Marek Grechuta

Marek Grechuta

Marek Grechuta (1980)
Imię i nazwisko	Marek Michał Grechuta
Data i miejsce urodzenia	10 grudnia 1945 Zamość
Data i miejsce śmierci	9 października 2006 Kraków
Przyczyna śmierci	niewydolność krążenia
Instrumenty	fortepian
Gatunki	poezja śpiewana, rock progresywny, jazz-rock, rock symfoniczny
Zawód	piosenkarz, poeta, muzyk, kompozytor, malarz, architekt
Aktywność	1967–2006
Wydawnictwo	Polskie Nagrania „Muza”, Pronit, Markart, EMI Music Poland
Powiązania	Piwnica pod Baranami
Współpracownicy
Jan Kanty Pawluśkiewicz
Zespoły
Anawa WIEM
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach
Strona internetowa

Marek Michał Grechuta (ur. 10 grudnia 1945 w Zamościu, zm. 9 października 2006 w Krakowie) – polski piosenkarz, poeta, kompozytor i malarz, z wykształcenia architekt.

Uznawany za najważniejszego przedstawiciela polskiej poezji śpiewanej, wykorzystywał często elementy rocka, jazz-rocka i rocka progresywnego, szczególnie w początkowym okresie twórczości.

Zadebiutował w 1967. Zdobywał nagrody na Studenckim Festiwalu Piosenki w Krakowie i Krajowym Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu. Pierwsze dwie płyty nagrał z zespołem Anawa, w tym krążek pt. Marek Grechuta & Anawa (1970), z którego pochodzą przeboje „Będziesz moją panią” i „Nie dokazuj”. W 1971 założył Grupę WIEM. W latach 1976–1986 związany był z Piwnicą pod Baranami. W 2001 otrzymał Złotego Fryderyka za całokształt twórczości artystycznej.

Rodzina i edukacja

Urodził się w Zamościu. W dzieciństwie wyjechał z rodziną do Chylic pod Warszawą, gdzie pobierał lekcje muzyki od kościelnego organisty. W 1956 wrócił z rodziną do Zamościa. Od najmłodszych lat uczył się gry na fortepianie.

Ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. Hetmana Jana Zamoyskiego w Zamościu. W 1963 podjął studia architektoniczne na Politechnice Krakowskiej.

Kariera muzyczna

W 1966 wraz z Janem Kantym Pawluśkiewiczem założył Kabaret Architektów Anawa, który wkrótce przeobraził w zespół towarzyszący mu podczas występów. W październiku 1967 zaliczył publiczny debiut muzyczny, startując z utworem „Tango Anawa” na Studenckim Festiwalu Piosenki w Krakowie, na którym zajął drugie miejsce wśród wokalistów. W 1968 zdobył nagrodę dziennikarzy za piosenkę „Serce” na 6. KFPP w Opolu, w 1969 otrzymał Nagrodę TVP za piosenkę „Wesele” na 7. KFPP, a w 1971 wygrał główną nagrodę za piosenkę „Korowód” na 9. KFPP.

Z Anawą nagrał dwa albumy: Marek Grechuta & Anawa z 1970 i Korowód z 1971. Po wydaniu drugiej płyty opuścił zespół i założył Grupę WIEM (W Innej Epoce Muzycznej), z którą nagrał albumy: Droga za widnokres i Magia obłoków zawierające muzykę z elementami jazz-rocka i teksty zaczerpnięte z twórczości poetów współczesnych, takich jak Tadeusz Nowak, Tadeusz Śliwiak, Ryszard Krynicki czy Mieczysław Jastrun.

W 1976 ponownie nawiązał współpracę z Pawluśkiewiczem i napisał muzykę do tekstów Witkacego. W 1977 otrzymał Nagrodę Grand Prix za utwór „Hop – szklankę piwa” na 15. KFPP w Opolu, a Krystyna Janda wykonywała jego piosenkę „Guma do żucia”. Wraz z Krzysztofem Jasińskim i Janem Kantym Pawluśkiewiczem współtworzył musical Szalona lokomotywa według Witkacego, który był prezentowany w latach 1977–1980, m.in. w Teatrze STU w Krakowie i w hali Spodek w Katowicach.

W 1976 rozpoczął, trwającą blisko 10 lat, współpracę z Piwnicą pod Baranami. W 1979 nagrał płytę z pieśniami ze spektaklu Zapach łamanego chleba do słów Tadeusza Nowaka, które nie spotkały się jednak z dobrym przyjęciem. Po wznowieniu współpracy z Anawą wydał w 1981 album pt. Śpiewające obrazy, na którym znalazły się piosenki inspirowane obrazami van Gogha, Picassa, Degasa, Moneta, Renoira i Wyspiańskiego, a także muzyka ze spektaklu Otello.

W 1984 wspólnie z Krystyna Jandą nagrał album pt. W malinowym chruśniaku z wierszami Bolesława Leśmiana. Do własnych tekstów wrócił w 1986, wydając w 1987 album pt. Wiosna – ach to ty, która zawierał tytułowy przebój oraz fragmenty muzyki ze spektakli: Colas Breugonon, Tumor Witkacego i Kronika Olsztyńska. W 1987 napisał muzykę do przedstawienia teatralnego Jana Brzechwy – Kopciuszek. W 1989 wydał album pt. Krajobraz pełen nadziei, a w 1991 – Piosenki dla dzieci i rodziców, które nagrał z aktorami Teatru Starego w Krakowie i dziecięcym chórem Gama. W 1994 wydał album pt. Dziesięć ważnych słów z utworami, które określił jako „dziesięć przykazań człowieka współczesnego”.

W 2000 ukazał się zestaw pt. Świecie nasz, zawierający wszystkie 13 albumów Grechuty. Kompilacja otrzymała w 2001 Nagrodę Muzyczną Fryderyk za najlepszą reedycję. Zestaw został wznowiony w 2005 i uzupełniony o albumy: Niezwykłe miejsca i Godzina miłowania.

W 2003 z zespołem Myslovitz wykonał cover ich przeboju „Kraków” na dwupłytowy album pt. The Best of Myslovitz. W 2004 wydał płytę pt. Niezwykłe miejsca (2004) z piosenkami poświęconymi miejscom, które go oczarowały. W 2006 na 43. KFPP w Opolu został uhonorowany Grand Prix tego festiwalu (Nagroda Prezesa TVP).

Działalność pozamuzyczna

Był malarzem. Swoje obrazy zaprezentował na wystawach, m.in. w Krakowie (1981), Bytomiu (1984) czy Myślenicach (1986). Interesował się także rzeźbą i filozofią.

Wystąpił w filmie Andrzeja Wajdy Polowanie na muchy (1969) i w filmie Tumor Witkacego (1985).

Śmierć i pogrzeb

Zmarł nagle w nocy 9 października 2006, w wyniku niewydolności krążenia, która była skutkiem ogólnego pogorszenia stanu zdrowia spowodowanego kilkoma czynnikami. Został pochowany 17 października 2006 w alei zasłużonych na cmentarzu Rakowickim w Krakowie (kwatera LXIX pas C-2-6). Pogrzeb poprzedziła msza święta w Kościele Mariackim, gdzie artyści Piwnicy pod Baranami zaśpiewali „Przychodzimy, odchodzimy” i „Dezyderata”. Gdy trumna z ciałem Grechuty opuszczała bazylikę, rozległy się oklaski, którym towarzyszyła melodia piosenki artysty „Ocalić od zapomnienia”. Od bramy cmentarza Rakowickiego trumnę Grechuty nieśli jego przyjaciele z Piwnicy, m.in.: Grzegorz Turnau, Jan Kanty Pawluśkiewicz i Zbigniew Preisner. Pawluśkiewicz nad grobem artysty odczytał wiersz Leszka Aleksandra Moczulskiego. W pogrzebie Grechuty uczestniczyli także m.in.: Grzegorz Turnau, Mirosław Czyżykiewicz, Jacek Zieliński, Anna Szałapak, Jacek Wójcicki, Artur Rojek, Leszek Wójtowicz i prezydent Krakowa Jacek Majchrowski.

Życie prywatne

W młodości, po nagłym rozstaniu z ówczesną partnerką, Haliną Marmurowską, zaczęło ujawniać się u Grechuty zaburzenie afektywne dwubiegunowe. Schorzenie utrudniało mu karierę, m.in. zdarzało się, że z tego powodu przerywał próby i występy, co było błędnie odbierane za skutki nadużycia alkoholu. Przez wiele lat artystę wspierała żona, Danuta, organizując mu życie, ale długotrwałe napady silnej depresji wyłączały Grechutę z funkcjonowania. Jego stan pogorszyło nagłe zaginięcie syna Łukasza w 1999 – Grechuta wówczas wystąpił w programie Ktokolwiek widział, ktokolwiek wie, w którym poruszano sprawę. Syn odnalazł się po ośmiu miesiącach od emisji programu, czyli dwa lata po zaginięciu – okazało się, że wyruszył w samotną pieszą pielgrzymkę do Santiago de Compostela i Rzymu.

Był katolikiem. Unikał kawy i alkoholu. W młodości był palaczem papierosów, ale rzucił ten nałóg.

Upamiętnienie

O Grechucie powstały trzy publikacje książkowe: „Marek Grechuta. Portret artysty” ( Znak 2006) Wojciecha Majewskiego, „Marek. Marek Grechuta we wspomnieniach żony Danuty” (2011) Danuty Grechuty i Jakuba Barana oraz „Chwile, których nie znamy. Opowieść o Marku Grechucie” (2013) Marty Sztokfisz. We wrześniu 2015 nakładem wydawnictwa Prószyński i S-ka ukazał się zbiór wierszy Grechuty pt. „Pani mi mówi niemożliwe... Najpiękniejsze wiersze i piosenki”.

9 października 2007 na cmentarzu Rakowickim odsłonięto pomnik Grechuty, a uroczystość poprzedził przemarsz korowodu złożonego z przyjaciół i miłośników twórczości poety.

W 2008 powstał krótkometrażowy film dokumentalny pt. „Danuta i Marek Grechutowie” w ramach serialu Taka miłość się nie zdarza, wyreżyserowany przez Dagmarę Kossak i wyprodukowany przez TVN Style. W 2009 powstał film dokumentalny o życiu Grechuty pt. Gdziekolwiek będę..., wyreżyserowany przez Piotra Poraja-Poleskiego oraz sfinansowany przez Polski Instytut Sztuki Filmowej i Telewizję Polską. Scenariusz filmu, obok reżysera, współtworzyła Danuta Grechuta.

NBP planował emisję monety z wizerunkiem Grechuty w ramach serii Historia polskiej muzyki rozrywkowej, lecz plany te nie zostały dotąd zrealizowane.

Piosenka Grechuty „Dni, których nie znamy” jest nieoficjalnym hymnem kibiców drużyny piłkarskiej Korony Kielce. Utwór jest odgrywany i śpiewany przed meczami drużyny na Stadionie Miejskim w Kielcach.

W kwietniu 2014 Radio Zet i Radio Zet Gold wyemitowały 20-odcinkowe słuchowisko będące wersją audio fragmentów książki Jakuba Barana i Danuty Grechuty pt. „Marek. Marek Grechuta we wspomnieniach żony Danuty”. Fragmenty czytała Magdalena Różczka. Dzięki staraniom Danuty Grechuty oraz Fundacji „Korowód” im. Marka Grechuty wszystkie odcinki są sukcesywnie publikowane na profilu artysty w serwisie Facebook oraz w YouTube.

Patron

W Bielawie, Opolu, Ostrowie Wielkopolskim, Radomiu, Słupsku, Turku i Zamościu znajdują się ulice, których patronem jest Marek Grechuta.

Polska szkoła społeczna w Porsgrunn w Norwegii jako pierwsza szkoła nosi imię Marka Grechuty. W 2014 amfiteatrowi Miejskiego Domu Kultury w Świnoujściu uroczyście nadano imię Marka Grechuty.

Od 2018 Park Krakowski w Krakowie ma za patrona Grechutę.

Artystę upamiętnia odbywający się corocznie w Krakowie Grechuta Festival. W 2025 w 80. rocznicę urodzin Sejm RP w uznaniu wybitnej twórczości Marka Grechuty oraz jego trwałego wpływu na polską kulturę Sejm wyraził wdzięczność oraz oddał hołd artyście.

Nagrody i odznaczenia

• II nagroda na VI Festiwalu Piosenki Studenckiej w Krakowie (1967)
• Grand Prix dla najlepszej piosenki na VI Festiwalu Piosenki Studenckiej za utwór „Tango Anawa” (1967)
• Główna nagroda na Festiwalu Artystycznym Młodzieży Akademickiej FAMA w Świnoujściu (1968)
• Nagroda Dziennikarzy za piosenkę „Serce” na VI KFPP w Opolu (1968)
• Nagroda główna Telewizji Polskiej za piosenkę „Wesele” na VI KFPP w Opolu (1969)
• Nagroda główna Grand Prix za piosenkę „Korowód” na IX KFPP w Opolu (1971)
• Nagroda główna Grand Prix za piosenkę „Hop, szklankę piwa” na XV KFPP w Opolu (1977)
• Nagroda Dziennikarzy za piosenkę „Guma do żucia” XV KFPP w Opolu (1977)
• Najlepszy kompozytor przeglądu Poznańska Wiosna Estradowa (1979)
• Srebrny Krzyż Zasługi (1979)
• Nagroda Telewizji Dzieci i Młodzieży na Puławskich Spotkaniach Lalkarzy za widowisko muzyczne Piękne jest królestwo moje (1995)
• Złota płyta za sprzedanie 50 tys. egzemplarzy płyty Dni, których nie znamy z serii „Złota kolekcja” (1999)
• Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2000)
• Nagroda Polskiego Przemysłu Fonograficznego Złoty Fryderyk za całokształt artystyczny (2001)
• Nagroda Polskiego Przemysłu Fonograficznego Fryderyk w kategorii „Reedycje” za serię Świecie nasz (2001)
• Złoty indeks – nagroda honorowa Festiwalu Piosenki Studenckiej w Krakowie (2002)
• Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2005)
• Nagroda im. Karola Musioła za wybitne osiągnięcia w popularyzacji polskiej piosenki na Krajowym Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu (2006)
• Anioł Lanckorony – tytuł honorowy nadawany przez Stowarzyszenie Ekologiczno-Kulturalne „Na Bursztynowym Szlaku” za działalność na rzecz Lanckorony (2006)
• Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2006, pośmiertnie)

Dyskografia

Dyskografia Marka Grechuty

Marek Grechuta
Wydawnictwa
Albumy studyjne↙	13
Albumy internetowe↙	13
Albumy koncertowe↙	9
Kompilacje↙	15
Minialbumy↙	3
Single↙	3
Albumy tribute↙	8

Albumy poświęcone Markowi Grechucie

• Wojciech Majewski Quintet – Grechuta (2001)
• Grzegorz Turnau – Historia pewnej podróży (2006)
• Michał Bajor – Piosenki Marka Grechuty i Jonasza Kofty (2009)
• Dzień dobry – Dzień dobry Panie Marku (2010)
• Plateau – Projekt Grechuta (2011)
• Chór Kameralny Fermata – Grechuta niejednym głosem (2012)
• Mistrzowie polskiej piosenki: Marek Grechuta (2013)
• Grechuta Festival 2013 (2014)
• Anawa 2020 (2020)

Zbiory poezji Marka Grechuty

Źródło

• Będziesz się uśmiechać (1985)
• Sztandary (1988)
• Na serca dnie (1990)
• Krajobraz pełen nadziei (1990)
• Pani mi mówi niemożliwe... Najpiękniejsze wiersze i piosenki (2015)

Przypisy

Bibliografia

• Wojciech Majewski: Marek Grechuta. Portret artysty. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2006. ISBN 83-2400-755-5. (pol.).
• Jakub Baran, Danuta Grechuta: Marek. Marek Grechuta we wspomnieniach żony Danuty. Kraków: Widnokres, 2011-12-07. ISBN 978-83-933988-0-5. (pol.).
• Marta Sztokfisz: Chwile, których nie znamy. Opowieść o Marku Grechucie. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B., 2013. ISBN 978-83-7747-950-6. (pol.).

Linki zewnętrzne

• Marek Grechuta w bazie Archiwum Polskiego Rocka
• Marek Grechuta w Katalogu Polskich Płyt Gramofonowych
• Dyskografia Marka Grechuty w bazie MusicBrainz (ang.)
• Marek Grechuta w bazie filmpolski.pl
• „Korowód” – forum miłośników twórczości Marka Grechuty
• Kluczem do zrozumienia Marka Grechuty jest jego choroba. Dwójka – Program 2 Polskiego Radia, 2013-12-10. [dostęp 2016-08-11].