Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XII wieku. Po raz pierwszy wymieniona została w łacińskim dokumencie z lat 1187-1193 kiedy odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą prowincji kostrzyńskiej „Costrinensis provincia”. W 1218 odnotowano „Costrsen”, 1251 (według zachowanej kopii z 1494), 1251 „Costrzin”, „Costrzin”, 1257 „Costrin”, 1303 „Kostrzina”, 1398 „Costrzino”, „Kostrzino”, 1399 „Costrzyno” i „Kostrzin”, 1406 „Kosztrzyn”, 1410 „Costczino”, 1411 „Costrzino”, 1418 „Costrsen”, 1420 błędnie „Catzen” oraz „Costrzijn”, 1423 „Costrzyn”, 1426 „Costryn”, 1435 „Kosterynne”, 1438 „Cosczin”, 1477 „Kostrzyn”, 1493 „Costrczyn”, 1510 „Costrzyn”, 1527 „Cosztrzyn”, 1533 „Costhrzin”, 1580 „Kostrzin”, 1658 „Kostrzyn”, 1883 „Kostrzyn”.
Po rozbiorach Polski w XIX wieku Prusacy używali zgermanizowanej urzędowej nazwy „Kostschin”, utworzonej od nazwy polskiej. Nazwę „Kostschin” wymienia niemiecki leksykon topograficzno-komunikacyjny pt „Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs” wydany w Lipsku w roku 1912.
Początkowo miejscowość była osadą czołową opola kostrzyńskiego, które było reliktem opola - przedpaństwowej wspólnoty rodowo-terytorialnej, a w późniejszym okresie stało się administracyjnym podokręgiem kasztelanii. W latach 1187-1193 Benedyktbiskup poznański zaświadczył, że książę wielkopolski Mieszko Stary nadał zakonowi rycerskiemu joannitów z Poznania szpital św. Michała w Poznaniu, któremu to szpitalowi biskup poznański Radwan (1164-1172) nadał wraz ze wspomnianym księciem Mieszkiem dziesięciny „in Costrinensi provincia”, gdzie to termin „provincia” oznacza wg historyków „opole”, ale mógł już wówczas oznaczać również kasztelanię kostrzyńską.
W 1218 roku w dokumencie wystawionym przez kancelarię biskupa poznańskiego Pawła określony został zasięg opola kostrzyńskiego. W jego skład wchodziły wsie: Jagodno, Sanniki, Rujsce, Górka, Glinka, Koszuty, Kleszczewo i Czerlejno, które płaciły dziesięciny do kościoła św Michała. W 1277 książę wielkopolski Bolesław Pobożny oznajmił, że przyłączył do opola kostrzyńskiego (łac. „vicinia Costrinensis”) wieś Krerowo należącą do opola gieckiego, zaś wieś Górka wyłączył z opola kostrzyńskiego i przyłączył do opola gieckiego. W 1277 Bolesław Pobożny książę wielkopolski uwolnił wieś Krerowo w opolu kostrzyńskim od wszelkich ciężarów podatkowych.
Miejscowość historycznie należała do Wielkopolski. Pierwotnie była wsią książęcą, później kościelną należącą do klasztoru klarysek w Gnieźnie. Od 1251 notowana była jako miasto (łac. „civitas”). Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim. W 1331 odnotowano Kostrzyn po łacinie jako „oppidum”. W 1506, 1521, 1524 notowana jako miejscowość „in terra poznanensi”. Znajdowała się w powiecie gnieźnieńskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1530 Kostrzyn należał do województwa kaliskiego. Od 1257 miejscowość była siedzibą własnej parafii, a od 1510 należała do dekanatu poznańskiego.
Początkowo założona została na prawie polskim. Dnia 11 listopada 1251 Przemysł I zezwolił sołtysowi Hermanowi lokować miasto na prawie niemieckim, jakiego używali goście (łac, „hospites”) książęcy w Rogoźnie. Jest to jedna z najstarszych udokumentowanych lokacji miejskich w Wielkopolsce, wyprzedzająca o 2 lata Poznań. Wytyczono wówczas zręby układu urbanistycznego miasta z rynkiem i ulicami oraz ustanowiono władze miejskie. W 1218 roku w skład opola kostrzyńskiego wchodziły wsie: Jagodno, Sanniki, Rujsce, Górka, Glinka, Koszuty, Kleszczewo i Czerlejno.
Zachowała się treść aktu lokacyjnego miasta z XIII wieku. Mieszkańcy otrzymali w nim 3 lata wolnizny czyli zwolnienia ze wszelkich podatków na ten okres, ale potem mieli płacić księciu jeden wiarduneksrebra z każdego łanu), a tytułem dziesięciny trzy miary (łac. „modica”), po jednej pszenicy, żyta i owsa. Płacić także mieli od działek oraz od każdego domu (łac. „de locis vero, de qualibet curia”) po połowie skuda srebra. Z dochodów sądowych książę miał otrzymywać 2/3, a sołtys 1/3 dochodów. Sołtys otrzymywał także co ósmy łan. Mieszkańcy uzyskali wszystkie prawa wolnych miast niemieckich oraz zwolnieni zostali od wszelkich powinności prawa polskiego (łac. „citaciones omnes Polonici et exacciones). W 1477 lokację ponowiono. Katarzyna Zagajewska ksieni klarysek gnieźnieńskich nadała Kostrzynowi prawo magdeburskie. Mieszczanie mieli płacić po jednej grzywnie od każdego śladu, których było wówczas w sumie 42,5. Płacili oni także opłatę książęcą zwaną podworowe w wysokości 3,5 grzywny oraz podatki od bractw czyli od cechówrzeźniczego, krawieckiego, szewskiego, piekarskiego, ubogich, kuśnierskiego, garncarskiego, płócienniczego i innych. Dokument zaznaczał, że dwie kopyczynszu z miejskiej łaźni przeznaczone miały być na budowę ratusza oraz na brukowanie ulic. Mieszczanom nie wolno było posiadać własnych łaźni ani utrzymywać balwierzy. Łaziebnik w łaźni miejskiej miał prawo szynkowaćwino, miód pitny oraz piwo. W mieście istnieć miała też istnieć kuna dla karania mieszczan.
Kostrzyn jest również jednym z najwcześniejszych ośrodków parafialnych w archidiecezji poznańskiej datowanym na XII, a może nawet XI wiek. W 1298 roku na prośbę Jolanty, ksieni klasztoru klarysek w Gnieźnie, miasto i wieś Kostrzyn wraz z patronatem kościoła oraz wsiami Libartowem, Strumianami i Siedlcem zostały nadane temuż zakonowi przez króla Władysława Łokietka. Prywatne miasto duchowne, własność klasztoru klarysek w Gnieźnie, pod koniec XVI wieku leżało w powiecie poznańskim województwa poznańskiego. Zakon klarysek utrzymał w swoim posiadaniu miasteczko i wsie do końca XVIII wieku, tj. do przejścia Kostrzyna pod panowanie Królestwa Prus. W XVI wieku staraniem klarysek gnieźnieńskich wzniesiono w Kostrzynie obecną murowaną świątynię w stylu późnogotyckim – kościół pod wezwaniem św. app. Piotra i Pawła. W 1602 roku utworzony został dekanat kostrzyński obejmujący 14 parafii.
Na przestrzeni wieków Kostrzyn kilkakrotnie był niszczony przez najazdy wojsk. W 1331 roku miasto zostało spalone przez Krzyżaków. W czasie wojny trzynastoletniej Kostrzyn wystawił w 1458 roku 3 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w Malborku. Kostrzyn został poważnie zniszczony w czasie najazdów szwedzkich w 1656 i w 1705 roku, kiedy to między innymi zrujnowane zostały obydwa kościoły. Kolejne wielkie pożary miały miejsce w 1498 roku, 1528 roku, 1580 roku. 16 września 1644 roku miasteczko zostało podpalone przez Andrzeja Przywartego. Spłonęły wówczas ratusz, mielcuch, browar, stodoły i spora część zabudowy Kostrzyna. Miasto nękane bywało również przez zarazy. Podczas jednej z epidemii w 1655 roku zmarło dwustu siedemdziesięciu mieszkańców Kostrzyna. W chwili wkroczenia do miasteczka wojsk pruskich u schyłku XVIII wieku Kostrzyn liczył 771 mieszkańców, w mieście były czynne szkoła, poczta, ratusz, dwa gościńce i cztery wiatraki.
Podczas rozruchów wojennych w latach 1806–1811 w splądrowanych budynkach plebańskich założono magazyn. W 1813 w pościgu za armią Napoleona zatrzymały się w Kostrzynie oddziały regimentu huzarów rosyjskich. W czasie pobytu Rosjan w dniach 24–28 lutego miał miejsce wielki pożar miasta. Spłonął wówczas znajdujący się na Rynku ratusz wraz z archiwum[cytat ze źródła – niejasny status NPA].
Polscy mieszkańcy miasta aktywnie uczestniczyli w zrywach niepodległościowych XIX i XX wieku. W 1848 roku, podczas Wiosny Ludów, ogłoszono w Kostrzynie niepodległość Polski i zrzucono z budynków orły pruskie. Podczas powstania wielkopolskiego 1918–1919 Kostrzyn zorganizował kompanię oraz pluton powstańczy.
Najstarszym zabytkiem jest położony na południe od rynku, późnogotycki kościół pod wezwaniem św. Piotra i Pawła, trzynawowy, spalony podczas wojen szwedzkich, a odbudowany w 1791 r. staraniem klarysek i mieszczan kostrzyńskich, o czym przypomina XVIII-wieczna tablica pamiątkowa wmurowana w mur świątyni. Resztki zniszczonej wieży rozebrano w 1839 r. Zachowała się również dzwonnica, obecnie odrestaurowana, z przełomu XVIII i XIX wieku z trzema zabytkowymi dzwonami. Na jednym z zabytkowych dzwonów znajduje się łacińska inskrypcja z 1712 roku upamiętniająca odbudowę kościoła po wojnach ze Szwecją: „Co wroga ręka Szwedów zburzyła, szczodrobliwością mieszczan kostrzyńskich zostało odbudowane”.
Wartość historyczną mają ciąg domków mieszczańskich zlokalizowanych wzdłuż ulicy Średzkiej[potrzebnyprzypis], a pochodzących z XVIII wieku (nr 30 i 35) i XIX wieku (nr 2 i 4) oraz dawna szkoła (obecnie Przedszkole miejskie) z 1849 roku, z zabytkowym zegarem.
Pośrodku rynku stał dawniej ratusz wzniesiony z drewna i gliny, który spłonął w 1813 r. w trakcie odwrotu wojsk napoleońskich z Rosji. Obecny Rynek zabudowany jest domami piętrowymi przeważnie z przełomu XIX i XX wieku. Na rynku, w otoczeniu secesyjnych kamieniczek, wzniesiono pomnik walki i męczeństwa ku czci kostrzynian zamordowanych przez okupanta niemieckiego w latach 1939–1945. Pomnik odsłonięto w 1968 r.
Na uwagę zasługuje najstarsza osiemnastowieczna kamienica pod numerem 16, ustawiona szczytem do południowych pierzei.
Brama Cechowa u wylotu ulicy Kościelnej z godłem miasta i herbami rzemiosł.
Słup Światowida spełniający rolę drogowskazu, pokazującego drogę na Ostrów Lednicki.
Budynek dawnej poczty dyliżansowej mieszczącej się przy ulicy Poznańskiej.
Dworek z początku XIX wieku przy ulicy Kościuszki 33.
Na cmentarzu parafialnym jest grób powstańca z 1863 r. oraz mogiły powstańców wielkopolskich i pomordowanych w latach okupacji. Stary cmentarz parafialny mieszczący się niegdyś w centrum miasta między obecną biblioteką miejską im. Kazimiery Iłłakowiczówny a stacją benzynową został zlikwidowany.
W Kostrzynie przy ul. Piasta 1 znajduje się budynek Szkoły Podstawowej im. Ewarysta Estkowskiego. Od roku 1999 w mieście działało również Gimnazjum im. Rady Europy przy ul. Powstańców Wielkopolskich 28a, które po reformie edukacji w 2017/2018 zostało przekształcone w Szkołę Podstawową nr 2.
W mieście działają także przedszkola, zarówno publiczne, jak i prywatne.
Wspólnoty wyznaniowe
Na terenie Kostrzyna działalność religijną prowadzą:
↑Atlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 248.
↑Kodex dyplomatyczny Wielkiej Polski; Codex diplomaticus Majoris Poloniae zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnéj treści dyplomatami, tyczącemi się historyi téj prowincyi od roku 1136 do roku 1597; zebrany z materyałow przez Kaźmierza Raczyńskiego byłego Generała W. Polskiego i Marszałka nadwornego koronnego przysposobionych; wydany przez Edwarda Raczyńskiego, Poznań 1840, s. 181.
52°23′53″N 17°13′34″E/52,398056 17,226111
