum Kultury Listopad

Turystyka i sport

W Choroszczy istnieje klub piłkarski Narew Choroszcz występujący w rozgrywkach organizowanych przez Podlaski Związek Piłki Nożnej – obecnie występuje w klasie okręgowej. Istnieją także 2 drużyny występujące na co dzień w rozgrywkach ligi gminnej: LZS Choroszcz i Lambada Choroszcz. Piłkarskie szkolenie dla dzieci prowadzą kluby: Narew Choroszcz (dla chłopców) i Lambada Choroszcz (dla dziewcząt).

Obiekty sportowe

  • Stadion Miejski w Choroszczy
  • Orlik 2012 – Boisko wielofunkcyjne, boisko do piłki nożnej
    • W sezonie zimowym na boisku wielofunkcyjnym działa, tzn. „Biały Orlik” wraz z lodowiskiem.
  • Hala gimnastyczna w Zespole Szkół w Choroszczy.

Szlaki rowerowe

Nazwa Długość Trasa
szlak turystyczny niebieski Obwodnica rowerowa NPN 90 km Choroszcz – Baciuty – Suraż – Łapy – Kurowo – Tykocin – Złotoria – Choroszcz.
szlak turystyczny niebieski Szlak Włókniarzy 60 km Fasty – Dzikie – Żółtki – Choroszcz – Kościuki – Niewodnica Kościelna – Tołcze – Dobrowoda – Bojary – Suraż – Zawyki – Doktorce – Strabla
szlak turystyczny zielony Szlak Światowida 17.8 km Białystok – Krupniki – Choroszcz – Konowały – Kruszewo

Szlaki piesze

Nazwa Długość Trasa
szlak turystyczny zielony im. Zygmunta Glogera 48 km Białystok (Starosielce) – Krupniki – Sienkiewicze – Choroszcz – Ruszczany – Rogówek – Rogowo – Pańki – Rzędziany – Leśniki – Saniki – Tykocin – Łopuchowi – Jeżewo Nowe – Jeżewo Stare

Media

Prasa

  • Gazeta w Choroszczy
  • Horyzonty Choroszczy

Miasta partnerskie

Lista miast partnerskich Choroszcz:

Pomniki Lenina

Podczas okupacji sowieckiej 1939–1941 w Choroszczy postawiono trzy pomniki Lenina, które zostały zburzone po usunięciu Armii Czerwonej z miasta w końcu czerwca 1941.

Ludzie związani z Choroszczą

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Choroszczą.

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2024 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 22 lipca 2024 [dostęp 2024-10-23] (pol.).
  2. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 16277.
  3. ↑ Michał Gochna, Bogumił Szady (red.), Atlas historyczny Polski. Województwo podlaskie w drugiej połowie XVI wieku, Wydawnictwo Instytutu Historii PAN, 2021, s. 40-50.
  4. ↑ Księga Adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa; Annuaire da la Pologne (y Compris la V.L. de Dantzig), Warszawa 1930, s. 109.
  5. ↑ Kay 2024 ↓, s. 131.
  6. ↑ Dolata 1971 ↓, s. 364.
  7. ↑ Rejestr zabytków nieruchomych woj. podlaskie. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 5. [dostęp 2012-10-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-08-30)].
  8. ↑ Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych., t. T. 5, województwo białostockie, 1924, s. 10.
  9. ↑ Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2015 r.. stat.gov.pl. [dostęp 2016-05-14]. (pol.).
  10. ↑ Choroszcz w liczbach. Choroszcz – Dane demograficzne [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-05-19], liczba ludności na podstawie danych GUS.
  11. ↑ Bilans ludności z 31 grudnia 2011. stat.gov.pl. [dostęp 2016-05-19]. (pol.).
  12. ↑ Józef Waczyński, Jak to z Jarmarkiem Dominikańskim bywało…. choroszcz.pl. [dostęp 2018-09-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-09-25)]. (pol.).
  13. ↑ Media u nas. choroszcz.pl. [dostęp 2022-06-08]. (pol.).
  14. ↑ Partnerstwo Choroszcz Horohiv nawiązane. [dostęp 2015-01-16]. (pol.).
  15. ↑ Artykuł o pomnikach Lenina w Choroszczy.

Bibliografia

Linki zewnętrzne