Turek

Rzeźba terenu i stosunki hydrograficzne

Miasto położone jest w zapadlisku na Wysoczyźnie Tureckiej.

Przez Turek przepływa rzeka Folusz.

Na potrzeby elektrowni „Adamów” utrzymywany jest względnie stały poziom wód w sztucznym zbiorniku Jeziorsko na Warcie.

Miasto pozyskuje wodę ze studni głębinowych, z racji bogatych źródeł wód podziemnych znajdujących się w okolicy.

Na obrzeżach miasta położony jest duży las mieszany, częściowo należący do miasta, częściowo do prywatnych właścicieli.

Rozbiory Polski

 Osobne artykuły: powstanie wielkopolskie (1794), powstanie wielkopolskie (1806) i powstanie wielkopolskie (1848).

• 1793 – w wyniku II rozbioru Polski województwo sieradzkie wraz z Turkiem dostaje się pod panowanie pruskie.
• 1794 – w mieście znajdują się 94 budynki, z czego tylko 3 były murowane, pozostałe drewniane, kryte głównie strzechą.
• 1796, 28 lipca – dekret o przejęciu przez pruskie władze państwowe dóbr kościelnych w prowincjach Prusy Południowe i Prusy Nowowschodnie na własność skarbu państwa. Tym samym kończy się okres, w którym Turek był własnością arcybiskupa gnieźnieńskiego (1341–1796).
• 1807 – Turek wchodzi w skład Księstwa Warszawskiego.

Królestwo Polskie

• 1815 – na mocy ustaleń aktu końcowego kongresu wiedeńskiego miasto wraz z ziemią kaliską zostaje włączone do województwa kaliskiego Królestwa Polskiego.
• 1817 – liczba mieszkańców Turku wynosiła 671 osób. W mieście znajdowało się 129 budynków, w tym trzy murowane. Było tu 66 gospodarstw rolnych, które miały charakter samowystarczalny. W centrum miasta znajdował się ratusz z niewielkim więzieniem w piwnicy, istniał także przytułek. Wśród rzemieślników było ośmiu kuśnierzy, czterech młynarzy, ośmiu szewców, sześciu garncarzy, trzech krawców, trzech kołodziejów, dwóch kowali, czterech rzeźników i dwóch sukienników. Handlem zajmowało się czterech kramarzy. W mieście znajdował się wodny młyn i trzy wiatraki.
• 1820 – nadanie miastu charakteru osady fabrycznej; podjęto decyzję o przebudowie i modernizacji miasta. Zaczyna powstawać szereg murowanych kamienic i domów, utworzono nowe dzielnice: Pólko i Nowy Świat. Znikają domy drewniane, nowa zabudowa skupia się wokół rynku i ulic przyległych. Założono gorzelnię i browar. Tylko w latach 1824–1826 postawiono 80 domów (z czego dwadzieścia murowanych). Otwarto cegielnię i wybudowano kilka wykańczalni wyrobów włókienniczych.
• 1825 – pierwsza szkoła elementarna w mieście – pobierali w niej naukę chłopcy wyznania rzymskokatolickiego.
• 1826 – liczba mieszkańców miasta wzrosła do 1594 osób. Z roku na rok w Turku osiedlało się coraz więcej ludzi. Osiedlenie się w Turku tkaczy z Czech i Saksonii dało początek przemysłowi włókienniczemu (kalisko-mazowiecki okręg przemysłowy). Jedną z ważniejszych rodzin, które przyczyniły się do inicjowania i organizowania tego przemysłu byli Hübnerowie.
• 1830 – w roku wybuchu powstania listopadowego w mieście mieszkały 2302 osoby, z czego Polacy stanowili 75%, Niemcy 21%, Żydzi 4%. Wieść o wybuchu powstania w Warszawie dotarła do Turku 2 grudnia. W Turku uformowały się kompania jazdy i piechoty, która weszła w skład 11 Batalionu Strzelców Celnych formowanych przez kpt. Rocha Kożuchowskiego. W okolicy miasta organizowano kaliskie jednostki regularne (z udziałem między innymi ochotników z Turku), Kompanię Strzelców Pieszych oraz kawaleryjski Pułk Ziemi Kaliskiej, które bohatersko walczyły pod Grochowem, Nurem i w obronie Ostrołęki. Do obrony przed zbliżającą się armią rosyjską w obozie konińskim zmobilizowano pospolite ruszenia, w szeregach którego znaleźli się również rekruci z Turku i jego okolic. Walczących wspomagała ludność cywilna Turku np. Kożuchowska, Czyżewski, Michał Mroziński przekazali do powstańczej kasy kwoty pieniężne, natomiast z miejscowego kościoła w Turku zdjęto dzwon i oddano go na odlew powstańczych armat.
• 1832 – władze carskie skazały zaocznie na wyrok śmierci urodzonego w Turku podporucznika Rocha Rupniewskiego (ur. 1802, zm. 1876, rodzice: Jan Rupniewski i Tekla Bońkowska), który wziął udział w słynnym ataku na Belweder, a następnie uczestniczył w największych bitwach powstania, walcząc w jeździe kaliskiej generała Ludwika Kickiego. Jego odwagę i poświęcenie w bitwie pod Grochowem nagrodzono odznaczeniem Złotym Krzyżem Virtuti Militari nr 905. Wyroku jednak nie wykonano, gdyż Rupniewski zdołał się przedrzeć się do Francji, gdzie został jednym z pierwszych członków Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. Trzykrotnie przyjeżdżał do kraju jako emisariusz. Zmarł dożywszy sędziwego wieku 26 grudnia 1876 w Liverpoolu, gdzie został pochowany.
• 1833 – w wyniku represji popowstaniowych oraz zamknięciu przez władze rosyjskie granicy celnej z Królestwem, spadku produkcji sukienniczej i emigracji z Turku wielu tkaczy, liczba turkowian zmniejszyła się do 2062 osób.
• 1844 – wskutek kryzysu doszło do protestów tkaczy. Mimo gospodarczych trudności w mieście nadal funkcjonowały duże fabryki tkackie, jak np. Manufaktura Bawełniana Ulrycha, posiadająca w 1845 roku 48 warsztatów tkackich i zatrudniająca 103 robotników.
• 1849 – w Turku powstaje, dzięki staraniom pastora Wilhelma Augusta Posselta, kościół ewangelicki parafii ewangelicko-augsburskiej, stworzony według projektu Henryka Marconiego. Kościół w stanie niezmienionym przetrwał do czasów obecnych i jest jednym z ważniejszych zabytków miasta.
• 1852 – Turek nawiedziła epidemia cholery. Jej ofiarami padli m.in. burmistrz Jan Dehnel, pastor ewangelicki Wilhelm Posselt i kilkuset mieszkańców Turku i okolic.
• 1860 – miasto liczy około 4–5 tysięcy ludności.
• 1863 – wybuch powstania styczniowego. 4 lipca 1863 roku do miasta dotarł oddział partyzancki gen. Edmunda Taczanowskiego. Jak wspomina pułkownik Kopernicki w swojej relacji: „Do Turku przybyliśmy już późno wieczorem, około godziny dziesiątej. Wszystkie domy były oświetlone i cała ludność napełniła ulice radosnymi okrzykami”. Po mszy świętej w kościele ogłoszony został „Manifest Rządu Narodowego”. Dwa dni później pod Grzymiszewem oddział polskich powstańców poniósł porażkę w walce z wojskami carskimi. W czasie powstania do starć Polaków z Rosjanami doszło także w Skęczniewie, pod Dobrą, w Brudzewie i Tuliszkowie.
• 1866 – ponowna epidemia cholery. Zachorowało wówczas 264 mieszkańców, odnotowano 151 zgonów.
• 1867, 1 stycznia – z wydzielonej części powiatu kaliskiego guberni kaliskiej utworzono powiat turecki; w granicach powiatu znalazły się miasta: Turek, Dobra, Uniejów, Warta oraz gminy: Biernacice, Goszczanów, Grzybki, Kościelnica, Kowale Pańskie, Lubola, Malanów, Niemysłów, Niewiesz, Ostrów Warcki, Piekary, Pęcherzew, Piętno, Skarżyn, Skotniki, Tokary, Wichertów, Wola Świnecka i Zelgoszcz. Łącznie 27 gmin i 397 wsi. W 1870 Dobra i Uniejów straciły prawa miejskie, a w 1886 Wartę i wieś Bartochów włączono do powiatu sieradzkiego.
• 1869 – powstała w Turku 1-klasowa szkoła elementarna dla dziewcząt wyznania rzymskokatolickiego.
• 1872 – budowa ratusza z wieżą zegarową (obecnie Muzeum Rzemiosła Tkackiego).
• 1874 – powstanie Ochotniczej Straży Ogniowej.
• 1875 – założenie szpitala św. Pawła na 27 łóżek, utrzymywany głównie z dobrowolnych datków mieszkańców. Miejscowi Żydzi wybudowali w mieście synagogę u zbiegu ul. Wąskiej i Szerokiej.
• 1886 – liczba mieszkańców miasta wzrosła do 7340.
• 1891 – powstanie dętej orkiestry amatorskiej.
• 1894 – w Turku znajduje się 28 budynków publicznych, 544 domów mieszkalnych (w tym 388 murowanych) oraz 105 murowanych i 807 drewnianych zabudowań gospodarczych.
• 1897 – według spisu ludności guberni kaliskiej w Turku zamieszkiwało 8118 osób, w tym 5069 osób narodowości polskiej, 2041 ludności żydowskiej, 956 ludności niemieckiej, 49 Rosjan (inne miasta w guberni kaliskiej: Kalisz 24 418 osób, Zduńska Wola 15 910, Ozorków 11 533, Koło 9359, Łęczyca 8863, Konin 8522, Turek 8118, Wieluń 7850, Sieradz 7005).
• 1904 – rozpoczęcie budowy nowego kościoła katolickiego w miejscu gotyckiej budowli zniszczonej przez pożar w 1839 roku.
• 1908 – założenie przez braci Millerów pierwszej fabryki włókienniczej oraz zakładu przemysłowego produkującego muśliny. W mieście funkcjonuje ok. 358 warsztatów tkackich.
• 1912 – powstaje pierwsza szkoła średnia, tzw. Progimnazjum Męskie.
• 1913 – ukończenie budowy kościoła parafialnego pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa (budowany w latach 1904–1913). Liczba mieszkańców miasta w przeddzień I wojny światowej wynosiła 11 232 osoby.
• 1914 – I wojna światowa. 4 sierpnia ostatni carscy urzędnicy opuszczają miasto. Porządek utrzymywała Straż Pożarna oraz sami obywatele. 27 września miasto Turek zajmują wojska niemieckie, ludność zobowiązano do żywienia i kwaterowania wojsk Rzeszy, na czele miasta staje niemiecki generał-gubernator.
• 1915 – Prusacy nałożyli na miasto kontrybucję w wysokości 25 tys. srebrnych rubli. Mieszkańcy są zmuszeni do kwaterowania i wyposażenia w ekwipunek oddziałów niemieckich.
• 1916 – ukończono budowę Kaliskiej Kolei Dojazdowej łączącej Turek z Kaliszem. Stanisław Kączkowski, nauczyciel fizyki z Progimnazjum Męskiego, powołał tajne Koło Przyjaciół Harcerstwa. W tym roku również uroczyście goszczono w mieście oddział polskich legionistów wchodzących w skład armii austriackiej.

Okres międzywojenny

• 1918, 11 listopada – następuje ewakuacja Niemców z Turku. Dochodzi do prób rozbrajania Niemców przez młodzież, podczas takiej akcji ginie z rąk Niemców profesor gimnazjum Stanisław Kączkowski (na jego cześć nazwano jego imieniem jedną z ulic w centrum miasta). Urzędy przejmują Polacy. Organizuje się miejscowy samorząd i policja, tworzone są partie polityczne i organizacja społeczno-kulturalne. Turek jest miastem powiatowym w województwie łódzkim. Mieszka tu ok. 10 tys. mieszkańców, w tym 2,5 tys. Żydów i 0,5 tys. Niemców.
• 1919 – po raz pierwszy w historii mieszkańcy miasta biorą udział w wyborach do Sejmu Ustawodawczego. Głosuje ponad 88% uprawnionych. W 1919 roku burmistrzem miasta został Władysław Kaczorowski, który sprawował urząd do 1927 roku.
• 1920 – powstaje Powiatowy Komitet Obrony Państwa, przygotowujący ludność do walki z najazdem bolszewickim. Zgłasza się około pięciuset ochotników.
• 1921 – liczba ludności Tuku wynosi 9948 osób. 6 lipca powstaje klub piłkarski Tur Turek. Swój pierwszy mecz Tur rozegrał 6 sierpnia 1921 roku, a ich przeciwnikiem była Olimpia Koło.
• 1924 – ukazuje się pierwszy numer lokalnej gazety pt. „Echo Tureckie”.
• 1925 – uroczyste otwarcie nowo wybudowanej szkoły powszechnej (dziś Szkoła Podstawowa nr 1).
• 1936 – światowej sławy artysta, rektor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, Józef Mehoffer, ozdabia malowidłami wnętrze kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa w Turku. Powstaje spółdzielnia rzemieślnicza „Tkacz”.
• 1937 – reforma gminna przeprowadzona na terenie powiatu tureckiego, polegającą na zniesieniu 16 gmin wiejskich, a w ich miejsce utworzeniu 7 nowych, m.in. obszar zniesionej gminy Ostrów Wartski wszedł w skład nowej gminy Jeziorsko.
• 1938 – dzięki pomocy premiera Składkowskiego w Turku powstaje gimnazjum państwowe przy ulicy Kościuszki, park miejski, dom parafialny przy Pl. Sienkiewicza oraz budynek Spółdzielni Pracy „Tkacz”. Cały powiat turecki wraz z sąsiednimi powiatami kaliskim, kolskim i konińskim został włączony do woj. poznańskiego.

II wojna światowa

 Osobne artykuły: Kraj Warty, Heim ins Reich i Wysiedlenia Polaków z rejencji kaliskiej i łódzkiej.

• 1939, 5 września – ostatnie oddziały Wojska Polskiego opuściły miasto. Turek zajęły wojska niemieckie. 9 września przy placu targowym żołnierze Wehrmachtu rozstrzelali ok. 300 mieszkańców miasta. Turek i okolice włączono do niemieckiego „Kraju Warty”.
• Na przełomie lat 1939 i 1940 w Turku podjął działalność obwód Inspektoratu Kalisz Armii Krajowej; po rozbiciu inspektoratu w Kaliszu przez Gestapo w 1942 obwód opanowała endecka Narodowa Organizacja Wojskowa.
• 1939–1941 – z miasta wysiedlono większość Polaków do Generalnego Gubernatorstwa, a w zamian sprowadzono Niemców w ramach akcji kolonizacyjnej Heim ins Reich.
• 1940, wiosna – utworzenie przez Niemców getta, w którym umieszczono 5 tys. Żydów z Turku i okolicznych miast. W samym Turku zmieniono nazwy ulic, m.in. rynek otrzymał nazwę „Adolf-Hitler-Platz”, a ul. Kaliska – „Straße des 13. September”.
• 1941, październik – wywiezienie ludności żydowskiej do getta w Czachulcu; została ona następnie wymordowana w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem.
• 1942 – liczba mieszkańców Turku zmalała do 9004 osób.
• 1944 – przybiera na sile lokalny ruch oporu. Turkowski obwód Armii Krajowej liczy 1614 żołnierzy.
• 1945, 21 stycznia – zajęcie miasta przez oddziały 8 Armii Gwardii 1 Frontu Białoruskiego.

Okres powojenny

• 1945 – rozpoczyna się praca nad odbudową życia społeczno-gospodarczego. Miasto liczy około 7 tysięcy mieszkańców. Centrum lokalnej władzy znajduje się w siedzibie PPR (w przedwojennym „Domu Strzelca”).
• 1946 – żołnierze KBW i funkcjonariusze UB likwidują ostatni oddział zbrojnego podziemia. Po pokazowym procesie w lesie na Zdrojkach zostaje rozstrzelanych sześciu żołnierzy z oddziału „Groźnego”.
• 1951 – powstanie Zakładów Przemysłu Jedwabniczego „Miranda”, dużego producenta tkanin, spadkobiercy tradycji tkackich w mieście,
• 1959 – odkrycie złóż węgla brunatnego.
• 1960 – rozpoczęła się budowa wielkich inwestycji przemysłu energetycznego. W następnych latach powstają Elektrownia i Kopalnia Węgla Brunatnego „Adamów”. Rozbudowa miasta, wzrost liczby mieszkańców.
• 1969 - odsłonięcie Pomnika Męczeństwa, upamiętniającego około 300 Polaków i Żydów zamordowanych przez Niemców w okresie jesieni i zimy 1939/1940.
• 1972 - powstanie Izby Muzealnej.
• 1974 - zakończenie budowy nowoczesnego Zakładu Dzianin Jedwabnych.
• 1975 – w wyniku reformy administracyjnej Turek wszedł w skład. woj. konińskiego i przestał być miastem powiatowym. Miasto liczy ok. 20 tys. mieszkańców.
• 1978 - powstanie Muzeum Rzemiosła Tkackiego.
• 1980 – powstają jedne z pierwszych w województwie komisji NSZZ „Solidarność”.
• 1989 – Komitet Obywatelski „Solidarność” bierze udział w pierwszej od czasów II Rzeczypospolitej wolnej kampanii wyborczej do Sejmu i Senatu. Po ponad półwiekowej przerwie powracają tradycje uroczystości patriotycznych w dniach: 3 maja, 15 sierpnia oraz 11 listopada.
• 1990 – w wyniku pierwszych po wojnie wolnych wyborów samorządowych władzę w mieście przejmuje trzydziestoosobowa Rada Miejska. Turek staje się również siedzibą władz rejonowej administracji rządowej. W mieście mieszka 30 tys. ludzi.
• 1999 – w wyniku reformy administracyjnej Turek wchodzi w skład województwa wielkopolskiego oraz ponownie staje się siedzibą powiatu.
• 2002 – podpisanie z niemiecką gminą Wiesmoor „Aktu nawiązania kontaktów partnerskich”.
• 2003 – rozpoczęcie budowy kościoła pod wezwaniem Matki Bożej Fatimskiej na obrzeżach Turku.
• 2006 – ostatni przyjazd pociągu Kaliskiej Kolei Dojazdowej do Turku.
• 2007 – MKS „Tur Turek” awansował do II ligi,
• 2008 – podpisanie „Aktu nawiązania kontaktów partnerskich” z tureckim miastem Türkler oraz rumuńskim Rovinari.
• 2009 – odsłonięcie „Ławeczki Mehoffera”.
• 2018, 1 stycznia – o godzinie 2:49 wyłączono ostatni działający blok nr 2 Elektrowni „Adamów”, a produkcja ciepła i prądu została zakończona; od tej pory ciepło dostarcza przedsiębiorstwo Getec Polska.
• 2019, 27 listopada – pożar fabryki mebli „Profim”, jednego z największych pracodawców w mieście; ogniem została objęta hala o powierzchni 20 tys. m², w akcji gaśniczej brały udział 42 zastępy straży oraz oddział do zwalczania zagrożeń chemicznych; straty szacowane na ok. 300 mln PLN; przyczyną było zwarcie w wentylatorze.
• 2019 - Miasto Turek przystępuje do wiercenia pierwszego otworu poszukiwawczo–rozpoznawczego wód geotermalnych (TUREK GT-1). Na głębokości 2,1 km odkryta została warstwa wody geotermalnej o głębokości 50 m i temperaturze 78 stopni C i wysokiej mineralizacji (ok. 120g/l).
• 2024, 5 kwietnia – Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej Sp. z o.o. w Turku podpisało umowę na budowę ciepłowni geotermalnej przy ul. Korytkowskiej, za sumę 61 mln zł.
• 2024, 18 października – rozpoczęło się wiercenie drugiego otworu geotermalnego - zatłaczającego (TUREK GT-2). Otwór ma kształt litery „J” i długość 2.624,5 m (±10%). Wyniki badań określiły wydajność otworu na 150 m3/h. Woda geotermalna ma temperaturę 79,4 °C.
• 2024, 9 grudnia - Miasto po raz pierwszy od ponad 20 lat wybudowało i oddało do użytku 2 bloki komunalne z 44 mieszkaniami.

 Zobacz też: Historia Żydów w Turku.

Transport drogowy

• Kursują busy w dni robocze Łódź – Poddębice – Uniejów – Turek, Kalisz – Turek, Konin – Turek. W dni wolne od pracy Turek stanowi miejscowość odciętą od środków komunikacji zbiorowej.
• W przeszłości na terenie miasta Turek zlokalizowany był jeden z większych dworców autobusowych w kraju, dworzec zlikwidowano, a na jego terenie wybudowano centrum handlowe Karuzela. W przeszłości miasto skomunikowane było z następującymi miastami wojewódzkimi: Poznań, Łódź, Wrocław, Bydgoszcz, Warszawa, Katowice.

Transport kolejowy

Przez miasto przebiegała linia kolei wąskotorowej, dawniej odbywał się na niej ruch osobowy na trasie Opatówek – Turek – około 56 km. Na terenie miasta istniała stacja osobowo-towarowa Turek oraz przystanek osobowy Turek Aleja 3 Maja. Linia ta należała do Kaliskiej Kolei Dojazdowej. Obecnie jedynym śladem są ruiny dawnej stacji i pozostałości torów na krótkich odcinkach.

Istniała wstępna koncepcja budowy normalnotorowej linii kolejowej Turek – Konin. Budowa tej linii zapewniłaby kolejowe połączenie miasta z linią kolejową nr 3, która jest fragmentem międzynarodowej linii kolejowej E 20. Projekt, który miał kosztować 1,272 mld zł został jednak zarzucony.

Sztuka Na Ulicy

Sztuka Na Ulicy to jednodniowy festyn organizowany przez Miejski Dom Kultury na zakończenie sezonu letniego. Podczas tego wydarzenia ulica Kaliska wypełnia się pracami lokalnych artystów, którzy prezentują swoją twórczość uczestnikom festynu. Nadrzędną ideą imprezy jest promocja twórczości lokalnych twórców. W trakcie festynu można podziwiać obrazy, biżuterię, robótki ręczne oraz rzeźby. Jedną z atrakcji są również przygotowywane „na żywo” przez przedstawicieli turkowskiej sztuki ulicznej elementy graffiti. Dla młodszych uczestników zabawy organizowane są zabawy z klaunami oraz innymi animatorami czasu. Na scenie natomiast występują członkowie zespołu tanecznego oraz wokaliści „Studia Piosenki” z MDK Turek.

Festiwal „Mehofferowskie klimaty”

Festiwal „Mehofferowskie klimaty” to coroczna impreza organizowana w latach 2011–2013. Odbywała się w drugi lub trzeci weekend września. Była to impreza promująca miasto pod hasłem „Turek – miasto w klimacie Mehoffera”. Okolice miejscowego rynku, kościoła NSPJ oraz Parku im. Żerminy Składkowskiej przenosiły się w okres dwudziestolecia międzywojennego. To właśnie w tym czasie w Turku tworzył Józef Mehoffer. Na ulicach podczas festiwalu można było spotkać pucybuta, gazeciarza czy kataryniarza. W 2011 roku „twarzą imprezy” była Hanna Śleszyńska, natomiast w 2012 – Piotr Gąsowski.

Magia Świąt

Jest to cykl imprez związanych z Bożym Narodzeniem, który co roku wprowadza mieszkańców w świąteczny nastrój. W czasie trwania imprezy można wziąć udział w bożonarodzeniowym kiermaszu, napisać list do Świętego Mikołaja, wspólnie odpalić iluminacje miejskie, a na zakończenie wziąć udział w kolędowaniu z Big Bandem.

Dni Turku i Gminy Turek

Jest to cykliczna dwudniowa impreza organizowana latem na terenie Ośrodka Sportu i Rekreacji w Turku przy ulicy Armii Krajowej 1. W programie wydarzenia znajdują się koncerty zespołów polskiej sceny muzycznej, warsztaty plastyczne, konkurencje sportowe, wesołe miasteczko i inne atrakcje.