Śmigiel

Herb i godło

Nie wiadomo, kto i kiedy dokładnie był pomysłodawcą herbu miasta. Można przypuszczać, że autorem pomysłu był właściciel miasta, (Śmigiel był miastem prywatnym) Henryk Ramsz wraz z wybranymi przez niego rajcami.

Herb Śmigla zaliczany jest do typu topograficznego. Najstarsza pieczęć z herbem Śmigla pochodzi z XIV wieku, znana z odcisku z 1564 o średnicy 57 mm. Przedstawia on drewniana wieżę strażniczą ze spiczastym dachem z trzema oknami i krużgankiem nad nimi oraz datę 1544. Z biegiem czasu (prawdopodobnie w XVI w.) wzbogacono wieżę tę wysmukłym daszkiem zakończonym gałką. Po jej bokach pojawiły się dęby z żołędziami, a sama wieża osadzona została na pagórku. Ten sam motyw jest także na innej pieczęci wykonanej w XVI wieku i opatrzonej datą 1586, a znanej z odcisku z 1808 oraz także na pieczęciach wykonanych w XVII-XIX wieku. W powyższej formie herb został zatwierdzony przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych RP w 1939 roku i obowiązuje do dzisiaj. Symbolika herbu nie jest jasna.

• 
  Znaczek reklamówki firmy Kaffee Hag przedstawiający herb miejscowości Śmigiel
• 
  Pocztówka Śmigiel - herb miasta 1885
• 
  Herb na fasadzie domu

Geneza/Średniowiecze

Po migracji na obszar obecnej zachodniej Polski ludów słowiańskich obszar ziemi kościańskiej, okolice w których później powstał Śmigiel, stały się centrum osadniczym społeczności, który obecna archeologia określa nazwą Obrzanie. Według współczesnego stanu nauki wiemy, że była ona na wyższym poziomie rozwoju cywilizacyjnego od swoich północnych sąsiadów (Polanie), a niektórzy mieszkańcy brali udział w handlu ze światem śródziemnomorskim i światem arabskim. Jako prosperujący obszar "Obrzanie" weszli w sferę zainteresowania rodu Piastów, stając się obiektem podboju dokonanego przez Mieszka I. Ludność tutejsza została przeniesiona na północny wschód pomiędzy Giecz, Gniezno i Poznań zdaniem znawców wybitnie wzmacniając potencjał ludnościowy i ekspansywność Civitas Schinesghe/Państwa Gnieźnieńskiego.

Będąc w czasach Polski dzielnicowej właściwie na pograniczu Śląska i Wielkopolski, na przełomie wieków XIII i XIV, rejon obecnego miasta Śmigiel został częścią Księstwa głogowskiego. 10 marca roku 1296 książęta, kujawski Władysław Łokietek i głogowski Henryk III zawarli ugodę pod Krzywinem o podziale Wielkopolski, wtedy to suzerenem dla tych terenów stał się Głogowczyk^{[potrzebny przypis][potrzebny przypis]}. Wedle postanowień traktatowych Henryk III obejmował wszystkie ziemie na południe od rzeki Obry plus kasztelanie: zbąszyńską i wschowską, a nawet teren za Notecią po Drezdenko. Kujawski Władysław adoptował syna Henryka III – Henryka IV Wiernego i czynił go następcą w poznańskiem.

24 czerwca 1298 r. zawarto tajny układ w Kościanie, książę głogowski umówił się z opozycją możnych wielkopolskich z biskupem poznańskim Andrzejem Zarembą na czele, że w zamian za potwierdzenie przywilejów kościelnych i zgodę na objęcie w przyszłym królestwie funkcji kanclerza przez biskupa Andrzeja Wielkopolanie wspomogą w rewindykacji Wielkopolski, pozyskaniu Pomorza Gdańskiego jak też w uzyskaniu przez Głogowian korony królestwa polskiego.

Piastowie z Kujaw w osobie Władysława Łokietka zdobyli mocną pozycję stosując agresję wobec sąsiednich księstw i zdecydowali się testować opór na zachodzie krótkotrwale sięgając po Zbąszyń, który jednak synowie księcia Henryka III Głogowczyka zdołali odbić. Świadomość o wzrastającej sile kontrolujących coraz to większe obszary Polski Piastów kujawskich, skierowała Piastów głogowskich ku zbliżeniu z zakonem krzyżackim, próbującym ograniczać Łokietka popierając mniejsze księstwa. Taki ruch widzimy był sensownym w świetle tego że wcześniej już, w 1314, gdy wielkopolskie możnowładztwo zbuntowało się przeciw reformie administracyjnej, Łokietek wyciągnął rękę po Poznań, w 1315–1317 rozpętując wojnę, by zagarnąć resztę Wielkopolski. Wojna ta nie przyniosła rozstrzygnięć, a tylko zdewastowała nadobrzańskie tereny.

Wnioskując logicznie; władcy dla Śmigla, Kościana, Zbąszynia tj., Henryk IV z bratem Przemkiem II, którzy poprzez swą matkę i ich dziadka Albrechta z Brunszwiku, byli krewnymi z wielkim mistrzem krzyżackim. Stając przy Zakonie w jego konflikcie z Łokietkiem, mogli nie tylko widzieć szansę na utrzymanie granic na Obrze, a wręcz na przywrócenie swojej władzy nad Poznaniem.

Jako skutek wojny polsko-krzyżackiej ziemie za Obrą zostały podbite i przyłączone do odtwarzanej w owym czasie przez kujawskich Piastów Polski za panowania Kazimierza III - syna Łokietka.

Nadanie Śmiglowi praw miejskich nastało u schyłku XIV w., przed 1400 rokiem, co do tego historycy nie są pewni do końca. Część specjalistów przyjmuje rok 1388, kiedy zgodę wyraził Władysław Jagiełło, na prośbę królewskiego namiestnika Wschowy, szlachcica rodem z Górnych Łużyc, Remszela z Oppeln (teraz część miasta Löbau). W roku 1400 dziedzic w dzisiejszej wsi Koszanowo, kolejny nazwiskiem von Oppeln, Henryk, dostał przywilej na założenie miasta od króla Władysława Jagiełły. Miasto zostało lokowane na obszarze części wsi Koszanowo i przyjęto początkowo nazwę macierzystej wsi. Henryk nadał miastu Koszanowo targ na sól, a także wagę, postrzygalnię, dwie ławy chlebowe, dwie ławy rzeźnickie, dwie ławy szewskie, wysokie kramy oraz stawy położone wokół rowu miejskiego.

W 1415 r. Ramszel(II?) z Oppeln – koszanowski dziedzic, nadał miastu Koszanowo prawo magdeburskie oraz Nową Wieś, która graniczyła z Koszanowem oraz Bronikowem. Burmistrz oraz rajcy mieli w niej pobierać czynsz wynoszący 11 grzywien, a pleban miał dostawać rocznie 8 groszy w trojakach oraz jeden korzec chmielu z każdego łanu.

W 1425 miejscowość leżała w powiecie poznańskim Korony Królestwa Polskiego. Od 1408 była siedzibą własnej parafii. W 1510 należała do dekanatu Kościan.

W dobie trwania zmagań wojny trzynastoletniej Śmigiel wystawił w 1458 roku 7 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w Malborku.

Przez ostatni wiek średniowiecza królowie z Jagiellonów sprzyjali rozwojowi Śmigla. W 1460 król polski Kazimierz Jagiellończyk na prośbę biskupa poznańskiego Andrzeja Bnińskiego; logicznie wnioskując; potwierdził Śmiglowi prawa miejskie wzoru Magdeburga. W 1493 król polski Jan Olbracht na prośbę kanonika poznańskiego Piotra Śmigielskiego pozwolił mieszczanom śmigielskim podczas targów tygodniowych w czwartki swobodnie sprzedawać konie, woły i bydło. 1506 król polski Aleksander Jagiellończyk zwolnił z płacenia podatków na 4 lata tych mieszczan ze Śmigla, którzy ucierpieli szkody z powodu pożaru. W 1517 czopowe od mieszczan S. za 1 kwartał król Zygmunt Stary nadaje Janowi Rozdrażewskiemu.

Nowożytność

W latach 70. XVI w. ówczesny właściciel miasta Eliasza Arciszewskiego założył w Śmiglu zbór braci polskich i stał się on jednym z głównych ośrodków braci polskich w Polsce. W 1582 miasto strawił pożar.

Trudności objawiły się dla Śmigla i okolic w czasach potopu szwedzkiego, rekwirunki i kontrybucje cechujące szwedzką okupację były tym z czym się zmagano. Typowym w tamtej epoce sposobem prowadzenia działań było przerzucanie kosztów utrzymania okupanta na ludność lokalną. Fakt, że pobliski Kościan wybrano na punkt stacjonowania wojska szwedzkiego stanowił uciążliwość też w Śmiglu

31 marca 2011 miasto liczyło 5613 mieszkańców.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. leszczyńskiego.

II wojna światowa

 Osobne artykuły: Kraj Warty, Operacja Tannenberg i Intelligenzaktion.

W okresie II wojny światowej miejscowość została objęta zarówno wysiedleniami ludności polskiej, jak i zasiedleniami ludności niemieckiej. W 1939 po kampanii wrześniowej Wielkopolska została bezpośrednio anektowana przez III Rzeszę. Władze niemieckie utworzyły na jej terenie tzw. Kraj Warty. W okresie okupacji niemieckiej rozpoczęli eksterminację Polaków w ramach Intelligenzaktion oraz masowe wysiedlenia ludności polskiej, a później w ramach akcji Heim ins Reich (pol. „Powrót do domu w Rzeszy”) zasiedlanie miejsc po nich niemieckimi przesiedleńcami z Besarabii, krajów bałtyckich i ZSRR.

Pierwsza egzekucja 30 wrzesień 1939

W sobotę 30 września 1939 r. z Poznania do Śmigla przybyło Einsatzkomando (Sąd Policji Bezpieczeństwa – grupa operacyjna SD nr VI/14) podporządkowane Einsatzgruppe VI jednej z sześciu niemieckich grup operacyjnych działających na terenie okupowanej Polski utworzonych do eliminacji polskiej inteligencji w ramach Intelligenzaktion. Na jej czele której stał SS-Sturmbannführer Gerhard Flesch. Przyczyną wizyty było śledztwo i rozprawa w związku z zabójstwem Niemca Christiana Ruscha, stróża cegielni w Nietążkowie, właścicielem której był Niemiec Heinrich Hentschel. Śledztwo obejmowało również spalenie zabudowań w gospodarstwie Niemca Roberta Langnera w Nietążkowie.

W skład kompletu sędziowskiego wchodzili: przewodniczący Gerhard Flesch, Lawnicy: SS-Sturmbannführer Hotze i SS-Obersturmbannführer Hein, protokolantem był SS-Scharfuhrer Probst oraz członkowie: Heinrich Hentschel – ówczesny burmistrz Śmigla, piekarz Herman Schneider, fryzjer Gerhard Knappe i młynarz Walter Rolle – wszyscy byli mieszkańcami Śmigla.

Wynikiem śledztwa było ustalenie, że Polacy są winni, nie ustalono jednak sprawców, ale skazano na śmierć przez rozstrzelanie 16 Polaków (bez wskazania których dokładnie). Ostatecznie z 16 skazanych rozstrzelano 8 osób (pozostałe 8 rozstrzelano 2 października 1939 r. na rynku w Kościanie). 7 rozstrzelanych aresztowano tuż przed egzekucją, a jeden (Feliks Zbierski) został wytypowany spośród zakładników przetrzymywanych wówczas w Śmigielskim więzieniu.

Krótko po procesie tego samego dnia (30 września) około godziny 19:15 na rynku ustawiono kilka samochodów, które reflektorami oświetlały 3 jego pierzeje, czwartą, przy której mieścił się budynek z apteki, oświetlono przy pomocy reflektorów motocyklowych. Z ulic osunięto Polaków. O godzinie 19:30 z siedziby magistratu, który mieścił się w starym ratuszu, wyprowadzono 8 skazańców i ustawiono pod murem apteki kamienicy nr 7. Pluton egzekucyjny składał się z 8 strzelców. 4 z nich strzelało klęcząc, a pozostali 4 strzelali stojąc.

W miejskim więzieniu przebywało jeszcze 9 zakładników i to oni zajęli się pochowaniem ofiar. Wozem konnym zwłoki rozstrzelanych przewieziono na cmentarz pożydowski, gdzie w 2 rzędach po 4 osoby twarzą do ziemi pochowano Polaków.

W śmigielskim Urzędzie Stanu Cywilnego sporządzono rozstrzelanym akty zgonu. Sekretarz Urzędu Stanu Cywilnego, Polak Leonard Graczyk, dopisał ręcznie notatkę, która brzmiała: W Śmiglu na Starym Rynku na skutek uchwały Sadu Doraźnego w Poznaniu z dnia 30 września 1939 roku, dnia 30 września 1939 roku o godzinie siódmej minut 25 po południu został rozstrzelany.

Lista rozstrzelanych 30.09.1939

Imie	Nazwisko	wiek	Zawód	numer i data aktu zgonu
Stanisław	Bock	46	chłop z Nietążkowa	58 – 12.10.1939
Ignacy	Cieśla	50	drogomistrz ze Śmigla	53 – 12.10.1939
Walenty	Czyżowski	52	właściciel młyna motorowego ze Śmigla	55 – 12.10.1939
Czesław	Janicki	52	fabrykant z Kościana	68 – 17.11.1939
Wiktor	Kamieniarz	55	chłop z Nietążkowa	56 – 12.10.1939
Stanisław	Nowakowski	39	drogista	51 – 12.10.1939
Felix	Zbierski	41	fryzjer ze Śmigla	54 – 12.10.1939
Franciszek	Zimmer	63	chłop z Nietążkowa	57 – 12.10.1939

Wysiedlenia Polaków ze Śmigla

 Osobne artykuły: Kraj Warty, Wysiedlenia Polaków z Kraju Warty i Heim ins Reich.

Miejscowość w początku II wojny światowej objęta została wysiedleniami ludności polskiej. W 1940 z powiatu kościańskiego wysiedlono m.in. 84 osoby, w tym 21 rodzin wysiedlono z Czempinia, Śmigla i Wielichowa, a także 34 rodziny rolnicze ok. 170 osób wysiedlono ze wsi Jerka, 226 osób, ok. 45 rodzin, ze wsi Konojad i Kotusz w gminie Łęki Wielkie oraz 54 osoby ze wsi Kamieniec. Wysiedlonych Polaków umieszczano w przejściowym obozie wysiedleńczym w Kościanie, a potem wsadzano ich w wagony towarowe i wywożono do Sokołowa Podlaskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Wysiedlani mieszkańcy byli rewidowani, zabierano ich biżuterię i pieniądze, a ich mieszkania, domy, sklepy i firmy przejmowali sprowadzani w ich miejsce Niemcy bałtyccy.