Jerka

Jerka

wieś
Zespół Szkół
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	kościański
Gmina	Krzywiń
Liczba ludności (2022)	1458
Strefa numeracyjna	65
Kod pocztowy	64-010
Tablice rejestracyjne	PKS
SIMC	0372581
Położenie na mapie gminy Krzywiń Jerka
Położenie na mapie Polski Jerka
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Jerka
Położenie na mapie powiatu kościańskiego Jerka
51°59′54″N 16°51′06″E/51,998333 16,851667
Multimedia w Wikimedia Commons

Jerka – wieś w Polsce, położona w województwie wielkopolskim, w powiecie kościańskim, w gminie Krzywiń.

Podział i położenie

Nazwa

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XII wieku. Pierwszy zachowany zapis pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1181 (wg. zachowanej kopii z 1230) gdzie odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „Gyrcha”, 1282 „Girka”, 1294 „Gyrca”, 1369 „Irka”, 1391 „Gerka”, 1411 „Jerka”, 1571 „Hirka”.

Od nazwy miejscowej wsi Jerki, pochodzi również polskie, szlacheckie, odmiejscowe nazwisko Jerzeckich herbu Habdank, którzy od średniowiecza byli dawnymi właścicielami miejscowości.

Historia

Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i początkowo była własnością kościelną należącą do zakonu benedyktynów lubińskich z opactwa lubińskiego. Przejściowo należała do szlachty polskiej z rodu Jerzeckich herbu Habdank, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1530 miejscowość leżała w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1510 leżała w parafii Lubiń.

Pierwszy zapis związany ze wsią wymienia datę 1181 i pochodzi falsyfikatu sporządzonego ok. 1230. W dokumencie tym książę wielkopolski Władysław Laskonogi wśród posiadłości benedyktynów z Lubinia wymienia m. in. Jerkę.

W 1258 książę wielkopolski Bolesław Pobożny wśród posiadłości benedyktyńskich wymienił m. in. Jerkę. W 1282 książę wielkopolski oraz późniejszy król Polski Przemysł II zatwierdził zamianę dóbr. Według niej Marcin opat lubiński daje Szczepanowi kasztelanowi krobskiemu, synowi Szczedrzyka kasztelana krzywińskiego, dziedzinę Jerka, a w zamian otrzymał od niego Marzyszewo (obecnie nieistniejąca osada koło Krzywinia). Szczepan miał również posiadać całą rzeczkę płynącą pomiędzy Marzyszewem a Jerką. W 1284 Przemysł II zezwolił Szczepanowi kasztelanowi z Krobi, aby wprowadził w swoich wsiach prawo niemieckie. Szczepan posiadał Dupin, gdzie wolno mu było założyć miasto Śląskowo ze źrebem Rozkochowo, Osiek, Domasławy (później zwane jako Domasławice) oraz Podrzecze, Jerka i Świni Las, gdzie jego przodkowie mieli prawo do polowania. W 1294 (wg. zachowanego falsyfikatu z 1302) Przemysł II potwierdzając posiadłości benedyktynów lubińskie błędnie wymienił m. in. Jerkę, która od 1282 nie należała już do klasztoru oraz wieś Marzyszewo.

Pod koniec XIII wieku miejscowość stała się majętnością szlachecką. W latach 1393–1407 jako właściciel wsi odnotowany został Piotr (Pietrasz) Jerzecki (oryg. „Gyreczsky, Girefsky, Gyrzeczsky”) herbu Habdank. W 1393 wraz z innymi braćmi, dziedzicami z Jerki toczył spór majątkowy z opatem lubińskim. W 1396 Piotr Jerzecki wraz z braćmi Mikołajem i Szczedrzykiem oraz Szczepan z Kuszkowa byli w sporze z opatem lubińskim. W latach 1397–1398 toczył spór sądowy z Piotrem Żakowskim o 25 grzywien. W 1397 wraz z braćmi był w sporze ze Szczedrzykiem z Runowa koło Kórnika o 1/4 wsi Lgiń w powiecie wschowskim. W latach 1398–1400 Piotr Jerzecki wraz z braćmi Czemą, Bartoszem, Mikołajem i Szczedrzykiem był w sporze z Marcinem z Brylewa o połowę Brylewa. Marcin pozwał ich o niesłuszne zajęcie połowy tej wsi. W 1400 Piotr Jerzecki był w sporze z Jakuszem oraz jego żoną w imieniu swej ciotki procesował się o jej wiano. W latach 1400–1405 toczył kolejny spór sądowy z mieszczanami poznańskimi o długi: w 1400 z Bartoszem o dwie grzywny, w 1408 z Niczkiem Litwinem o 5 grzywien. W 1403 żona Piotra Jerzeckiego toczyła spór sądowy z Sędziwojem Wyskotą (prawdopodobnie z Bojanic i Żytowiecka) i miała okazać w sądzie dokument dotyczący swej oprawy (łac. „litera sue donacionis marcarum). W 1405 Piotr Jerzecki był w sporze z Jordanem synem Mendlina Żydem z miasta Poznania o długi. W 1405 przegrał spór z Marcinem z Brylewa o połowę Brylewa. W 1405 został pozwany przez Sędziwoja Drożyńskiego z Drożyna, o zabicie jego brata. W 1405 Piotr Jerzecki był w sporze z Tomaszem Kromnowo z Domaradzic dowodząc, że przez to, iż ręczył staroście za Tomasza, poniósł szkodę w kwocie 30 grzywien. W 1407 Piotr Jerzecki oraz Jan Dupiński z Dupina (obecnie to Dubin) oraz Szczedrzyk Konarski byli w sporze z Piotrem Wojnowskim z Wojnowa koło Murowanej Gośliny o prawo własności do domu. W latach 1396–1405 odnotowano również Mikołaja Jerzeckiego z Jerki brata Pietrasza, herbu Habdank.

Miejscowość odnotowały także zapisy podatkowe z XVI wieku. W 1510 w Jerce było 11 łanów osiadłych i 3 łany opuszczone, które częściowo uprawiali kmiecie. Odnotowano także dwie karczmy oraz sołectwo na dwóch łanach. W 1530 miał miejsce pobór podatkowy od 2 łanów, wspomniana została także karczma. W 1563 pobór odbył się z 15,5 łana, 2 łanów sołeckich, karczmy dziedzicznej, karczmy dorocznej, 7 komorników, dwa wyszynki gorzałki, wiatraka dziedzicznego oraz jednego hultaja. W 1571 opat lubiński zapłacił pobór ze wsi od 15,5 łana osiadłego, dwóch łanów sołeckich, karczmy dziedzicznej, wiatraka dziedzicznego, 4 zagrodników oraz 6 komorników. W 1580 miał miejsce pobór z Jerki od 14 łanów, dwóch łanów sołeckich, dwóch zagrodników, dwóch komorników.

Wieś duchowna, własność opata benedyktynów w Lubiniu pod koniec XVI wieku leżała w powiecie kościańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim.

II wojna światowa

 Osobne artykuły: Kraj Warty, Wysiedlenia Polaków z Kraju Warty i Heim ins Reich.

W okresie II wojny światowej miejscowość została objęta zarówno wysiedleniami ludności polskiej jak zasiedleniami ludności niemieckiej. W 1939 po kampanii wrześniowej Wielkopolska została bezpośrednio anektowana przez III Rzeszę. Władze niemieckie utworzyły na jej terenie tzw. Kraj Warty. W okresie okupacji niemieckiej rozpoczęli masowe wysiedlenia ludności polskiej, a później w ramach akcji Heim ins Reich (pol. „Powrót do domu w Rzeszy”) zasiedlanie miejsc po nich niemieckimi przesiedleńcami z Besarabii, krajów bałtyckich i ZSRR.

W 1940 z powiatu kościańskiego wysiedlono m.in. 84 osoby, w tym 21 rodzin wysiedlono z Czempinia, Śmigla i Wielichowa, a także 34 rodziny rolnicze ok. 170 osób wysiedlono ze wsi Jerka, 226 osób, ok. 45 rodzin, ze wsi Konojad i Kotusz w gminie Łęki Wielkie oraz 54 osoby ze wsi Kamieniec. Wysiedlonych Polaków umieszczano w przejściowym obozie wysiedleńczym w Kościanie, a potem wsadzano ich w wagony towarowe i wywożono do Sokołowa Podlaskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Wysiedlani mieszkańcy byli rewidowani, zabierano ich biżuterię i pieniądze, a ich mieszkania, domy, sklepy i firmy przejmowali sprowadzani w ich miejsce Niemcy bałtyccy.

Urodzeni w Jerce

• Józef Zapłata – polski zakonnik ze Zgromadzenia Braci Serca Jezusowego, błogosławiony Kościoła katolickiego, ofiara KL Dachau.

Przypisy

Bibliografia

• Stefan Chmielewski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. II (I-Ł) z.1, hasło: „Jerka”. Wrocław: Ossolineum, 1988, s. 69–71.
• Maria Wardzyńska: Wysiedlenia ludności polskiej z okupowanych ziem polskich włączonych do III Rzeszy w latach 1939-1945. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, 2017, s. 18-35, 156-157. ISBN 978-83-8098-174-4.

Linki zewnętrzne

• Jerka, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .
• Jerka, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 565 .
• Jerka, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska, Warszawa 1902, s. 18 .