Jerzy Stuhr

Jerzy Stuhr
Ilustracja
Jerzy Stuhr (2015)
Imię i nazwisko

Jerzy Oskar Stuhr

Data i miejsce urodzenia

18 kwietnia 1947
Kraków

Data i miejsce śmierci

9 lipca 2024
Kraków

Zawód

aktor, reżyser, polonista, nauczyciel akademicki

Współmałżonek

Barbara Stuhr
(1971–2024; jego śmierć)

Lata aktywności

1971–2024

Zespół artystyczny
Narodowy Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie
(1971–2001)
Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Odznaka „Honoris Gratia” Order Zasługi Republiki Włoskiej V Klasy (1951-2001) Order Uśmiechu

Jerzy Oskar Stuhr (ur. 18 kwietnia 1947 w Krakowie, zm. 9 lipca 2024 tamże) – polski aktor teatralny, dubbingowy i filmowy, reżyser, filolog, pedagog i pisarz, profesor sztuk teatralnych.

Uznawany za jednego z najwybitniejszych i najpopularniejszych polskich aktorów. W swoich filmach i rolach aktorskich często prezentował losy polskiego inteligenta. Laureat Polskiej Nagrody Filmowej za rolę drugoplanową w filmie Persona non grata (2005) i nagrody specjalnej Orła za osiągnięcia życia (2018). W 2008 nagrodzony Złotą Kaczką i wybrany najlepszym aktorem komediowym stulecia. W latach 1990–1996 oraz 2002–2008 rektor Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej im. Ludwika Solskiego w Krakowie.

Życiorys

Rodzina i edukacja

Urodził się jako jedyne dziecko Tadeusza Stuhra (1916–2000) i Marii z domu Chorąży (1924–1984), którzy pobrali się 6 czerwca 1946. Jego matka była księgową w Miejskim Handlu Detalicznym oraz w teatrze Banialuka w Bielsku-Białej, a ojciec – prokuratorem. Pochodził z rodziny od pokoleń związanej z Krakowem, a pierwsi jej przedstawiciele – Anna z Thillów (1858–1930) oraz Leopold Stuhrowie (1846–1908) – przybyli do miasta z powiatu Mistelbach w Dolnej Austrii w 1879. Pradziadek aktora, Leopold Stuhr, należał do zamożnego mieszczaństwa; osiadłszy w Krakowie, kupił kamienicę przy Rynku Podgórskim i założył restaurację. Dziadkiem aktora był Leopold Antoni Stuhr (1884–1961), lecz Jerzy Stuhr dziadkiem nazywał jego starszego brata – Oskara Stuhra, adwokata i działacza Stronnictwa Narodowego.

Kiedy miał sześć lat, przeniósł się z rodzicami do Katowic, później do Cieszyna, aż w końcu osiedlili się w Bielsku-Białej, gdzie ukończył naukę w III Liceum Ogólnokształcącym im. Stefana Żeromskiego. Jako nastolatek był prześladowany w szkole przez rówieśników ze względu na swoje niemieckobrzmiące nazwisko. W okresie licealnym zaczął występować na scenie jako aktor i udzielał się w szkolnych kółkach teatralnych. Pracował także jako bileter i organizator widowni w Teatrze Banialuka w Bielsku-Białej.

W 1970 ukończył studia z polonistyki na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, a dwa lata później obronił dyplom na Wydziale Aktorskim Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie. Podczas studiów udzielał się aktorsko w Kole Naukowym Studentów i pracował jako wodzirej w Estradzie Krakowskiej. W 1990 habilitował się w PWST w Krakowie. W 1994 uzyskał tytuł profesora sztuk teatralnych. Wypromował doktorat Jacka Łumińskiego. W 2007 otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.

Kariera zawodowa

Rozpoczął pracę jako aktor w Starym Teatrze w Krakowie, w którym zadebiutował rolą Belzebuba w Dziadach, następnie zagrał m.in. Wysockiego w Nocy listopadowej, Piotra Wierchowieńskiego w Biesach i Jaszę w Wiśniowym sadzie, a jego ostatnią sztuką w tym teatrze był musical Szalona lokomotywa. Na wielkim ekranie zadebiutował jako stażysta w filmie Hieronima Przybyła Milion za Laurę (1971). W kolejnych latach zagrał epizody m.in. w filmach Andrzeja Żuławskiego, Jerzego Gruzy i Antoniego Krauze. Wziął udział, kreując postać reżysera Jerzego Burskiego, w zdjęciach próbnych do filmu Andrzeja Wajdy Człowiek z marmuru (1976).

W 1976 zagrał swoją pierwszą główną rolę filmową – Antoniego Gralaka, młodego mężczyznę, który po opuszczeniu zakładu karnego po trzech latach odsiadki próbuje ułożyć sobie nowe życie w realiach Polski lat 70. XX wieku, w filmie Krzysztofa Kieślowskiego Spokój (1980). W tym okresie zagrał jeszcze w dwóch innych filmach reżysera: asystenta Stefana Bednarza w Bliźnie (1976) i Filipa Mosza, głównego bohatera Amatora (1979). W 1978 premierę miały dwa filmy, w których zagrał główną rolę: Wodzirej Feliksa Falka i Seans Sławomira Idziaka, a także film Andrzeja Wajdy Bez znieczulenia, w którym zagrał drugoplanową postać adwokata Jerzego Porębowicza. Również w drugiej połowie lat 70. zaczął współprowadzić (z Bogusławem Sobczukiem) programy telewizyjne z cyklu Spotkanie z Balladą, co zapewniło mu ogólnopolską popularność.

W 1977 na 15. Krajowym Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu wykonał piosenkę pt. Śpiewać każdy może. Wykonanie celowo łamało konwencje przyjęte dla prezentacji festiwalowych przebojów. Piosenka została przyjęta przez publiczność z wielkim aplauzem i spotkała się z mieszanymi uczuciami jurorów, a ostatecznie zyskała popularność i doczekała się odniesień w polskiej popkulturze.

W 1980 wyjechał do Włoch, gdzie w kolejnych latach wystawiał spektakle teatralne. Nawiązał także współpracę pedagogiczną ze Szkołą Teatralną w Bolonii, Teatro Stabile w Trieście i Università degli Studi di Palermo oraz prowadził kursy aktorskie na Festiwalu Aktorów we Florencji. W 1982 za rolę w Mątwie Witkacego, wystawionej na Międzynarodowym Festiwalu Teatralnym w Spoleto, otrzymał Nagrodę Krytyki Włoskiej dla najlepszego aktora zagranicznego we Włoszech za „opanowanie języka włoskiego i jakość interpretacji”. W tym okresie zaczął występować z recitalem Patricka Süskinda Kontrabasista, który premierowo pokazał na festiwalu w Parmie.

Szeroką rozpoznawalność w Polsce zapewniła mu rola Maksa Paradysa w filmie Juliusza Machulskiego Seksmisja (1983). Umiejętności komediowe zaprezentował również w innych filmach z lat 80.: Kingsajz (1988), Dekalog X (1988) czy Obywatel Piszczyk (1989).

W 1990 został rektorem PWST w Krakowie i piastował to stanowisko przez kolejne sześć lat. W latach 1991–1993 był członkiem rady do spraw kultury przy Prezydencie RP. Zasiadał w Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów.

W 1994 zadebiutował jako reżyser filmowy produkcją Spis cudzołożnic (1995), do której napisał także scenariusz i w której zagrał główną rolę (Gustawa). Następnie zagrał pięć ról w wyreżyserowanych przez siebie Historiach miłosnych (1997), za które otrzymał nagrodę za najlepszy film zagraniczny na festiwalu filmowym we Włoszech (Cinecittà) i które zaprezentował na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji. Wykreował także komediową postać komisarza Ryby w filmie Juliusza Machulskiego Kiler (1997) oraz w jego kontynuacji, Kiler-ów 2-óch (1999). W 1998 otrzymał nagrodę Narodowego Syndykatu Włoskich Dziennikarzy Filmowych oraz został członkiem Europejskiej Akademii Filmowej. Użyczył głosu Osłowi w polskiej wersji filmu animowanego Shrek (2001) oraz jego kontynuacjach. W latach 2000. nagrał serię audiobooków z baśniami Hansa Christiana Andersena na zlecenie wydawnictwa Media Rodzina. Współpracował z RMF FM przy kampanii „Prawda czy fałsz?” oraz czytał Przygody dobrego wojaka Szwejka. Został członkiem rady programowej radia RMF Classic.

Stuhr (2015)

W latach 2002–2008 ponownie piastował stanowisko rektora krakowskiej PWST. W 2007 otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.

Zagrał główną rolę w wyreżyserowanym przez siebie filmie Pogoda na jutro (2003), za który otrzymał wiele międzynarodowych nagród, m.in. Nagrodę Fipresci na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wiesbaden oraz nagrody publiczności na Międzynarodowym Festiwalu Operatorów Filmowych „Manaki Brothers” w Macedonii i na 27. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Denver. W 2004 na łamach „Gazety Krakowskiej” zaczęły być publikowane jego rozmowy z Marią Malatyńską. W 2005 otrzymał nagrodę im. Roberta Bressona od Papieskiej Rady Kultury. W 2006 otrzymał Krakowski Laur „dla człowieka godzącego sztukę, naukę i biznes”. Zagrał epizodyczną rolę w wyreżyserowanym przez siebie filmie Korowód (2007). Zagrał z Maciejem Stuhrem w filmie Obywatel (2014), którego był także reżyserem.

Działalność społeczna

Stuhr podczas uroczystości pogrzebowych Sławomira Mrożka (2013)

Wielokrotnie zabierał głoś w kwestiach społecznych i politycznych, a także działał na rzecz organizacji społecznych i charytatywnych. W latach 2005–2017 pełnił funkcję przewodniczącego rady fundacji Krakowskiego Hospicjum dla Dzieci im. ks. Józefa Tischnera. Współpracował też m.in. z Fundacją im. Ks. Jana Kaczkowskiego, działając na rzecz chorych onkologicznie. Od 2006 był członkiem rady programowej Fundacji Centrum Twórczości Narodowej.

Życie prywatne

Grobowiec rodziny Stuhrów na cmentarzu Rakowickim

W 1971 poślubił Barbarę Kóskę, skrzypaczkę (późniejszą artystkę Capelli Cracoviensis i założycielkę zespołu Amar Corde), z którą znał się od dzieciństwa. Miał dwoje dzieci: Macieja, również aktora (ur. 1975) i Mariannę (ur. 1982), artystkę wizualną.

Określał się jako „Mitteleuropejczyk”. W jednym z wywiadów stwierdził, że najbliższe jego poglądom były postulaty lewicy.

Interesował się piłką nożną; kibicował Polonii Bytom i Wiśle Kraków, w której barwach w 1988 wystąpił w pokazowym meczu piłkarskim. Został ambasadorem rozgrywanych w Polsce i na Ukrainie Mistrzostw Europy 2012.

17 października 2022 w Krakowie spowodował kolizję drogową – potrącił motocyklistę, prowadząc pojazd w stanie nietrzeźwości, następnie według relacji ofiary próbował uciec z miejsca wypadku. 30 czerwca 2023 Sąd Okręgowy w Krakowie skazał prawomocnie Jerzego Stuhra na karę 12 tys. zł grzywny i zakaz prowadzenia pojazdów na okres trzech lat. Nakazał także zapłatę 6 tys. zł na Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej. Z krytyką spotkały się późniejsze wypowiedzi Jerzego Stuhra, w których bagatelizował wypadek i twierdził, że to on jest jego ofiarą ze względu na nagonkę medialną, jaka go spotkała.

W 1988 przeszedł zawał serca, a swoje życie po chorobie opisał w książce pt. „Sercowa choroba, czyli moje życie w sztuce” z 1992. We wrześniu 2011 zdiagnozowano u niego nowotwór krtani. W lutym 2016 przeszedł drugi zawał serca. 13 lipca 2020 przeszedł udar mózgu. W 2023 u aktora nastąpiła wznowa nowotworu; przeszedł wówczas zabieg usunięcia krtani.

Zmarł w Krakowie 9 lipca 2024. 17 lipca 2024, po mszy w kościele św. Piotra i Pawła odprawionej pod przewodnictwem kard. Grzegorza Rysia, jego prochy spoczęły w grobie rodzinnym na cmentarzu Rakowickim w Krakowie (kwatera PAS 54-płn-po lewej Łaszczyńskich).

Role teatralne

Jerzy Stuhr podczas 15. Festiwalu GoEast w Wiesbaden (2015)
Jerzy Stuhr

Filmografia

Filmy fabularne
Rok Tytuł Rola Reżyseria
1971Trzecia część nocylaborantAndrzej Żuławski
1971Milion za Lauręsyn góralaHieronim Przybył
1972Na wylotbrat MaliszaGrzegorz Królikiewicz
1973Przyjęcie na dziesięć osób plus trzygość przed pośredniakiemJerzy Gruza
1974Die Schlüsselprowadzący juwenaliaEgon Günther
1975StrachrobotnikAntoni Krauze
1976SpokójAntoni GralakKrzysztof Kieślowski
1976Próba ciśnieniamężczyznaTadeusz Junak
1976BliznaasystentKrzysztof Kieślowski
1977WodzirejLutekFeliks Falk
1978SeansTomekSławomir Idziak
1978Bez znieczuleniaJerzy PorębowiczAndrzej Wajda
1978Aktorzy prowincjonalnirecenzentAgnieszka Holland
1979Szansahistoryk EjmontFeliks Falk
1979AmatorFilipKrzysztof Kieślowski
1979ÚtközbenaktorMárta Mészáros
1980Wizja lokalna 1901radca WagnerFilip Bajon
1980Ćma„elegancki”Tomasz Zygadło
1981Przypadekdziałacz ZSMPKrzysztof Kieślowski
1981Wojna światów – następne stulecieprawnikPiotr Szulkin
1981Z dalekiego krajuinżynierKrzysztof Zanussi
1982Matka KrólówubekJanusz Zaorski
1983SeksmisjaMaks ParadysJuliusz Machulski
1983WirfotografHenryk Jacek Schoen
1983PrzeznaczenienaczelnyJacek Koprowicz
1984Rok spokojnego słońcaAdzioKrzysztof Zanussi
1984O-bi, o-ba. Koniec cywilizacjiSoftPiotr Szulkin
1984MediumNetzJacek Koprowicz
1985Ga, ga. Chwała bohateromurzędnik ChudyPiotr Szulkin
1986UcieczkaCzesioTomasz Szadkowski
1986Bohater rokuLutekFeliks Falk
1987Śmierć Johna L.górnikTomasz Zygadło
1987Pociąg do HollywoodreżyserRadosław Piwowarski
1987Łuk Erosadocent CiąglewiczJerzy Domaradzki
1987Kingsajzszyszkownik KilkujadekJuliusz Machulski
1988Obywatel PiszczykPiszczykAndrzej Kotkowski
1988Dekalog XJerzyKrzysztof Kieślowski
1989Deja vuJohnny PollackJuliusz Machulski
1990Życie za życie. Maksymilian Kolbewłoski prałatKrzysztof Zanussi
1993Uprowadzenie AgatyOjciecMarek Piwowski
1993Trzy kolory. BiałyJurekKrzysztof Kieślowski
1994Spis cudzołożnicGustawon sam
1996Matka swojej matkiRomanRobert Gliński
1997Kilerkomisarz RybaJuliusz Machulski
1997Historie miłosnepięć ról: adiunkt, ksiądz, pułkownik Jerzy Matałowski, więzień, petenton sam
1999Kiler-ów 2-óchkomisarz RybaJuliusz Machulski
1999Tydzień z życia mężczyznyAdamon sam
2000Duże zwierzęZygmunt Sawickion sam
2001Down Housegenerał IwolginRoman Kaczanow
2003Showprezes stacjiMaciej Ślesicki
2003Pogoda na jutroJózef Koziołon sam
2005Persona non grataradca ambasady RPKrzysztof Zanussi
2005Doskonałe popołudnieAndrzejPrzemysław Wojcieszek
2006Il caimanoJerzyNanni Moretti
2007Korowódrektoron sam
2009Gwiazda KopernikaPaul van de Volder (głos) Zdzisław Kudła
2010MistyfikacjaWitkacyJacek Koprowicz
2010Io sono con temężczyznaGuido Chiesa(inne języki)
2010Mundo Invisível.
Tributo ao Público de Cinema
on samon sam
2011Habemus papamRajski, rzecznik prasowyNanni Moretti
2012L’ultimo papa reprzeor jezuitówLuca Manfredi(inne języki)
2014ObywatelJan Bratekon sam
2015SmokhejnalistaTomasz Bagiński
2018Rimetti a noi i nostri debitiprofesorAntonio Morabito
2021Sonataprofesor Henryk SkarżyńskiBartosz Blaschke
Seriale telewizyjne
Rok Tytuł Rola Reżyseria
1972Odejścia, powrotydyżurny (odc.3)Wojciech Marczewski
1979Z biegiem lat, z biegiem dni…Alfons Fikalski (odc. 1, 5)Andrzej Wajda
2008GłucharPrzemysław Zajączkowski, konsul RP w Moskwie (seria 1, odc.13)Guzel Kiriejewa
2022 Mój agent on sam (odc. 3) Julia Kolberger

Polski dubbing

Reżyseria

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filmy w reżyserii Jerzego Stuhra.

Dyskografia

Ordery i odznaczenia

Nagrody i wyróżnienia