Cyklobenzapryna
| |||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
| Ogólne informacje | |||||||||||||||||||||
| Charakterystyka fizyczna | |||||||||||||||||||||
| białe, krystaliczne ciało stałe (chlorowodorek) | |||||||||||||||||||||
| Wzór Hilla |
C20H21N | ||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Masa molowa |
275,39 g/mol | ||||||||||||||||||||
| Identyfikacja | |||||||||||||||||||||
| Numer CAS | |||||||||||||||||||||
| PubChem | |||||||||||||||||||||
| DrugBank | |||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
| Podobne związki | |||||||||||||||||||||
| Podobne związki | |||||||||||||||||||||
| Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa) | |||||||||||||||||||||
| Klasyfikacja medyczna | |||||||||||||||||||||
| ATC | |||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
Cyklobenzapryna – tricykliczny organiczny związek chemiczny stosowany jako lek zwiotczający mięśnie o działaniu ośrodkowym. Jest strukturalnie zbliżona do trójcyklicznych leków przeciwdepresyjnych, w szczególności do amitryptyliny. W lecznictwie stosowana jest w postaci chlorowodorku.
Jest stosowana przede wszystkim w krótkotrwałym leczeniu bolesnych skurczów mięśni związanych z ostrymi schorzeniami układu mięśniowo-szkieletowego. Od 2025 roku podjęzykowa postać chlorowodorku cyklobenzapryny jest w Stanach Zjednoczonych zarejestrowana również do leczenia fibromialgii u dorosłych.
Została otrzymana w 1961 r. W wyniku działania na ten związek wodorem na katalizatorze palladowym wiązanie podwójne środkowego pierścienia ulega redukcji, z powstaniem amitryptyliny – trójcyklicznego leku psychotropowego o działaniu uspokajającym i przeciwlękowym.
Zastosowanie medyczne
Ostre schorzenia układu mięśniowo-szkieletowego
Cyklobenzapryna jest stosowana jako uzupełnienie odpoczynku i fizjoterapii w łagodzeniu skurczów mięśni związanych z ostrymi, bolesnymi schorzeniami układu mięśniowo-szkieletowego. Leczenie doustnymi postaciami cyklobenzapryny zaleca się prowadzić krótkotrwale, zwykle przez okres do 2–3 tygodni, ponieważ brak jest wystarczających danych dotyczących skuteczności dłuższego stosowania.
W metaanalizie badań dotyczących bólu pleców cyklobenzapryna była skuteczniejsza niż placebo, przy czym największą poprawę obserwowano w pierwszych dniach leczenia. Stosowanie leku wiązało się jednocześnie ze zwiększoną częstością działań niepożądanych, przede wszystkim senności.
Nie jest skuteczna w leczeniu spastyczności wynikającej z chorób ośrodkowego układu nerwowego, w tym chorób mózgu i rdzenia kręgowego.
Fibromialgia
15 sierpnia 2025 roku FDA dopuściła do stosowania w Stanach Zjednoczonych podjęzykową postać chlorowodorku cyklobenzapryny pod nazwą handlową Tonmya do leczenia fibromialgii u dorosłych. Lek podaje się raz na dobę przed snem.
W metaanalizie czterech randomizowanych badań klinicznych obejmujących łącznie 1684 osoby podjęzykowa cyklobenzapryna zwiększała w porównaniu z placebo odsetek chorych osiągających co najmniej 30% i co najmniej 50% zmniejszenie natężenia bólu oraz poprawiała ogólną ocenę zmiany stanu zdrowia. Działania niepożądane występowały częściej niż w grupie placebo i były związane głównie z przejściowymi objawami w jamie ustnej.
Mechanizm działania
Dokładny mechanizm działania cyklobenzapryny nie został w pełni poznany. Lek działa przede wszystkim w obrębie ośrodkowego układu nerwowego i nie wpływa bezpośrednio na mięśnie szkieletowe ani na płytkę nerwowo-mięśniową. Badania na zwierzętach wskazują, że działanie zwiotczające mięśnie zachodzi przede wszystkim na poziomie pnia mózgu, z możliwym udziałem mechanizmów rdzeniowych. Efektem jest zmniejszenie tonicznej aktywności ruchowej poprzez wpływ na układy motoneuronów α i γ.
W badaniach eksperymentalnych cyklobenzapryna hamowała ułatwiający wpływ zstępujących szlaków serotoninergicznych na odruchy rdzeniowe. Efekt ten wiązano z antagonizmem wobec receptorów serotoninowych typu 5-HT2. W badaniu na szczurach zmniejszenie odruchów rdzeniowych wywoływane przez cyklobenzaprynę nie było osłabiane przez blokowanie receptorów α2-adrenergicznych ani przez uszkodzenie zstępujących neuronów noradrenergicznych, natomiast było zależne od układu serotoninergicznego. Wyniki te wskazują, że działanie zwiotczające mięśnie jest związane z hamowaniem zstępujących szlaków serotoninergicznych, a nie noradrenergicznych. W kolejnym badaniu na zwierzętach wykazano, że cyklobenzapryna hamuje mono- i polisynaptyczne odruchy rdzeniowe poprzez mechanizmy zależne od receptorów 5-HT2.
Cyklobenzapryna jest strukturalnie i farmakologicznie zbliżona do trójcyklicznych leków przeciwdepresyjnych. W badaniach in vitro wykazuje funkcjonalny antagonizm wobec receptorów serotoninowych 5-HT2A, receptorów α1-adrenergicznych, receptorów histaminowych H1 oraz receptorów muskarynowych M1. W badaniach na zwierzętach obserwowano również nasilanie działania noradrenaliny, działanie przeciwcholinergiczne i uspokajające.
Mechanizm, poprzez który cyklobenzapryna zmniejsza objawy fibromialgii, pozostaje nieznany. Nie ustalono, które z jej działań receptorowych odpowiadają za skuteczność kliniczną w tym wskazaniu.
Farmakokinetyka
Biodostępność cyklobenzapryny po podaniu doustnym wynosi około 33–55%. Lek silnie wiąże się z białkami osocza i podlega krążeniu jelitowo-wątrobowemu.
Cyklobenzapryna jest intensywnie metabolizowana. W N-demetylacji uczestniczą izoenzymy cytochromu P450 CYP3A4 i CYP1A2, a w mniejszym stopniu CYP2D6. Lek jest wydalany przede wszystkim przez nerki w postaci glukuronidów.
Efektywny czas półtrwania po zastosowaniu doustnej postaci o natychmiastowym uwalnianiu wynosi średnio około 18 godzin, przy obserwowanym zakresie od 8 do 37 godzin. Po jednorazowym podaniu podjęzykowej postaci leku czas półtrwania wynosi około 36 godzin.
Działania niepożądane
Najczęstszymi działaniami niepożądanymi doustnej cyklobenzapryny są senność, suchość w jamie ustnej i zawroty głowy. W kontrolowanych badaniach tabletek 5 mg senność występowała u 29% osób przyjmujących cyklobenzaprynę i 10% otrzymujących placebo, a suchość w jamie ustnej odpowiednio u 21% i 7%.
Rzadziej obserwowano między innymi zmęczenie, nudności, zaparcia, zaburzenia trawienia, zaburzenia widzenia, ból głowy i splątanie. Po wprowadzeniu leku do obrotu zgłaszano również między innymi tachykardię, zaburzenia rytmu serca, kołatanie serca, niedociśnienie, drgawki i zatrzymanie moczu.
W przypadku postaci podjęzykowej stosowanej w fibromialgii częste są miejscowe działania niepożądane w jamie ustnej. W badaniach klinicznych najczęściej występowały niedoczulica w jamie ustnej, dyskomfort w jamie ustnej, nieprawidłowe odczuwanie smaku, senność, parestezje i ból w jamie ustnej. Niedoczulicę w jamie ustnej odnotowano u 23% osób otrzymujących lek i u 0,7% otrzymujących placebo.
Przeciwwskazania i środki ostrożności
Cyklobenzapryna jest przeciwwskazana podczas stosowania inhibitorów monoaminooksydazy oraz przez 14 dni od ich odstawienia. Przeciwwskazaniami są również ostra faza po zawale mięśnia sercowego, niektóre zaburzenia rytmu lub przewodzenia serca, niewydolność serca oraz nadczynność tarczycy.
Jednoczesne stosowanie cyklobenzapryny z innymi lekami serotoninergicznymi, w tym SSRI, SNRI i trójcyklicznymi lekami przeciwdepresyjnymi, może zwiększać ryzyko zespołu serotoninowego.
Ze względu na działanie przeciwcholinergiczne należy zachować ostrożność między innymi u osób z zatrzymaniem moczu, podwyższonym ciśnieniem wewnątrzgałkowym lub jaskrą z zamkniętym kątem przesączania. Alkohol i inne substancje działające depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy mogą nasilać działanie uspokajające cyklobenzapryny.
Historia
Cyklobenzapryna została wprowadzona do stosowania medycznego w Stanach Zjednoczonych w 1977 roku. Początkowo badano ją jako potencjalny lek przeciwdepresyjny ze względu na podobieństwo strukturalne do amitryptyliny.
15 sierpnia 2025 roku FDA dopuściła do obrotu podjęzykową postać chlorowodorku cyklobenzapryny pod nazwą Tonmya do leczenia fibromialgii u dorosłych.
Przypisy
- 1 2 3 4 5 Flexeril® (Cyclobenzaprine HCl) Tablets, [w:] Aproval Package for Application Number: 17-821 / S-045, Center for Drug Evaluation and Research, 3 lutego 2003, s. 3–11 [dostęp 2026-11-06] (ang.).
- 1 2 M. Protiva i inni, A New Group of Tranquillizers: Derivatives of 2,3:6,7-Dibenzosuberane and 2,3:6,7-Dibenzo-4-suberene, „Journal of Medicinal and Pharmaceutical Chemistry”, 4 (2), 1961, s. 411–415, DOI: 10.1021/jm50018a014 [dostęp 2026-11-06] (ang.).
- 1 2 3 Frank J. Villani, Claire A. Ellis, Carol. Teichman, Catherine. Bigos, Dialkylaminoalkyl Derivatives of 10,11-Dihydro-5H-dibenzo[a,d]cycloheptene and Related Compounds, „Journal of Medicinal and Pharmaceutical Chemistry”, 5 (2), 1962, s. 373–383, DOI: 10.1021/jm01237a015 [dostęp 2026-11-06] (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Cyclobenzaprine Hydrochloride tablet, film coated [online], DailyMed [dostęp 2026-09-23] (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Tonmya – cyclobenzaprine hydrochloride tablet, orally disintegrating [online], DailyMed [dostęp 2026-09-23] (ang.).
- 1 2 Cyclobenzaprine, [w:] PubChem [online], United States National Library of Medicine, CID: 2895 [dostęp 2026-11-06] (ang.).
- ↑ Cyclobenzaprine, [w:] DrugBank [online], University of Alberta, DB00924 [dostęp 2026-11-06] (ang.).
- ↑ Amitryptylina, [w:] Indeks Leków MP [online], opis substancji, Medycyna Praktyczna [dostęp 2026-11-06].
- ↑ Robert Browning, Jeffrey L. Jackson, Patrick G. O'Malley, Cyclobenzaprine and Back Pain: A Meta-analysis, „Archives of Internal Medicine”, 161 (13), 2001, s. 1613, DOI: 10.1001/archinte.161.13.1613, PMID: 11434793 [dostęp 2026-11-06] (ang.).
- ↑ Orange Book – August 2025 [online] [dostęp 2026-09-23] (ang.).
- ↑ Abd-alrahman Al-Qudah, Mohammad Al-Hanaktah, Short-term efficacy and safety of sublingual cyclobenzaprine for fibromyalgia: A systematic review and meta-analysis, „Clinical Rheumatology”, 45 (3), 2026, s. 1947–1957, DOI: 10.1007/s10067-025-07863-5, PMID: 41318845 [dostęp 2026-11-06] (ang.).
- ↑ Hiroyuki Kobayashi, Yutaka Hasegawa, Hideki Ono, Cyclobenzaprine, a centrally acting muscle relaxant, acts on descending serotonergic systems, „European Journal of Pharmacology”, 311 (1), 1996, s. 29–35, DOI: 10.1016/0014-2999(96)00402-5, PMID: 8884233 [dostęp 2026-11-06] (ang.).
- ↑ Motoko Honda, Takashi Nishida, Hideki Ono, Tricyclic analogs cyclobenzaprine, amitriptyline and cyproheptadine inhibit the spinal reflex transmission through 5-HT2 receptors, „European Journal of Pharmacology”, 458 (1-2), 2003, s. 91–99, DOI: 10.1016/S0014-2999(02)02735-8, PMID: 12498911 [dostęp 2026-11-06] (ang.).
- ↑ Tonmya. Expanded View [online], FDA Label [dostęp 2026-09-23] (ang.).
