Glorioza

Glorioza
	; Glorioza wspaniała
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	liliowce
Rodzina	zimowitowate
Rodzaj	glorioza
	Nazwa systematyczna
	Gloriosa L.; Sp. Pl.: 305 (1753)
	Typ nomenklatoryczny
	Gloriosa superba L.
Synonimy
	Methonica Gagnebin; Mendoni Adans.; Eugone Salisb.; Clinostylis Hochst.; Littonia Hook.;
	Methonica Gagnebin; Mendoni Adans.; Eugone Salisb.; Clinostylis Hochst.; Littonia Hook.;
	Multimedia w Wikimedia Commons

Glorioza (Gloriosa L.) – rodzaj wieloletnich, ziemnopączkowych pnączy z rodziny zimowitowatych, obejmujący 11 gatunków pochodzących z tropikalnej i południowej Afryki. Zasięg jednego gatunku, gloriozy wspaniałej (Gloriosa superba L.) obejmuje również subkontynent indyjski i Azję Południowo-Wschodnią; został on również naturalizowany w Australii i Oceanii, a także w Alabamie i Surinamie.

Zasięg geograficzny

W Afryce gloriozy występują naturalnie od Gambii i Gwinea Bissau przez Burkina Faso, Niger, Czad do Erytrei na północy po Kraj Przylądkowy na południu, a także na Madagaskarze i Seszelach. Jedynym gatunkiem występującym naturalnie poza Afryką jest glorioza wspaniała, której zasięg występowania obejmuje subkontynent indyjski (z wyjątkiem Bangladeszu), Półwysep Indochiński, południowo-środkowe Chiny, Półwysep Malajski oraz Jawę, Małe Wyspy Sundajskie i Sulawesi. Gatunek ten został naturalizowany również w Papuazji, na Wyspach Salomona, w Australii, na terytorium Nowej Południowej Walii i Queensland), a także na Wyspie Norfolk, oraz w Oceanii, na Fidżi, Wyspach Gilberta, Nauru i Sporadach Środkowopolinezyjskich. Poza tym glorioza wspaniała oraz jej kultywary uprawiane są na całym świecie.

Morfologia

Pokrój: Zielne pnącza.

Łodyga: Pędem podziemnym jest nieregularna, mięsista bulwa pędowa (według niektórych autorów skrócone, bulwiaste kłącze). Pęd naziemny smukły, wzniesiony lub wydłużony i pnący, niekiedy rozgałęziony.

Liście: Ulistnienie skrętoległe, naprzeciwległe lub okółkowe. Liście łodygowe, siedzące. Blaszki liściowe równowąskie do jajowatych, wierzchołkowo przechodzące w wąs czepny.

Kwiaty: Rośliny tworzą kilka dużych, obupłciowych, sześciopręcikowych, szypułkowych lub siedzących kwiatów, wyrastających z pachwin górnych liści, pojedynczo lub kilka zebranych w baldachogrono lub skrętek. Okwiat pojedynczy, sześciolistkowy, dzwonkowaty (np. G. modesta) lub odgięty do tyłu (np. G. superba). Listki okwiatu podługowate lub lancetowate, żółte, pomarańczowe lub czerwone, niekiedy dwukolorowe, wolne lub zrośnięte u nasady, niekiedy z falistymi brzegami. Pręciki umieszczone u nasady listków okwiatu, krótsze od nich. Nitki pręcików nitkowate. Główki pręcików równowąsko-podługowate. Zalążnia siedząca, trójkomorowa. Szyjka słupka długa, nitkowata, wierzchołkowo rozwidlona na trzy szydłowate końcówki, u niektórych gatunków u nasady ostro odgięta.

Owoce: Twarde torebki, jajowate do cylindrycznych, pękające przegrodowo. Nasiona niemal kuliste, gąbczaste, o jasnoczerwonej łupinie. Zarodek bardzo drobny.

Biologia i ekologia

Rozwój: Byliny, geofity ryzomowe. W porze suchej nadziemne części gloriozy obumierają i rośliny przechodzą okres spoczynku.

Cechy fitochemiczne: Rośliny zaliczane do tego rodzaju zawierają silnie trujące alkaloidy, przede wszystkim kolchicynę, gloriozynę i superbinę.

Genetyka: Liczba chromosomów 2n = 14, 18, 22, 44, 66, 77, 84, 88, 90.

Systematyka

Historia badań taksonomicznych: Rodzaj glorioza opisany został przez Linneusza w 1753 roku jako takson monotypowy, obejmujący gatunek Gloriosa superba. W 1767 Linneusz wyodrębnił do osobnego gatunku, Gloriosa simplex, rośliny występujące w Azji. W XIX i pierwszej połowie XX wieku opisano kilkanaście innych gatunków gloriozy, głównie bazując na różnicach w budowie i kolorystyce okwiatu. Pod koniec XX wieku niektórzy botanicy (np. Field 1972, Thulin 1995, Kubitzki 1997) postawili tezę, że wszystkie wyróżnione wcześniej gatunki opisują jedną, wysoce zmienną roślinę oraz jej kultywary. W 1998 roku opisano odkrytą w Afryce roślinę, która morfologicznie stanowiła ogniwo pośrednie między przedstawicielami rodzaju glorioza i rodzaju Littonia. Autorzy zaproponowali połączenie obu rodzajów. W roku 2003 Vinnersten i Reeves przedstawili wyniki badań filogenetycznych rodziny zimowitowatych, potwierdzające obie wcześniej stawiane tezy. Na podstawie wyników tych badań większość wyróżnianych dotychczas gatunków gloriozy zostało uznanych za synonimy Gloriosa superba (np. Govaerts w World Checklist of Seed Plants, Germishuizen i Meyer w Plants of Southern Africa: an annotated checklist, Hoenselaar w Flora of Tropical East Africa Colchicaceae, Timberlake i Martins w Flora Zambesiaca). W roku 2007 Vinnersten i Manning, w A New Classification of Colchicaceae, przedstawili rewizję systematyki rodziny zimowitowatych. Na ich podstawie rodzaj Littonia został ostatecznie włączony do rodzaju glorioza.

Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG V z 2026)

Jeden z kilku rodzajów w plemieniu Colchiceae, podrodzinie Colchicoideae w rodzinie zimowitowatych (Colchicaceae), która należy do rzędu liliowców (Liliales).

Pozycja rodzaju w innych systemach: W systemie Cronquista z 1981 roku rodzaj zaliczany był do rodziny liliowatych w rzędzie liliowców, podklasie liliowych w klasie jednoliściennych. W systemie Takhtajana z 1997 roku rodzaj zaliczony został do plemienia Glorioseae w podrodzinie Wurmbeoideae wyróżnionej w rodzinie zimowitowatych, zaklasyfikowanej do rzędu zimowitowców (Colchicales). W ostatniej wersji tego systemu, opublikowanej w roku 2008, autor zaliczył rodzaj glorioza do plemienia Glorioseae w podrodzinie Colchicoideae w rodzinie zimowitowatych, w rzędzie liliowców.

Gatunki

Gloriosa baudii (A.Terracc.) Chiov.
Gloriosa carsonii Baker
Gloriosa flavovirens (Dammer) J.C.Manning & Vinn.
Gloriosa lindenii (Baker) J.C.Manning & Vinn.
Gloriosa littonioides (Welw. ex Baker) J.C.Manning & Vinn.
Gloriosa modesta (Hook.) J.C.Manning & Vinn.
Gloriosa revoilii (Franch.) J.C.Manning & Vinn.
Gloriosa rigidifolia (Bredell) J.C.Manning & Vinn.
Gloriosa sessiliflora Nordal & Bingham
Gloriosa simplex L.
Gloriosa superba L. – glorioza wspaniała

Nazewnictwo

Etymologia nazwy naukowej: Nazwa rodzaju pochodzi od łacińskiego słowa gloriosa – wspaniała, pełna chwały.

Zwyczajowe nazwy polskie: W roku 1852 Ignacy Rafał Czerwiakowski w pracy Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych opisał ten rodzaj pod dwiema nazwami naukowymi (Gloriosa i Methonica), podając również dwie nazwy polskie: pysznokwiat i wdziękosława. W roku 1894 Erazm Majewski w Słowniku nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich... podał kilka polskich nazw tego rodzaju: glorjoza, lilia malabarska, piękna lilia, pysznokwiat, pyszny kwiat i wdziękosława. Glorioza nie została ujęta w Słowniku roślin użytkowych Zbigniewa Podbielkowskiego z 1989 roku i w Słowniku roślin zielnych łacińsko-polskim Wiesława Gawrysia z 2008 roku.

Zastosowanie

Rośliny ozdobne: Glorioza wspaniała oraz jej kultywary, przede wszystkim uznawane niegdyś za osobne gatunki 'Lutea' o żółtych kwiatach (dawniej Gloriosa lutea) i 'Rothschildiana' o kwiatach dwukolorowych z żółtym obrzeżem (dawniej Gloriosa rothschildiana – glorioza Rotszylda), uprawiane są na kwiat cięty oraz jako rośliny ogrodowe (w krajach o klimacie gorącym) lub pod osłonami (w chłodniejszych rejonach), a także jako rośliny pokojowe. Jako roślina ogrodowa uprawiana jest również Gloriosa modesta o dzwonkowatych, żółto-pomarańczowych kwiatach.

Rośliny lecznicze: Glorioza wspaniała znajduje różnorodne zastosowania w medycynie tradycyjnej Afryki i Azji.

Rośliny magiczne: Kwiaty gloriozy wspaniałej używane są w Tamil Nadu w Indiach w praktykach religijnych, a w wielu krajach Afryki do celów magicznych

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2026-10-25] (ang.).
↑ Tropicos. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2011-03-27]. (ang.).
1 2 3 4 5 6 Plants of the World Online (POWO). The Royal Botanic Gardens, Kew, 2026. [dostęp 2026-10-25]. (ang.).
1 2 3 4 5 6 7 8 John Gilbert Baker: Liliaceae. W: William Turner Thiselton-Dyer: Flora of Tropical Africa. T. 7: Hydrocharideae–Liliaceae. Londyn: 1898. (ang.).
1 2 3 4 Flora of China. Vol. 24: Liliaceae. [dostęp 2011-03-27]. (ang.).
1 2 3 4 5 6 7 8 9 B. Nordenstam: Colchicaceae. W: Klaus Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons. Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 182. ISBN 3-540-64060-6. (ang.).
1 2 I. Nordal and M. G. Bingham. Description of a New Species, Gloriosa sessiliflora (Colchicaceae), with Notes on the Relationship between Gloriosa and Littonia. „Kew Bulletin”. 53 (2), s. 479-482, 1998. Royal Botanic Gardens, Kew. (ang.).
↑ M.A. Hyde i B. Wursten: Flora of Zimbabwe: Genus page: Gloriosa. 2011. [dostęp 2011-03-28]. (ang.).
↑ Y. P. S. Bajaj: Medicinal and aromatic plants. Berlin: Springer-Verlag, 1988, s. 356. ISBN 978-3-540-60597-3. (ang.).
↑ Peter Hanelt, R. Büttner, Rudolf Mansfeld: Vorläufiges Verzeichnis landwirtschaftlich oder gärtnerisch kultivierter Pflanzenarten (mit Ausschluss von Zierpflanzen). Berlin: Springer, s. 2285. ISBN 978-3-540-41017-1.
↑ David W. Nellis: Poisonous plants and animals of Florida and the Caribbean. Sarasota: Pineapple Press, 1997, s. 207-209. ISBN 978-1-56164-111-6. (ang.).
↑ Annika Vinnersten i Gail Reeves. Phylogenetic relationships within Colcicaceae. „American Journal of Botany”. 90 (10), s. 1455–1462, 2003. (ang.).
↑ Annika Vinnersten i John Manning. A New Classification of Colchicaceae. „Taxon”. 56 (1), s. 171-178, 2007. International Association for Plant Taxonomy (IAPT). (ang.).
↑ Arthur Cronquist: An integrated system of classification of flowering plants. New York: Columbia University Press, 1981, s. 1211. ISBN 0-231-03880-1. (ang.).
↑ The Taxonomicon. [dostęp 2011-03-28]. (ang.).
↑ Armen Leonovich Takhtadzhi͡an: Flowering plants. [New York]: Springer, 2009, s. 633. ISBN 978-1-4020-9608-2. (ang.).
↑ D. Gledhill: The names of plants. Cambridge, New York: Cambridge University Press, 2008, s. 180. ISBN 978-0-521-86645-3. (ang.).
↑ Ignacy Rafał Czerwiakowski: Botanika szczególna. T. 2: Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 1852, s. 528-529. (pol.).
↑ Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich.... T. 2: T. 2. : Słownik Łacińsko – Polski.... Warszawa: Druk Noskowskiego, 1894, s. 363. (pol.).
↑ Joan Clifton: Climbing gardens: adding height and structure to your garden. London: Frances Lincoln, 2005, s. 135. ISBN 978-0-7112-2520-6.
↑ Floris Barnhoorn: Growing bulbs in southern Africa. Struik, 2005, s. 77. ISBN 978-1-77007-196-4.
↑ Gabriëlla H. Schmelzer, Ameenah Gurib-Fakim: Plant resources of tropical Africa. T. 11: Medicinal plants. PROTA, 2008, s. 309-313. ISBN 978-90-5782-204-9. (ang.).
↑ Peter Hanelt, R. Büttner, Rudolf Mansfeld: Mansfeld's encyclopedia of agricultural and horticultural crops (except ornamentals). New York: Springer, 2001, s. 2285-6. ISBN 978-3-540-41017-1. (ang.).

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2026-10-25] (ang.).

[trop-3] Tropicos. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2011-03-27]. (ang.).

[kew-4] 1 2 3 4 5 6 Plants of the World Online (POWO). The Royal Botanic Gardens, Kew, 2026. [dostęp 2026-10-25]. (ang.).

[fota-5] 1 2 3 4 5 6 7 8 John Gilbert Baker: Liliaceae. W: William Turner Thiselton-Dyer: Flora of Tropical Africa. T. 7: Hydrocharideae–Liliaceae. Londyn: 1898. (ang.).

[foc-6] 1 2 3 4 Flora of China. Vol. 24: Liliaceae. [dostęp 2011-03-27]. (ang.).

[kub-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 B. Nordenstam: Colchicaceae. W: Klaus Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons. Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 182. ISBN 3-540-64060-6. (ang.).

[ses-8] 1 2 I. Nordal and M. G. Bingham. Description of a New Species, Gloriosa sessiliflora (Colchicaceae), with Notes on the Relationship between Gloriosa and Littonia. „Kew Bulletin”. 53 (2), s. 479-482, 1998. Royal Botanic Gardens, Kew. (ang.).

[foz-9] M.A. Hyde i B. Wursten: Flora of Zimbabwe: Genus page: Gloriosa. 2011. [dostęp 2011-03-28]. (ang.).

[10] Y. P. S. Bajaj: Medicinal and aromatic plants. Berlin: Springer-Verlag, 1988, s. 356. ISBN 978-3-540-60597-3. (ang.).

[mans-11] Peter Hanelt, R. Büttner, Rudolf Mansfeld: Vorläufiges Verzeichnis landwirtschaftlich oder gärtnerisch kultivierter Pflanzenarten (mit Ausschluss von Zierpflanzen). Berlin: Springer, s. 2285. ISBN 978-3-540-41017-1.

[poison-12] David W. Nellis: Poisonous plants and animals of Florida and the Caribbean. Sarasota: Pineapple Press, 1997, s. 207-209. ISBN 978-1-56164-111-6. (ang.).

[13] Annika Vinnersten i Gail Reeves. Phylogenetic relationships within Colcicaceae. „American Journal of Botany”. 90 (10), s. 1455–1462, 2003. (ang.).

[14] Annika Vinnersten i John Manning. A New Classification of Colchicaceae. „Taxon”. 56 (1), s. 171-178, 2007. International Association for Plant Taxonomy (IAPT). (ang.).

[15] Arthur Cronquist: An integrated system of classification of flowering plants. New York: Columbia University Press, 1981, s. 1211. ISBN 0-231-03880-1. (ang.).

[16] The Taxonomicon. [dostęp 2011-03-28]. (ang.).

[17] Armen Leonovich Takhtadzhi͡an: Flowering plants. [New York]: Springer, 2009, s. 633. ISBN 978-1-4020-9608-2. (ang.).

[18] D. Gledhill: The names of plants. Cambridge, New York: Cambridge University Press, 2008, s. 180. ISBN 978-0-521-86645-3. (ang.).

[19] Ignacy Rafał Czerwiakowski: Botanika szczególna. T. 2: Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 1852, s. 528-529. (pol.).

[20] Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich.... T. 2: T. 2. : Słownik Łacińsko – Polski.... Warszawa: Druk Noskowskiego, 1894, s. 363. (pol.).

[21] Joan Clifton: Climbing gardens: adding height and structure to your garden. London: Frances Lincoln, 2005, s. 135. ISBN 978-0-7112-2520-6.

[22] Floris Barnhoorn: Growing bulbs in southern Africa. Struik, 2005, s. 77. ISBN 978-1-77007-196-4.

[med-23] Gabriëlla H. Schmelzer, Ameenah Gurib-Fakim: Plant resources of tropical Africa. T. 11: Medicinal plants. PROTA, 2008, s. 309-313. ISBN 978-90-5782-204-9. (ang.).

[24] Peter Hanelt, R. Büttner, Rudolf Mansfeld: Mansfeld's encyclopedia of agricultural and horticultural crops (except ornamentals). New York: Springer, 2001, s. 2285-6. ISBN 978-3-540-41017-1. (ang.).