Edward Wright

Edward Wright
Ilustracja
Strona tytułowa pierwszego wydania Certaine Errors in Navigation (1599)
Data i miejsce urodzenia

ochrzczony 8 października 1561
Garvestone, Norfolk, Anglia Wschodnia, Anglia

Data i miejsce śmierci

listopad 1615
Londyn, Anglia

Zawód, zajęcie

matematyk, kartograf

Master of Arts
Specjalność: matematyka, nawigacja, kartografia
Alma Mater

Gonville and Caius College (Cambridge)

ok. 1580–1615

Edward Wright (ochrzczony 8 października 1561, zm. w listopadzie 1615 w Londynie) – angielski matematyk i kartograf, znany przede wszystkim z dzieła Certaine Errors in Navigation („Pewne błędy w nawigacji”, wyd. 1599 i 1610). Po raz pierwszy wyjaśnił w nim matematyczne podstawy odwzorowania Mercatora, rozwijając prace Pedra Nunesa. Zamieścił tam tablicę liniowego współczynnika powiększenia skali w funkcji szerokości geograficznej, obliczonego dla każdej minuty kątowej aż do 75°. Podawała ona w istocie wartości całki sekansa(inne języki) i stanowiła kluczowy krok, który umożliwił praktyczne sporządzanie map w tym odwzorowaniu oraz ich wykorzystanie w żegludze. Wright był też mierniczym przy projekcie kanału New River(inne języki), doprowadzającego wodę pitną do Londynu, i nauczycielem matematyki Henryka Fryderyka, księcia Walii. Z łaciny na angielski przetłumaczył pionierskie dzieło Johna Napiera o logarytmach, a przekład ukazał się już po śmierci Wrighta, w 1616. Jego prace wpłynęły m.in. na holenderskiego astronoma i matematyka Willebrorda Snella.

Rodzina i wykształcenie

Gonville and Caius College w Cambridge – macierzysta uczelnia Wrighta; studiował tu od 1576 i był członkiem kolegium w latach 1587–1596

Edward Wright, młodszy syn Henry’ego i Margaret Wrightów, urodził się we wsi Garvestone w hrabstwie Norfolk w Anglii Wschodniej i tam został ochrzczony 8 października 1561. Możliwe, że – idąc w ślady starszego brata Thomasa (zm. 1579) – uczęszczał do szkoły w Hardingham. Rodzina była niezamożna, a Edward immatrykulował się w Gonville and Caius College na Uniwersytecie Cambridge 8 grudnia 1576 jako sizar(inne języki). Sizarami nazywano studentów o ograniczonych środkach, od których pobierano niższe opłaty i którzy otrzymywali bezpłatne wyżywienie lub zakwaterowanie i inną pomoc w okresie studiów, często w zamian za pracę na rzecz kolegium.

Wright uzyskał stopień bakałarza (B.A.) w roku akademickim 1580–1581. Pozostał stypendystą (ang. scholar) w Caius, gdzie w 1584 otrzymał magisterium (M.A.), a w latach 1587–1596 pełnił funkcję członka kolegium (ang. fellow). W Cambridge zaprzyjaźnił się z Robertem Devereux, późniejszym drugim hrabią Essex, i spotykał się z nim, by omawiać swoje studia, jeszcze na kilka tygodni przed jego buntem przeciw Elżbiecie I w latach 1600–1601. Poznał też matematyka Henry’ego Briggsa oraz żołnierza i astrologa Christophera Heydona(inne języki), również przyjaciela Devereux. Heydon prowadził później obserwacje astronomiczne instrumentami, które wykonał dla niego Wright.

Wyprawa na Azory

Portret George’a Clifforda, hrabiego Cumberland, pędzla Nicholasa Hilliarda (ok. 1590, fragment). Wright dedykował mu swoje dzieło Certaine Errors in Navigation (1599)

W 1589, dwa lata po objęciu funkcji członka kolegium, Wright otrzymał od Elżbiety I polecenie przeprowadzenia badań nawigacyjnych podczas wyprawy kaperskiej na Azory, zorganizowanej przez hrabiego Cumberland(inne języki) w celu zdobycia hiszpańskich galeonów. Królowa w praktyce nakazała kolegium Caius udzielić mu urlopu, choć kolegium ujęło to bardziej dyplomatycznie, przyznając mu urlop naukowy „z królewskiego mandatu”. Wright uczestniczył w konfiskacie „legalnych” łupów francuskich, portugalskich i hiszpańskich; Derek Ingram, dożywotni członek kolegium Caius, nazwał go „jedynym członkiem Caius, któremu kiedykolwiek udzielono urlopu naukowego po to, by mógł zająć się piractwem”. Wright wypłynął z Cumberlandem na okręcie „Victory” z Plymouth 8 czerwca 1589; powrócili do Falmouth 27 grudnia tego samego roku. Relację z wyprawy dołączono do dzieła Wrighta Certaine Errors of Navigation (1599); choć mówi ona o Wrighcie w trzeciej osobie, uważa się, że to on był jej autorem.

W swojej relacji z wyprawy na Azory Wright wymienił wśród jej uczestników „kapitana Edwarde’a Carelesse’a, alias Wrighta, który w wyprawie Sir Francisa Drake’a do Indii Zachodnich był kapitanem okrętu Hope”. W innym dziele, The Haven-finding Art (1599; zob. niżej), Wright stwierdził, że „od czasu mojego pierwszego zatrudnienia na morzu” minęło „już ponad dziesięć lat”. Oxford Dictionary of National Biography(inne języki) podaje, że podczas wyprawy Wright posługiwał się nazwiskiem „kapitan Edward Carelesse” i że był też kapitanem „Hope” w wyprawie Sir Francisa Drake’a z lat 1585–1586 do Indii Zachodnich, która ewakuowała kolonię Sir Waltera Raleigha. Jednym z kolonistów był matematyk Thomas Harriot, i jeśli ustalenia Dictionary są trafne, prawdopodobnie podczas drogi powrotnej do Anglii Wright i Harriot poznali się i rozmawiali o matematyce nawigacyjnej. W artykule z 1939 E.J.S. Parsons i W.F. Morris zauważyli jednak, że w książce kapitana Waltera Biggesa i porucznika Croftsa A Summarie and True Discourse of Sir Frances Drakes West Indian Voyage (1589) Edward Careless był wymieniony jako dowódca „Hope”, lecz Wrighta nie wspomniano. Co więcej, choć Wright kilkakrotnie mówił o swoim udziale w wyprawie na Azory, nigdy nie wspominał o żadnym innym rejsie. Mimo że wzmianka o jego „pierwszym zatrudnieniu” w The Haven-finding Art sugeruje wcześniejsze przedsięwzięcie, nie ma dowodów, że dotarł do Indii Zachodnich. Kolegium Gonville and Caius nie posiada żadnych zapisów wskazujących, by Wright otrzymał urlop przed 1589. Nic nie wskazuje, by po wyprawie z hrabią Cumberland kiedykolwiek ponownie wypłynął na morze.

Po powrocie z Azorów w 1589 Wright wznowił obowiązki członka kolegium w Cambridge, ale wkrótce, jak się zdaje, przeniósł się do Londynu, gdyż w latach 1594–1597 prowadził tam z Christopherem Heydonem obserwacje Słońca. 8 sierpnia 1595 Wright poślubił Ursulę Warren (zm. 1625), córkę Augustine’a Bernhera(inne języki), w parafialnym kościele św. Michała przy Cornhill(inne języki) w City of London. Mieli syna Samuela (1596–1616), który sam został przyjęty jako sizar do Caius 7 lipca 1612. Rejestr parafii św. Michała zawiera też wzmianki o innych dzieciach Wrighta, z których wszystkie zmarły przed 1617. Funkcję członka kolegium Wright złożył w 1596.

Matematyk i kartograf

Certaine Errors in Navigation

Wright wyjaśniał odwzorowanie Mercatora za pomocą analogii do kuli rozdmuchiwanej jak pęcherz wewnątrz pustego walca. Kula rozszerza się równomiernie, tak że południki wydłużają się w tej samej proporcji co równoleżniki, aż każdy punkt rozszerzającej się powierzchni sferycznej zetknie się z wewnętrzną ścianką walca. Proces ten zachowuje lokalny kształt i kąty obiektów na powierzchni pierwotnego globu, kosztem tego, że fragmenty globu o różnych szerokościach geograficznych zostają powiększone w różnym stopniu. Walec rozwija się następnie w dwuwymiarowy prostokąt. Odwzorowanie to jest dobrodziejstwem dla żeglarzy, ponieważ loksodromy są przedstawiane jako linie proste

Wright pomagał matematykowi i wytwórcy globusów Emery’emu Molyneuxowi w nanoszeniu linii brzegowych na jego globusie ziemskim oraz przetłumaczył część objaśniających legend na łacinę. Molyneux i Wright szukali mecenasa, który sfinansowałby globusy promujące morskie osiągnięcia Anglii; przedsięwzięcie kwotą 1000 funtów wsparł londyński kupiec William Sanderson. Ziemski i niebieski(inne języki) globus Molyneux, pierwsze w Anglii, wytworzono pod koniec 1592 lub na początku 1593, a Wright objaśnił ich użycie w swoim dziele Certaine Errors in Navigation z 1599. Książkę zadedykował hrabiemu Cumberland, któremu w 1592 przekazał jej rękopis, stwierdzając w przedmowie, że to za sprawą Cumberlanda „został po raz pierwszy nakłoniony i otrzymał wsparcie, by skierować swoje studia matematyczne od teoretycznych spekulacji na uniwersytecie ku praktycznym zastosowaniom w nawigacji”.

Błędy nawigacyjne, które Wright omówił w Certaine Errors in Navigation, wcześniej rozważał już Pedro Nunes, którego prace zebrano w Petri Nonii Salaciensis Opera w 1566 (później rozszerzono, poprawiono i wznowiono jako De arte adque ratione navigandi w 1573). Sam Wright wskazał na to w przedmowie:

A jednak być może niektórzy zganią mnie jako zbyt gorliwego tropiciela cudzych błędów. Gdy bowiem ujrzą swoje mapy i inne instrumenty zakwestionowane, które tak długo uchodziły za prawidłowe, niektórzy z nich zaledwie z trudem zniosą to cierpliwie. Można ich jednak udobruchać, jeśli nie ze względu na dobro, jakie z tego wynika, to przynajmniej wobec mnie z tego powodu, że błędy, które wytykam w mapie, były już wcześniej wytykane przez innych, zwłaszcza przez Petrusa Noniusa, z którego niemal słowo w słowo przełożona jest większa część pierwszego rozdziału następującego traktatu.

Edward Wright, Certaine Errors in Navigation (1599), przedmowa
Mapa świata Gerarda Merkatora z 1569 – pierwsza w odwzorowaniu nazwanym jego imieniem; Wright jako pierwszy wyłożył jej matematyczne podstawy

Powołanie się na Pedra Nunesa oraz fakt, że pierwszy rozdział omawia „Błędy zwyczajnej mapy morskiej, na której loksodromy są wyrażone liniami prostymi, a stopnie szerokości wszędzie równe”, świadczą o wpływie Nunesa na dzieło Wrighta. Ponadto skutki podążania kursem loksodromy po powierzchni globu jako pierwszy omówił Pedro Nunes w 1537 w Traktacie w obronie mapy morskiej. W pracy tej Nunes zaproponował konstrukcję atlasu żeglarskiego złożonego z kilku arkuszy w dużej skali w walcowym odwzorowaniu równoodległościowym, aby zminimalizować zniekształcenie kierunków. Gdyby arkusze te sprowadzić do tej samej skali i zestawić, dawałyby przybliżenie odwzorowania Mercatora, wprowadzonego później przez Gerarda Merkatora w 1569. Merkator nigdy nie wyjaśnił sposobu konstrukcji odwzorowania noszącego jego imię ani tego, jak do niego doszedł. Na przestrzeni lat wysuwano różne hipotezy, ale w każdym razie przyjaźń Merkatora z Pedrem Nunesem oraz dostęp do stworzonych przez Nunesa tablic loksodromicznych prawdopodobnie mu w tym pomogły. Odwzorowanie Merkatora było przydatne w żegludze, ponieważ przedstawiało linie stałego kursu rzeczywistego (loksodromy) jako linie proste.

W Certaine Errors of Navigation Wright udoskonalił i rozwinął metodę kreślarską Nunesa, wyjaśniając tym samym konstrukcję i zastosowanie odwzorowania Mercatora. Jak sam ujął to w rozdziale 2:

Za pomocą tej planisfery z południkami, loksodromami i równoleżnikami w ten sposób na niej opisanymi, loksodromy mogą być znacznie łatwiej i prawdziwiej wykreślone na globie niż owymi mechanicznymi sposobami, których naucza Petrus Nonius [Pedro Nunes] cap. 26 lib. 2 de obser. Reg. et Instr. Geom..

Edward Wright, Certaine Errors in Navigation (1599), rozdz. 2

Aby to osiągnąć, Wright przedstawił metodę podziału południka, wyjaśnił, jak skonstruował tablicę tego podziału, i omówił zastosowania tych informacji w nawigacji. Na globie równoleżniki stają się coraz mniejsze w miarę oddalania się od równika ku biegunowi północnemu lub południowemu. Dlatego w odwzorowaniu Mercatora, gdy glob zostaje „rozwinięty” na prostokątną mapę, równoleżniki trzeba rozciągnąć do długości równika. Ponadto równoleżniki są coraz bardziej od siebie oddalone w miarę zbliżania się do biegunów. Wright zestawił tablicę o trzech kolumnach. W dwóch pierwszych podał stopnie i minuty szerokości geograficznej równoleżników rozmieszczonych co 10 minut na sferze, a w trzeciej – odległość rzutu danego równoleżnika od równika. Każdy kartograf lub nawigator mógł zatem samodzielnie wykreślić siatkę Mercatora, korzystając z tej tablicy. Wright wyjaśniał:

Wybrane wartości tablicy Wrighta
Szer. φsec φM(φ) [′]
0°1,0000
10°1,015603
20°1,0641225
30°1,1551888
40°1,3052623
50°1,5563474
60°2,0004527
70°2,9245966
75°3,8646970

Najpierw pomyślałem o skorygowaniu tak licznych grubych błędów… w mapie morskiej przez zwiększenie odległości równoleżników od równika ku biegunom w taki sposób, by przy każdym stopniu szerokości na mapie część południka miała taką samą proporcję do odpowiadającej jej części równoleżnika, jaką ma na globie.

Edward Wright, cyt. za Lewi, „Mercator, Wright and Mapmaking”, s. 25
Hondius wykorzystał obliczenia Wrighta bez podania źródła na swojej „Mapie chrześcijańskiego rycerza” z 1597, co skłoniło Wrighta do opublikowania Certaine Errors in Navigation w 1599

Choć pierwsze wydanie Certaine Errors zawierało skróconą tablicę o objętości sześciu stron, w drugim wydaniu z 1610 Wright opublikował pełną tablicę na 23 stronach, z wartościami dla równoleżników w odstępach jednominutowych. Tablica jest bardzo dokładna – amerykański profesor geografii Mark Monmonier(inne języki) napisał program komputerowy odtwarzający obliczenia Wrighta i ustalił, że dla mapy świata w odwzorowaniu Mercatora o szerokości ok. 0,9 m największa rozbieżność między tablicą Wrighta a programem wynosiła zaledwie ok. 0,01 mm na mapie. W drugim wydaniu Wright wprowadził także różne ulepszenia, w tym propozycje wyznaczania wielkości Ziemi i wyrażania powszechnych miar liniowych jako proporcji stopnia na powierzchni Ziemi, „aby nie zależały od niepewnej długości ziarna jęczmienia”; korektę błędów wynikających z mimośrodowości oka przy obserwacjach laską Jakuba; poprawki w tablicach deklinacji oraz położeń Słońca i gwiazd, oparte na obserwacjach przeprowadzonych wspólnie z Christopherem Heydonem za pomocą kwadrantu o promieniu ok. 1,8 m; a także obszerną tablicę zmienności kompasu obserwowanej w różnych częściach świata, mającą wykazać, że nie wywołuje jej żaden biegun magnetyczny. Włączył też przekład dzieła Compendio de la Arte de Navegar („Kompendium sztuki żeglarskiej”; Sewilla 1581; wyd. 2, 1588) Rodriga Zamorana(inne języki). Na podstawie obserwacji największych i najmniejszych wysokości Gwiazdy Polarnej Wright wyznaczył rzeczywistą szerokość geograficzną Londynu na 51°32′, zamiast powszechnie wówczas przyjmowanej 51°45′.

Mapa Edwarda Wrighta „do żeglugi na wyspy Azory” (ok. 1595), pierwsza sporządzona według jego odwzorowania
„Mapa świata w odwzorowaniu Mercatora” Wrighta (ok. 1599), znana także jako mapa Wrighta-Molyneux

Do opublikowania książki skłoniły Wrighta dwa przypadki, w których wykorzystano bez podania autorstwa jego tekst przygotowany kilka lat wcześniej. Pozwolił on opublikować swoją tablicę części południkowych Thomasowi Blundeville’owi(inne języki) w jego Exercises (1594) oraz Williamowi Barlowowi(inne języki) w The Navigator's Supply (1597), choć tylko Blundeville wymienił Wrighta z nazwiska. Pewien doświadczony nawigator, prawdopodobnie Abraham Kendall, pożyczył jednak szkic rękopisu Wrighta i bez jego wiedzy sporządził z niego kopię, którą zabrał na wyprawę Sir Francisa Drake’a do Indii Zachodnich w 1595. W 1596 Kendall zmarł na morzu. Posiadaną przez niego kopię dzieła Wrighta przywieziono do Londynu, gdzie błędnie uchodziła za pracę Kendalla, dopóki hrabia Cumberland nie przekazał jej Wrightowi, a ten nie rozpoznał w niej własnego dzieła. Mniej więcej w tym samym czasie holenderski kartograf Jodocus Hondius pożyczył na krótko szkic rękopisu Wrighta, obiecawszy, że nie opublikuje jego treści bez zgody autora. Hondius wykorzystał jednak obliczenia Wrighta na kilku mapach regionalnych oraz na mapie świata wydanej w Amsterdamie w 1597, nigdzie go nie wymieniając. Mapę tę często nazywa się „Mapą chrześcijańskiego rycerza” ze względu na rycinę przedstawiającą chrześcijańskiego rycerza walczącego z grzechem, ciałem i diabłem. Choć Hondius przesłał Wrightowi list z mało przekonującymi przeprosinami, Wright potępił jego oszustwo i chciwość w przedmowie do Certaine Errors. Skomentował z przekąsem: „Lecz sposobu, w jaki to [odwzorowanie Mercatora] należy wykonać, nie nauczyłem się ani od Merkatora, ani od nikogo innego. I w tym względzie żałuję, że nie byłem tak mądry jak on, by zachować to staranniej dla siebie”.

Pierwsza mapa sporządzona według odwzorowania Wrighta została opublikowana w jego książce i przedstawiała trasę wyprawy Cumberlanda na Azory. Rękopiśmienną wersję tej mapy przechowuje się w Hatfield House; uważa się, że powstała około 1595. Następnie Wright stworzył nową mapę świata – pierwszą tego rodzaju wykonaną w Anglii i pierwszą wykorzystującą odwzorowanie Mercatora od czasu oryginału Gerarda Merkatora z 1569. Powstała na podstawie ziemskiego globusa Molyneux i korygowała szereg błędów we wcześniejszej pracy Merkatora. Mapa, często zwana mapą Wrighta-Molyneux, ukazała się po raz pierwszy w drugim tomie dzieła Richarda Hakluyta The Principal Navigations, Voiages, Traffiques and Discoueries of the English Nation (1599). W przeciwieństwie do wielu ówczesnych map zawierających fantastyczne spekulacje na temat niezbadanych lądów mapa Wrighta ma minimum szczegółów i puste obszary wszędzie tam, gdzie brakowało informacji. Była też jedną z pierwszych, na których użyto nazwy „Wirginia”. Szekspir nawiązał do tej mapy w Wieczorze Trzech Króli (1600–1601), gdy Maria mówi o Malvoliu(inne języki): „Uśmiecha się tak, że twarz mu się marszczy w więcej linii niż na nowej mapie z powiększeniem Indii”. Kolejna mapa świata, większa i z uaktualnionymi szczegółami, ukazała się w drugim wydaniu Certaine Errors (1610).

Postaci związane z Certaine Errors
Gerard Merkator (1512–1594), twórca odwzorowania
Pedro Nunes (1502–1578), którego metodę Wright rozwinął
Simon Stevin, którego De Havenvinding Wright przełożył
William Gilbert; rozdz. 12 ks. 4 jego De Magnete przypisuje się Wrightowi

Wright przetłumaczył na angielski De Havenvinding (1599) flamandzkiego matematyka i inżyniera Simona Stevina, które ukazało się w tym samym roku jako The Haven-Finding Art. Napisał także przedmowę do dzieła lekarza i uczonego Williama Gilberta De Magnete(inne języki) (O magnesie, 1600). Gilbert opisał w nim swoje eksperymenty prowadzące do wniosku, że Ziemia jest magnetyczna, i wprowadził termin electricus na określenie zjawiska elektryczności statycznej powstającej przez pocieranie bursztynu (zwanego ēlectrum w łacinie klasycznej, od ḗlektron w grece klasycznej). W napisanym przez siebie pochwalnym wstępie do De Magnete Wright ujawnił poparcie dla kopernikańskiej teorii ruchu Ziemi, podzielanej wówczas w Anglii jedynie przez nielicznych. Według matematyka i lekarza Marka Ridleya(inne języki) rozdział 12 księgi 4 De Magnete, wyjaśniający, jak można wykorzystać obserwacje astronomiczne do wyznaczenia deklinacji magnetycznej, był w istocie dziełem Wrighta.

Gilbert wynalazł kompas inklinacyjny i zestawił tablicę podającą nachylenie igły poniżej horyzontu. Wright sądził, że urządzenie to okaże się bardzo przydatne w wyznaczaniu szerokości geograficznej, i z pomocą Blundeville’a oraz Briggsa napisał niewielką broszurę The Making, Description and Use of the Two Instruments for Seamen to find out the Latitude. Ukazała się ona w 1602 w książce Blundeville’a The Theoriques of the Seuen Planets. W tym samym roku napisał The Description and Use of the Sphære (opublikowane dopiero w 1613), a w 1605 wydał nową edycję powszechnie używanego dzieła The Safegarde of Saylers.

Miernictwo

Wright wyrobił sobie także renomę mierniczego (ang. surveyor) przy pracach na lądzie. Sporządził „plan części trasy, którą można by poprowadzić nową rzekę z Uxbridge do St. James, Whitehall, Westminsteru, Strand, St Giles(inne języki), Holborn i Londynu”, jednak według łacińskiego dokumentu z 1615 w annałach kolegium Gonville and Caius nie pozwoliły mu zrealizować tego planu „podstępy innych”. Mimo to na początku pierwszej dekady XVII wieku Sir Hugh Myddelton(inne języki) mianował go mierniczym przy projekcie New River(inne języki), który skutecznie poprowadził nowy, sztuczny kanał doprowadzający czystą wodę ze źródła Chadwell w Ware w Hertfordshire do Islingtonu w Londynie. Choć odległość w linii prostej z Ware do Londynu wynosi niewiele ponad 32 km, projekt wymagał od Wrighta dużych umiejętności mierniczych, ponieważ rzeka musiała przebiegać trasą liczącą ponad 64 km wzdłuż poziomicy 100 stóp (ok. 30 m) po zachodniej stronie doliny Lea(inne języki). Ponieważ ówczesna technika nie obejmowała dużych pomp ani rur, przepływ wody musiał opierać się na grawitacji – kanałami lub akweduktami – przy średnim spadku 5,5 cala na milę (86,8 mm na kilometr).

Zachowane rachunki New River odnotowują pod datą 5 maja 1609 wypłatę 20 funtów i 3 szylingów „panu Wrightowi za jego trzy osobne pomiary do Amwell i z powrotem do Islington”. Pomiar kontrolny wykazał, że źródła leżą dostatecznie wyżej niż Islington, by woda płynęła samoczynnie, choć różnica wynosiła zaledwie 18 stóp. Po raz ostatni rachunki wymieniają Wrighta 28 września 1611. W grudniu tego roku jego miejsce zajął Edward Pond.

Z miernictwem Wrighta wiąże się tzw. zagadka „perspective glass”. Według współczesnego mu Marka Ridleya Wright miał zwyczaj mocować taką lunetę równolegle do celownic swojego przyrządu niwelacyjnego. Byłby więc jednym z pierwszych – a być może pierwszym – geodetą, który już około 1609 posłużył się instrumentem z celownicą lunetową. Historyk techniki Norman A.F. Smith uznał to jednak (1998) za mało prawdopodobne. Między zgłoszeniem patentowym Hansa Lipperheya (październik 1608) a pomiarami New River upłynęło zbyt mało czasu, a pomysł nie znalazł naśladowców przez kolejne dekady. Co więcej, ówczesna luneta holenderska – o wypukłym obiektywie i wklęsłym okularze – ze względów optycznych nie pozwalała umieścić krzyża celowniczego, możliwego dopiero w lunecie Keplera. Zdaniem Smitha Wright niwelował w tradycyjny sposób, otwartymi celownicami, a lunety używał najwyżej do odczytywania łaty mierniczej z większej odległości – w tradycji „szkieł proporcjonalnych” Leonarda Diggesa(inne języki), nie zaś holenderskiej.

Prace nad New River rozpoczęto w 1608 (data widnieje na pomniku przy źródle Chadwell), ale przerwano je w 1610 w pobliżu Wormley. Wstrzymanie przypisuje się m.in. trudnościom Myddeltona w zgromadzeniu funduszy oraz sprzeciwowi właścicieli gruntów wzdłuż trasy, którzy obawiali się, że rzeka zamieni ich łąki w „bagna i grzęzawiska”. Choć właściciele złożyli petycję do parlamentu(inne języki), nie udało im się uchylić ustawy zezwalającej na projekt przed rozwiązaniem parlamentu w 1611; prace wznowiono jeszcze w tym samym roku. New River oficjalnie otwarł 29 września 1613 Lord Mayor Londynu Sir John Swinnerton przy Round Pond w New River Head(inne języki) w Islington. Kanał do dziś zaopatruje stolicę w wodę.

Inne prace matematyczne

Henryk Fryderyk, książę Walii (1594–1612) – uczeń Wrighta w matematyce, dla którego wykonał modele instrumentów (portret Roberta Peake’a Starszego)

Wright od pewnego czasu zabiegał o ustanowienie wykładu nawigacji dla marynarzy handlowych i skłonił admirała Sir Williama Monsona(inne języki), uczestnika wyprawy Cumberlanda na Azory w 1589, by wsparł wypłacanie stypendium na ten cel. Na początku XVII wieku Wright zastąpił Thomasa Hooda(inne języki) na stanowisku wykładowcy matematyki pod patronatem zamożnych kupców Sir Thomasa Smytha(inne języki) i Sir Johna Wolstenholme’a; wykłady odbywały się w domu Smytha przy Philpot Lane(inne języki). Najpóźniej w 1612 lub 1614 patronat nad tymi wykładami przejęła Kompania Wschodnioindyjska, płacąc roczne wynagrodzenie 50 funtów (około 6500 funtów według wartości z 2007). Wright był też nauczycielem matematyki Henryka Fryderyka, księcia Walii, syna Jakuba I i następcy tronu, od 1608 lub 1609 aż do jego śmierci 6 listopada 1612, w wieku 18 lat. W testamencie księcia opisano Wrighta jako „bardzo ubogiego człowieka” i zapisano mu sumę 30 funtów i 8 szylingów (około 4300 funtów w 2007). Gdyby książę nie zmarł przedwcześnie, Wright zostałby jego bibliotekarzem. Księciu, żywo zainteresowanemu nauką o nawigacji, Wright zadedykował drugie wydanie Certaine Errors (1610) wraz z opublikowaną w nim mapą świata. Sporządził też dla niego różne mapy, w tym „mapę morską Przejścia Północno-Zachodniego; paradoksalną mapę morską świata od 30° szerokości ku północy [oraz] plan zalanych gruntów wokół Ely, Lincolnshire, Cambridgeshire itd.”.

Instrumenty
Astrolabium morskie (Francja, 1603) – Wright wykonał modele astrolabium dla księcia Henryka
Laska Jakuba na rycinie z 1563; Wright skorygował błędy jej odczytu wynikające z mimośrodowości oka

Wright był uzdolnionym konstruktorem instrumentów matematycznych(inne języki). Według annałów Caius z 1615 „był znakomity zarówno w pomyśle, jak i w wykonaniu, a w wytwarzaniu instrumentów z mosiądzu lub innego materiału nie ustępował najbardziej pomysłowemu mechanikowi”. Dla księcia Henryka wykonał modele astrolabium i pantografu oraz stworzył (lub zlecił wykonanie) z drewna rodzaj sfery armilarnej, która odtwarzała ruchy sfery niebieskiej, kołowe ruchy Słońca i Księżyca oraz miejsca i możliwości ich wzajemnego zaćmiewania się. Sferę zaprojektowano na ruch trwający 17 100 lat, gdyby urządzenie tak długo wytrzymało. W 1613 Wright opublikował The Description and Use of the Sphære, opisujące działanie tego urządzenia. Sfera zaginęła podczas angielskiej wojny domowej, ale w 1646 odnalazł ją w Tower of London matematyk i mierniczy Sir Jonas Moore(inne języki), późniejszy generalny inspektor Urzędu Uzbrojenia oraz patron i główny inicjator powstania Królewskiego Obserwatorium Astronomicznego w Greenwich. Moore poprosił króla, by mu ją oddano, własnym kosztem odrestaurował instrument i umieścił go w swoim domu „w Tower”.

Annały Caius odnotowują też, że Wright „opracował wiele innych użytecznych projektów, lecz śmierć przeszkodziła mu doprowadzić je do doskonałości”. Wydanie Certaine Errors z 1610 zawierało opisy kilku przyrządów nawigacyjnych. Najważniejszym był „pierścień morski” (ang. sea-ring) – uniwersalny zegar pierścieniowy osadzony nad kompasem magnetycznym, który przy znanej szerokości geograficznej pozwalał żeglarzom wyznaczyć deklinację magnetyczną kompasu, wysokość Słońca i porę dnia. Wright opisał też „kwadrant morski” do pomiaru wysokości przez obserwację w przód lub w tył oraz urządzenie do wyznaczania szerokości geograficznej poza południkiem, na podstawie wysokości Gwiazdy Polarnej.

Szkot John Napier (1550–1617), wynalazca logarytmów, na rycinie Samuela Freemana (1773–1857) wykonanej na podstawie obrazu z 1616 przechowywanego na Uniwersytecie Edynburskim

W 1614 Wright opublikował niewielką książkę A Short Treatise of Dialling: Shewing, the Making of All Sorts of Sun-dials („Krótki traktat o gnomonice: ukazujący wykonywanie wszelkiego rodzaju zegarów słonecznych”), ale przede wszystkim zajmował się dziełem Johna Napiera Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio(inne języki) (Opis zadziwiającej reguły logarytmów, 1614), które wprowadziło pojęcie logarytmów. Wright od razu dostrzegł, jak bardzo logarytmy mogą ułatwić nawigację, i bezzwłocznie przygotował przekład, który przedstawił samemu Napierowi. Przedmowę do wydania Wrighta stanowi przekład przedmowy do Descriptio, uzupełniony o zdania dopisane przez samego Napiera:

Lecz oto niektórzy z naszych rodaków na tej wyspie, dobrze usposobieni do tych studiów i ku większemu dobru publicznemu, nakłonili nadzwyczaj uczonego matematyka, by przełożył to samo na nasz pospolity język angielski. Gdy ukończył dzieło, przesłał mi jego kopię, abym sam ją obejrzał i rozważył. Uczyniwszy to najchętniej i z radością, uznaję ją za najściślejszą i dokładnie zgodną z moją myślą oraz z oryginałem. Niechże więc spodoba się wam, którzy skłaniacie się ku tym studiom, przyjąć ją ode mnie i od tłumacza z taką samą życzliwością, z jaką wam ją polecamy.

John Napier, przedmowa do A Description of the Admirable Table of Logarithmes (1616)

Pracując nad przekładem, Wright zmarł pod koniec listopada 1615 i został pochowany 2 grudnia 1615 w kościele St Dionis Backchurch(inne języki) (rozebranym w XIX wieku) w City of London. Annały Caius odnotowały, że choć „był bogaty w sławę i w obietnice możnych, to jednak umarł ubogi, ku zgorszeniu niewdzięcznej epoki”. Przekład Napiera – z tablicami, które Wright uzupełnił, i z dodatkowymi informacjami Henry’ego Briggsa – dokończył syn tłumacza, Samuel, a o druk zadbał Briggs. Ukazał się on pośmiertnie jako A Description of the Admirable Table of Logarithmes w 1616, a Wrighta opiewano w nim wierszem jako „owego sławnego, uczonego, prawdziwego pogromcę błędów, / wielkiego pilota Anglii, przewodnika żeglarzy”.

Zdaniem Parsonsa i Morrisa korzystanie przez późniejszych matematyków z publikacji Wrighta to „największy hołd dla dzieła jego życia”. Na pracach Wrighta opierał się holenderski astronom i matematyk Willebrord Snellius, znany z prawa załamania światła zwanego dziś prawem Snella, w swoim traktacie nawigacyjnym Tiphys Batavus (Batawski Tifys, 1624), oraz holenderski geometra i astronom Adriaan Metius(inne języki) w Primum Mobile (1631). Zgodnie z propozycjami Wrighta angielski matematyk Richard Norwood(inne języki) zmierzył stopień na kole wielkim Ziemi, uzyskując 367 196 stóp (ok. 111,9 km), i opublikował tę informację w 1637. Wrighta chwalili Charles Saltonstall w The Navigator (1642) oraz John Collins(inne języki) w Navigation by the Mariners Plain Scale New Plain'd (1659), przy czym Collins twierdził, że mapę Merkatora „słuszniej należałoby zwać mapą Wrighta”. Niemal sto lat po pierwszym wydaniu Certaine Errors chwalił je Edmond Halley jako „książkę w pełni zasługującą na lekturę wszystkich, którzy zamierzają korzystać z morza”. Annały Caius zawierały następujące epitafium: „O nim można rzec prawdziwie, że bardziej dbał o służbę dobru publicznemu niż sobie samemu”.

Dzieła

Strona tytułowa Admirable Table of Logarithmes (wyd. 2, 1618)
Dzieła Edwarda Wrighta
RokDziełoRolaUwagi
1599Certaine Errors in Navigationautorgłówne dzieło o błędach map morskich i podstawach odwzorowania Mercatora (wyd. 2 – 1610, wyd. 3 – 1657)
1599The Haven-finding Arttłumaczprzekład De Havenvinding Simona Stevina
1600De Magnete (rozdz. 12 ks. 4)autor (część)dzieło Williama Gilberta
1602The Making, Description and Use of the Two Instruments for Seamen to find out the Latitudeautorukazało się w The Theoriques of the Seuen Planets Blundeville’a
1605The Safegarde of Saylers, or Great Rutterredaktorprzekład Roberta Normana(inne języki)
1613The Description and Use of the Sphæreautornapisane 1602 (wyd. 2 – 1627)
1614A Short Treatise of Diallingautortraktat o gnomonice (zegarach słonecznych)
1616A Description of the Admirable Table of Logarithmestłumaczpośmiertny przekład Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio Napiera (wyd. 2 – 1618)

Uwagi

  1. ↑ Parsons i Morris (1939) jako rok urodzenia Wrighta podają 1558; nowszy biogram w Oxford Dictionary of National Biography przyjmuje jedynie udokumentowaną datę chrztu – 8 października 1561.
  2. ↑ Kolumna sec φ podaje lokalny współczynnik powiększenia skali w odwzorowaniu Mercatora, a M(φ) – narastającą odległość rzutu równoleżnika od równika (części południkowe) w minutach kątowych (′), będącą sumą sekansów (całką sekansa). Dla sfery M(φ) = 7915,7 · log10 tan(45° + φ/2). Wright stablicował te wartości aż do szerokości 75°, z rozdzielczością jednej minuty.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Wright, Edward (''bap.'' 1561, ''d.'' 1615), [w:] A.J. Apt, B. Harrison, Oxford Dictionary of National Biography, Oksford: Oxford University Press, 2004, DOI: 10.1093/ref:odnb/30029, ISBN 978-0-19-861411-1 (ang.).
  2. 1 2 The Wright Approach, [w:] Mark Monmonier, Rhumb Lines and Map Wars: A Social History of the Mercator Projection, Chicago: University of Chicago Press, 2004, s. 63–67, ISBN 0-226-53431-6 (ang.).
  3. E.J.S. Parsons, W.F. Morris, Edward Wright and His Work, „Imago Mundi”, 3, 1939, DOI: 10.1080/03085693908591862 (ang.).
    1. 1 2 3 4 s. 69
    2. 1 2 3 4 5 6 7 s. 61
    3. 1 2 s. 71
    4. 1 2 s. 67
    5. ↑ s. 62
    6. 1 2 s. 68
    7. 1 2 3 4 5 s. 70
  4. 1 2 Mercator, Wright and Mapmaking, [w:] Paul J. Lewi, Speaking of Graphics: An Essay on Graphicacy in Science, Technology and Business, Turnhout: DataScope, 11 lutego 2006, s. 24 [zarchiwizowane z adresu 2009-02-25] (ang.).
  5. ↑ Wright, Edward (WRT576E), „A Cambridge Alumni Database”, University of Cambridge (ang.).
  6. ↑ John Venn, Biographical History of Gonville and Caius College, 1349–1897: Containing a List of All Known Members of the College, t. 1, Cambridge: Cambridge University Press, 1897, s. 88–89 (ang.).
  7. ↑ Heydon, Sir Christopher (1561–1623), [w:] Bernard Capp, Oxford Dictionary of National Biography, Oksford: Oxford University Press, 2004, ISBN 978-0-19-861411-1 (ang.).
  8. 1 2 3 Derek Ingram, The First Caian Engineer and the First Caian Pirate, „The Caius Engineer”, 13 (1), 2001 [dostęp 2008-05-02] [zarchiwizowane 2007-09-02] (ang.).
  9. ↑ Walter Bigges, Lieutenant Crofts, A Summarie and True Discourse of Sir Francis Drakes West Indian Voyage, Thomas Cates (red.), Londyn: Richard Field, 1589 (ang.).
  10. ↑ Parish register, London, St. Michael Cornhill, 8 August 1595, GL [marriage], A.J. Apt i inni, Guildhall Library, Londyn, 1595 (ang.).
  11. ↑ The Uses of Mathematics, [w:] Marie Boas Hall, The Scientific Renaissance 1450–1630, Nowy Jork; Londyn: Dover Publications; Constable, 1994, s. 197–237, ISBN 0-486-28115-9 (ang.).
  12. 1 2 A Mapmaker's Paradise, [w:] Eli Maor, Trigonometric Delights, Princeton; Chichester: Princeton University Press, 1998, s. 165–176, ISBN 0-691-05754-0 (ang.).
  13. 1 2 Molyneux, Emery (''d.'' 1598), [w:] Susan M. Maxwell, B. Harrison, Oxford Dictionary of National Biography, Oksford: Oxford University Press, 2004, DOI: 10.1093/ref:odnb/50911, ISBN 978-0-19-861411-1 (ang.).
  14. ↑ Mercator, Wright and Mapmaking, [w:] Paul J. Lewi, Speaking of Graphics: An Essay on Graphicacy in Science, Technology and Business, Turnhout: DataScope, 11 lutego 2006, s. 24–25 [zarchiwizowane z adresu 2009-02-25] (ang.).
  15. 1 2 3 Richard S. Westfall, Wright, Edward [online], The Galileo Project, Rice University, 1995 [dostęp 2008-05-03] [zarchiwizowane z adresu 2024-07-20] (ang.).
  16. 1 2 Stephen Pumfrey, Frances Dawbarn, Science and Patronage in England, 1570–1625: A Preliminary Study, „History of Science”, 42 (2), 2004, s. 137–188, DOI: 10.1177/007327530404200201 [zarchiwizowane 2009-02-25] (ang.).
  17. 1 2 3 Pedro Nunes – Biography [dostęp 2020-05-16] [zarchiwizowane 2011-08-24] (ang.).
  18. ↑ The Wright Approach, [w:] Mark Monmonier, Rhumb Lines and Map Wars: A Social History of the Mercator Projection, Chicago: University of Chicago Press, 2004, s. 65–67, ISBN 0-226-53431-6 (ang.).
  19. ↑ Mark Monmonier, Rhumb Lines and Map Wars: A Social History of the Mercator Projection, Chicago: University of Chicago Press, 2004, s. 63–64, ISBN 0-226-53431-6 (ang.).
  20. ↑ Mercator, Wright and Mapmaking, [w:] Paul J. Lewi, Speaking of Graphics: An Essay on Graphicacy in Science, Technology and Business, Turnhout: DataScope, 11 lutego 2006, s. 25 [zarchiwizowane z adresu 2009-02-25] (ang.).
  21. ↑ Mark Monmonier, Rhumb Lines and Map Wars: A Social History of the Mercator Projection, Chicago: University of Chicago Press, 2004, s. 68, ISBN 0-226-53431-6 (ang.).
  22. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Wright (Edward), [w:] Charles Hutton, A Philosophical and Mathematical Dictionary, t. 2, Londyn: F.C. and J. Rivington, 1815, s. 619–620 (ang.).
  23. ↑ Thomas Blundeville, M. Blundevile His Exercises containing Sixe Treatises, Londyn: Iohn Windet, 1594 (ang.).
  24. ↑ William Barlow, The Nauigators Supply, Londyn: G. Bishop, R. Newbery, and R. Barker, 1597 (ang.).
  25. ↑ Mark Monmonier, Rhumb Lines and Map Wars: A Social History of the Mercator Projection, Chicago: University of Chicago Press, 2004, s. 68–70, ISBN 0-226-53431-6 (ang.).
  26. ↑ Mercator, Wright and Mapmaking, [w:] Paul J. Lewi, Speaking of Graphics: An Essay on Graphicacy in Science, Technology and Business, Turnhout: DataScope, 11 lutego 2006, s. 29 [zarchiwizowane z adresu 2009-02-25] (ang.).
  27. ↑ Gerard L'Estrange Turner, Elizabethan Instrument Makers: The Origins of the London Trade in Precision Instrument Making, Oksford: Oxford University Press, 2000, s. 41, ISBN 0-19-856566-6 (ang.).
  28. ↑ Richard Hakluyt, The Principal Navigations, Voiages, Traffiques and Discoueries of the English Nation, Londyn: G. Bishop, R. Newberie & R. Barker, 1598–1600 (ang.).
  29. ↑ Novus Orbis: Images of the New World, part 3, Albert H. and Shirley Small Special Collections Library, University of Virginia, 31 stycznia 2008 [dostęp 2008-02-07] [zarchiwizowane 2008-06-23] (ang.).
  30. ↑ William Shakespeare, Twelfth Night; or What You Will, Champaign: Project Gutenberg, 2000 [zarchiwizowane z adresu 2009-09-26] (ang.).
  31. ↑ William Gilbert, De Magnete, magneticisque corporibus, et de magno magnete tellure, Londyn: Petrus Short, 1600 (łac.).
  32. ↑ Carlo Danielle, Delivering Prometheus: A Critique of Enlightenment from Benjamin Franklin to Los Alamos, New York University, 2012, s. 9–10 (ang.).
  33. ↑ Mark Ridley, Magneticall Animadversions ... upon Certaine Magneticall Advertisements, lately Published, from Maister W. Barlow, Londyn 1617 (ang.).; zob. Practitioners and Mechanicians, [w:] Stephen Andrew Johnston, Making Mathematical Practice: Gentlemen, Practitioners and Artisans in Elizabethan England, Cambridge: University of Cambridge, 1994, s. 182 [zarchiwizowane z adresu 2023-11-19] (ang.).
  34. ↑ Thomas Blundeville, Henry Briggs, Edward Wright, The Theoriques of the Seuen Planets, Londyn: Adam Islip, 1602 (ang.).
  35. ↑ The Safegarde of Saylers, or Great Rutter, Robert Norman (tłum.), Edward Wright (red.), Londyn: E. Allde for H. Astley, 1605 (ang.).
  36. ↑ British Library, Cotton MS Titus B VIII, folio 318 (zob. Parsons & Morris, s. 69) (ang.).
  37. 1 2 3 The story of the New River, Thames Water [dostęp 2008-05-01] [zarchiwizowane 2008-02-11] (ang.).
  38. 1 2 Norman A.F. Smith, Edward Wright and his Perspective Glass: a surveying puzzle of the early 17th century, „Transactions of the Newcomen Society”, 70 (1), 1998, s. 109–122, DOI: 10.1179/tns.1998.005 (ang.).
  39. ↑ Clements R. Markham, Commemoration of the Reign of Queen Elizabeth: Address by the President, Sir Clements R. Markham, K.C.B., „The Geographical Journal”, 21 (6), 1903, s. 589–602, DOI: 10.2307/1775648, JSTOR: 1775648 (ang.).
  40. ↑ Lawrence H. Officer, Purchasing power of British Pounds from 1264 to 2007 [online], MeasuringWorth.com, 2008 [dostęp 2008-05-03] [zarchiwizowane z adresu 2011-09-29] (ang.).
  41. ↑ Alexander Brown, The Genesis of the United States, t. 2, Londyn; Cambridge (Massachusetts): William Heinemann, 1890, s. 1025–1026 (ang.).
  42. ↑ John Aubrey, 'Brief Lives,' chiefly of Contemporaries, set down ... between the Years 1669 & 1696, Andrew Clark (red.), Oksford: Clarendon Press, 1898 (ang.).
  43. ↑ William Edward May, A History of Marine Navigation, Henley-on-Thames: G.T. Foulis & Co., 1973, ISBN 0-85429-143-1 (ang.).
  44. ↑ John Napier, Mirifici Logarithmorum Canonis descriptio, Edynburg: Andreæ Hart, 1614 (łac.).
  45. ↑ Parish register, London, St. Dionis Backchurch, 2 December 1615, GL [burial], A.J. Apt i inni, Guildhall Library, Londyn, 1615 (ang.).
  46. ↑ Mercator, Wright and Mapmaking, [w:] Paul J. Lewi, Speaking of Graphics: An Essay on Graphicacy in Science, Technology and Business, Turnhout: DataScope, 11 lutego 2006, s. 31 [zarchiwizowane z adresu 2009-02-25] (ang.).
  47. ↑ Willebrord Snellius, Tiphys Batavus, sive histiodromice, de navium cursibus et re navali, Lejda: Elzevir, 1624 (łac.).
  48. ↑ Adriaan Metius, Primum mobile: astronomicè, sciographicè, geometricè, et hydrographicè, nova methodo explicatum, Amsterdam: Jan Janszoon, 1631 (łac.).
  49. ↑ Richard Norwood, The Seaman's Practice, contayning a Fundamentall Probleme in Navigation Experimentally Verified, Londyn: George Hurlock, 1637 (ang.).
  50. ↑ Charles Saltonstall, The Navigator, shewing and explaining all the Chiefe Principles and Parts both Theoricke and Practicke ... in the Famous Art of Navigation, Londyn: B. Alsop and T. Fawcet for Geo. Hurlock, 1636 (ang.).
  51. ↑ John Collins, Navigation by the Mariners Plain Scale New Plain'd, Londyn: Tho. Johnson for Francis Cossinet, 1659 (ang.).

Bibliografia

Linki zewnętrzne