Leon Marchlewski

Leon Paweł Teodor Marchlewski
Ilustracja
Leon Marchlewski (1928)
Data i miejsce urodzenia

15 grudnia 1869
Włocławek, Królestwo Polskie

Data i miejsce śmierci

16 stycznia 1946
Kraków, Polska

profesor nauk chemicznych
Specjalność: chemia organiczna
Alma Mater

Politechnika w Zurychu

Doktorat

1892
Uniwersytet w Zurychu

Profesura

1903

Doktor honoris causa
Uniwersytet Jagielloński – 1928
Praca naukowo-dydaktyczna
uczelnia

University of Manchester Institute of Science and Technology,
Uniwersytet Jagielloński

kierownik
Zakład

Chemii Lekarskiej

Okres spraw.

1918–1946 (bez okresu okupacji)

Leon Marchlewski (senator)
Data urodzenia

15 grudnia 1869

Data śmierci

16 stycznia 1946

Senator II i III kadencji
(II Rzeczypospolitej)
Okres

od 1930
do 1935

Przynależność polityczna

PSL „Piast”

Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi (II RP, nadany dwukrotnie) Komandor Orderu Danebroga (Dania)
Multimedia w Wikimedia Commons

Leon Paweł Teodor Marchlewski (ur. 15 grudnia 1869 we Włocławku, zm. 16 stycznia 1946 w Krakowie) – polski chemik (biochemia), rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego (1926–1928), wiceprezes PAU, organizator Państwowego Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach i w Bydgoszczy, prezes PTCh, pierwszy prezes YMCA w Polsce, członek Rady Naczelnej PSL „Piast”, a następnie Stronnictwa Ludowego, senator II i III kadencji II RP. Dwukrotnie nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny, raz nominowany w dziedzinie chemii.

Leon Marchlewski (przed 1906)

Życiorys

Dzieciństwo i młodość (1869–1890)

Urodził się 15 grudnia 1869 roku we Włocławku, jako syn kupca zbożowego, Józefa Marchlewskiego (1830–1907) i Emilii Augusty Rückersfeldt (1836–1918), niemieckiej guwernantki. Miał czworo starszego i dwoje młodszego rodzeństwa – trzy siostry i trzech braci (jednym z jego braci był Julian Marchlewski, działacz komunistyczny).

Szkołę podstawową ukończył w rodzinnym Włocławku, a gimnazjum w Warszawie. Już w szkole interesował się chemią. Swoją wiedzę pogłębiał z pomocą Napoleona Milicera (w przyszłości przyjaciela) – wybitnego chemika, kierującego pracownią chemiczną Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, w której młody Leon Marchlewski został zatrudniony.

Praca w Szwajcarii i Anglii (1890–1900)

Pod wpływem Milicera Marchlewski wyjechał w roku 1888 do Zurychu, na studia w tamtejszej politechnice. Tamże otrzymał w roku 1890 tytuł „chemika technicznego”. W roku 1890, bezpośrednio po studiach, został asystentem Jerzego Lungego, profesora technologii chemicznej. Po dwóch latach otrzymał na Uniwersytecie w Zurychu tytuł doktora na podstawie pracy nt. Krytyczne studia nad metodami oznaczenia siarki siarczkowej.

Wkrótce po doktoracie wyjechał do Kersel pod Manchesterem, gdzie został asystentem Edwarda Schuncka, chemika-organika, właściciela prywatnego laboratorium.

W latach 1896–1897 otrzymywał stypendium naukowe AU z zakresu chemii organicznej, a w latach od 1896 lub 1897 do 1899 kierował naukowym laboratorium – z oddziałem produkcji barwników i farmaceutyków – w fabryce „Claus and Ree” w Clayton (również w okolicy Manchesteru) i był wykładowcą chemii organicznej w Manchester Institute of Technology.

Praca w Polsce (1900–1946)

W roku 1900 wrócił do Polski. Nostryfikował doktorat uzyskany w Zurychu oraz otrzymał habilitację na podstawie pracy Die Chemie des Chlorophylls, Hamburg-Leipzig, Voss 1895 i wykładu nt. Dzisiejszy stan teoryi tautomeryi (publ. „Wiadomości Farmaceutyczne” 1900). Początkowo (1900–1906) pracował jako starszy inspektor w Ogólnym Zakładzie Badań Środków Spożywczych w Krakowie, pod kierownictwem Odona Bujwida. Na Uniwersytecie Jagiellońskim był od roku:

Pełnił funkcje:

W latach 1917–1919 organizował Państwowy Instytut Naukowy Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach i reorganizował podobny instytut w Bydgoszczy. W tym okresie był w Puławach dyrektorem organizacyjnym i kierownikiem Działu Żywienia Zwierząt. W roku 1920, wraz z Feliksem Jaroszyńskim uruchomił w krótkim czasie wielką wytwórnię „surowicy” przeciwksięgosuszowej. To pilne zadanie było realizowane na zlecenie Departamentu Weterynarii Ministerstwa Rolnictwa, który podjął trudną walkę z szerzącym się pomorem. Zarazę zlikwidowano już w roku 1922, co uznano za wielki sukces PINGW i służb weterynaryjnych.

Leon Marchlewski był również konsultantem naukowym Tomaszowskiej Fabryki Sztucznego Jedwabiu (1931–1939) International Horn Borer Investigation w Chicago. Przez 30 lat (1909–1939) nadzorował wykonywanie analiz wód mineralnych południowej Polski.

Pochowany na cmentarzu Rakowickim (pas 5, wsch.), uroczystościom pogrzebowym przewodniczył arcybiskup Adam Stefan Sapieha.

Grobowiec Marchlewskich

Tematyka badań naukowych

Układ porfirynowy
Kwas ruberytrynowy – jeden z glikozydów

Zakres naukowych zainteresowań Leona Marchlewskiego obejmował zagadnienia z różnych obszarów chemii – jego prace dotyczyły chemii nieorganicznej, analitycznej, organicznej, biochemii, a również technologii chemicznej. Spośród nich wyróżniane są m.in.:

W czasie badań Leon Marchlewski korzystał z najnowszych wówczas metod pomiarów fizykochemicznych (zob. chemiczna analiza strukturalna), m.in. był pionierem w dziedzinie zastosowań spektrofotometrii w zakresie UV do ustalania struktury cząsteczek (zob. widmo pasmowe). W dziedzinie chemii analitycznej opracował m.in. metody oznaczania:

Opracował również i wdrożył system analiz wód mineralnych południowej Polski.

Publikacje

Był autorem lub współautorem ponad 200 publikacji – artykułów naukowych, prac doświadczalnych, monografii i podręczników, artykułów popularnonaukowych, m.in. (wybór według Google books):

1892
1893
1895
1896
1901
1902
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910
1911
1912
1913
1916
1921
1923
1924
1926
1927
1928
1929
1932
1933
1935
1936
1937
1939
1950

Chemia fizjologiczna, Tom 2 (współautor: Bolesław Skarżyński)

1951

Działalność społeczna i polityczna

Od roku 1922 działał w Centralnym Komitecie YMCA w Polsce (Związek Młodzieży Chrześcijańskiej), który kierował stowarzyszeniem przez pierwsze dwa lata jego istnienia. W skład Komitetu weszli również m.in. prof. Stanisław Estreicher, generałowie Józef Czikel i Mieczysław Norwid-Neugebauer, przemysłowcy Alfred Grohman i Feliks Krusher, dyrektor Wileńskiego Okręgu Polskich Kolei Państwowych Emil Landsberg, minister zdrowia Witold Chodźko, minister opieki społecznej Ludwik Darowski, wiceminister edukacji Tadeusz Łopuszański, poeta Jan Kasprowicz, marszałek Sejmu Maciej Rataj. Leon Marchlewski został w roku 1923 pierwszym prezesem polskiej YMCA. Funkcję tę pełnił przez 10 lat.

Jako właściciel niewielkiego gospodarstwa wiejskiego w Konarach, zakupionego w roku 1910, Leon Marchlewski zainteresował się ruchem ludowym. Nawiązał kontakt z Wincentym Witosem, wstąpił do PSL „Piast” i został członkiem jego Rady Naczelnej (1927–1931).

Witos przemawiający do wyborców w Rakszawie (krótko przed krwawymi wydarzeniami w powiecie ropczyckim)

W wyborach parlamentarnych w roku 1928 kandydował do senatu z listy państwowej nr 25 (Polski Blok Katolicki PSL „Piast” z Chrześcijańską Demokracją). Został pierwszym zastępcą senatora, a w styczniu 1930 roku – senatorem RP II kadencji (klub parlamentarny PSL „Piast”), zajmując miejsce zmarłego ks. Jana Albrechta. Senatorem III kadencji (1930–1935) został w wyniku następnych wyborów (listopad 1930, start z krakowskiej listy okręgowa Związku Obrony Prawa i Wolności Ludu). Należał do Klubu Parlamentarnego Posłów i Senatorów Chłopskich. Był zwolennikiem zjednoczenia się stronnictw Centrolewu w celu realizacji wspólnego programu. W czerwcu 1930 roku występował na kongresie Centrolewu w Krakowie – jego mowę Wincenty Witos wspominał jako „bardzo rozumną i bardzo łagodną”.

Przed procesem brzeskim przywódców Centrolewu brał udział w manifestacji, zorganizowanej przez krakowskie środowisko naukowe na rzecz aresztowanych (był wśród nich Wincenty Witos). W czasie procesu występował jako świadek.

W latach 1933–1938 był członkiem Rady Naczelnej Stronnictwa Ludowego. Stał na czele delegacji, która w roku 1933 protestowała u wojewody krakowskiego, Mikołaja Kwaśniewskiego, przeciw tłumieniu ruchu ludowego, m.in. brutalnemu potraktowaniu ludności wiejskiej powiatu ropczyckiego (m.in. Nockowa) przez policję oraz represjom wobec członków SL, uważanym za przywódców chłopskiego protestu (poseł Andrzej Pluta został skazany na 18 miesięcy więzienia, a Wincenty Witos schronił się przed kolejnym aresztowaniem w Czechosłowacji).

Leon Marchlewski wspierał również działalność Związku Młodzieży Wiejskiej, od chwili jego powstania w roku 1930, m.in. uczestniczył w opracowywaniu programu ZMW i dofinansowywał wydawanie czasopisma „Znicz”.

W roku 1933 występował czynnie jako przeciwnik jędrzejewiczowskiej reformy szkolnictwa wyższego (m.in. opublikował broszurę W sprawie nowej ustawy o szkołach akademickich).

29 grudnia 1945 został posłem do Krajowej Rady Narodowej, reprezentując Polskie Stronnictwo Ludowe. Zmarł kilkanaście dni później.

Członkostwo stowarzyszeń naukowych

Był członkiem wielu stowarzyszeń naukowych, krajowych i zagranicznych, takich jak:

Ordery i odznaczenia

Wyróżnienia

Otrzymał m.in. tytuł Doctor honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz kilka tytułów honorowego członka stowarzyszeń naukowych. Został również honorowym członkiem Związku Młodzieży Wiejskiej i honorowym prezesem Zarządu Grodzkiego PSL w Krakowie (1945).

Życie rodzinne

Pierwsze małżeństwo zawarł w roku 1898 z Fanny Hargreavses. Mieli trzech synów: Teodora (biologa-genetyka, profesora UJ, który w listopadzie 1939 roku został aresztowany w czasie Sonderaktion Krakau i osadzony w KL Oranienburg), Marcelego (leśnika, dyrektora Tatrzańskiego Parku Narodowego) i Jana (zoologa, profesora UJ). Po raz drugi ożenił się w roku 1936 z Ireną Rapaport.

Uwagi

  1. ↑ Napoleon Milicer – współpracownik Roberta Bunsena, jeden z nauczycieli młodej Marii Skłodowskiej.
  2. ↑ W biogramie zamieszczonym na stronie internetowej Central European Science Adventure – CESA zawarto informację, że Leon Marchlewski był odznaczony Orderem Odrodzenia Polski dwukrotnie, co nie znajduje potwierdzenia w innych źródłach.

Przypisy

  1. ↑ Nomination%20Archive [online], NobelPrize.org, 1 kwietnia 2020 [dostęp 2021-04-20] (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 Anna Marchlewska-Koj (wnuczka Leona Pawła Marchlewskiego): Wspomnienia o Leonie Pawle Marchlewskim w: Almanach Muszyny. s. 151–154.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Maria Sarnecka-Keller (dz. naukowa) i Jan Hulewicz (dz. polityczna): Marchlewski Leon Paweł. W: Polski Słownik Biograficzny. T. XIX: Machowski Wawrzyniec – Maria Kazimiera. Kraków: PAN (www.psb.pan.krakow), 1974, s. 542–545.
  4. ↑ Milicer Napoleon, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2014-11-10].
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Marchlewski Leon. „Chemik”. 62 (12), s. 507–508, 2009. (pol.).
  6. ↑ Claus Priesner: Lunge, Georg. [w:] Deutsche Biographie [on-line]. deutsche-biographie.de. [dostęp 2014-11-11]. (niem.).
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Marchlewski, Leon (Paweł). [w:] Central European Science Adventure – CESA [on-line]. cesa-project.eu. [dostęp 2014-11-11]. (pol.).
  8. ↑ W.V. Farrar. Edward Schunck, F.R.S.: A Pioneer of Natural-Product Chemistry. „Notes and Records of the Royal Society of London”. 31 (2), s. 273–296, Jan. 1977. The Royal Society. (ang.).
  9. 1 2 3 Leon Marchlewski. [w:] Witryna edukacyjna Kancelarii Senatu [on-line]. Kancelaria Senatu. [dostęp 2016-09-09]. (pol.).
  10. 1 2 Marchlewski, Leo: Die Chemie des Chlorophylls. Hamburg ; Leipzig: Voss, 1895.
  11. ↑ Katedra chemii lekarskiej. „Nowości Illustrowane”. Nr 40, s. 2–3, 6 października 1906.
  12. ↑ O początkach Państwowego Instytutu Weterynarii opowiadają Mikołaj Spóz, regionalista i Robert Och, historyk. [w:] MM Moje Miasto to Puławy [on-line]. Media Regionalne www.mmpulawy.pl, 2013-01-20. [dostęp 2014-11-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-24)].
  13. ↑ Leon Marchlewski, witryna Senatu RP. senat.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-28)]..
  14. ↑ Aparat Lunge-Marchlewskiego do oznaczania CO2. [w:] Katalog WPL Gliwice [on-line]. [dostęp 2016-09-09].
  15. ↑ inauthor: ”Leon Marchlewski”. [w:] Google books [on-line]. [dostęp 2014-11-10].
  16. ↑ Leo P. Marchlewski: Kritische Studien über die Sulfidschwefelbestimmungsmethoden. Wiesbaden: 1892.
  17. ↑ YMCA w Polsce. [w:] YMCA w Gdyni – w Polsce – na Świecie [on-line]. YMCA Gdynia 2005. [dostęp 2014-11-12]. (pol.).
  18. ↑ Anna Kargol, Środowisko wolnomularskie w międzywojennym Krakowie, w: Ars Regia, 9/15–16, 2006, s. 160.
  19. 1 2 Marcin Janowski: 80. rocznica tragicznych wydarzeń we wsiach powiatu ropczyckiego. [w:] Strona internetowa PSL ZMG Ropczyc [on-line]. pslropczyce.eu. [dostęp 2014-11-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-27)].
  20. ↑ Jan Molenda: Andrzej Pluta (ZCh). [w:] iPSB Polski Słownik Biograficzny w internecie [on-line]. Narodowy Instytut Audiowizualny. [dostęp 2016-09-09]. (pol.).
  21. ↑ Odznaczenie polskiego uczonego. „Nowości Illustrowane”. Nr 18, s. 3, 5 maja 1923.
  22. 1 2 3 4 Zgon prof. Leona Marchlewskiego. „Głos Wielkopolski”. Rok II, Nr 18 (322), s. 2, 19 stycznia 1946. Poznań: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”. [dostęp 2025-08-20].
  23. ↑ M.P. z 1925 r. nr 102, poz. 434 „za zasługi na polu pracy naukowej”.
  24. ↑ M.P. z 1936 r. Nr 263, poz. 464 (ISAP) „za wybitne zasługi na polu nauki i wychowywania młodzieży w duchu patriotycznym, położone w latach 1905–1918”.
  25. ↑ M.P. z 1938 r. Nr 259, poz. 611 (ISAP). „za zasługi na polu pracy społecznej”
  26. ↑ Stanisław Łoza (red.): Czy wiesz kto to jest?. Warszawa: Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, 1938, s. 464. [dostęp 2021-01-12].

Linki zewnętrzne