Monitor komputerowy – jedno z urządzeń wyjścia służących do bezpośredniej komunikacji użytkownika z komputerem. Zadaniem monitora jest natychmiastowa wizualizacja wyników działania programów uruchomionych na komputerze.
Monitory to ekrany komputerowe obsługiwane przez komputer zwykle za pośrednictwem karty graficznej, która jest odrębnym elementem komputera lub jest wbudowana w monitor.
Początkowo do obsługi komputerów domowych używano monitorów CRT lub telewizorów opartych na technologii kineskopowej. Od około 2005 roku rynek zdominowany przez monitory LCD. Wzrost popularności tych urządzeń nastąpił, gdy w połowie 2004 roku ich ceny obniżyły się o około połowę. Monitory LCD generują słabsze pole elektromagnetyczne i zajmują wielokrotnie mniej miejsca na biurku w porównaniu do urządzeń CRT. W podstawowych modelach sygnał przesyłany jest analogowo przez złącze D-Sub. Zaawansowane modele wyposażone są w złącza cyfrowe, takie jak DVI, HDMI lub DisplayPort, pozwalające na uzyskanie wyższych rozdzielczości i lepszej jakości obrazu.
W latach 90. XX wieku i w pierwszych latach XXI wieku komputer był najczęściej podłączany do 15-pinowego gniazda D-Sub. Do monitora sygnały przesyłane były w postaci analogowej jako osobne tory dla poszczególnych sygnałów składowych RGB. W tym okresie zaczęto również używać standardu SDI (ang. Serial Digital Interface), głównie w zastosowaniach profesjonalnych, wykorzystującego złącza BNC do komunikacji kart graficznych z monitorami. Każdy z kolorów był przesyłany oddzielnie, co zmniejszało liczbę zniekształceń obrazu.
Ze względu na zastosowaną technologię generowania obrazu monitory dzieli się na następujące typy:
Monitor CRT – zasadą działania i wyglądem przypominał telewizor; głównym elementem wyświetlającym obraz był kineskop. Pobór mocy był kilkukrotnie większy w porównaniu do monitorów LCD. Z racji postępu technologicznego monitory tego typu zostały wycofane z powszechnego użytku.
Monitor LCD – inaczej panel ciekłokrystaliczny; charakteryzuje się mniejszą głębokością obudowy w porównaniu do monitora CRT. Zasada generowania obrazu polega na sterowaniu komórkami panelu zawierającymi substancję ciekłokrystaliczną, która pochłania promieniowanie emitowane przez tylne źródło światła. W nowszych rozwiązaniach źródłem światła są diody LED, co dodatkowo obniża pobór energii. Stał się najbardziej rozpowszechnionym typem monitora komputerowego. W tego typu urządzeniach stosuje się między innymi matrycę IPS, w której kryształy ułożone są poziomo, a po przyłożeniu napięcia elektrycznego obracają się równolegle.
Monitor OLED – wykorzystuje technologię organicznych diod elektroluminescencyjnych. Pozwala na uzyskanie wysokiej jakości obrazu, jednak technologia ta charakteryzuje się podatnością na pozostawanie śladów po długotrwale wyświetlanych elementach statycznych. W 2025 roku, w związku z udoskonaleniem technologii i obniżeniem cen, odnotowano zwiększone zainteresowanie monitorami OLED, w szczególności w grupie graczy komputerowych. Według danych UBI Research globalne dostawy paneli OLED do monitorów rosły w tempie przekraczającym 50–60% w ujęciu rocznym, choć technologia ta nadal stanowiła zaledwie kilka procent całego rynku monitorów. W segmencie gier komputerowych wprowadzono na rynek modele osiągające częstotliwość odświeżania 360 Hz przy rozdzielczości UWQHD (3440 x 1440 pikseli).
Normy
W celu standaryzacji oraz usprawnienia zarządzania jakością określono normy, które w całości lub częściowo dotyczyły monitorów komputerowych. Należą do nich: CB, CE, CSA, CLU, FCC B, ISO 13406-2, TCO '03, '05, '07, TUV-GS, EPAEnergy Star 5.0, GOST, UL, SEMCO, VCCI-2, EMC, DHHS, HWC, ROV, MPR-II oraz ISO9241.
Rzeczywiście widoczny obszar ekranu był mniejszy od nominalnego (np. monitor 15-calowy w rzeczywistości charakteryzował się ekranem o przekątnej około 14 cali).
Charakteryzował się mniejszą plamką i bezwładnością. W połowie lat 90. XX wieku wycofano z produkcji monitory z plamką o średnicy powyżej 0,28 mm, natomiast urządzenia wyższej klasy o przekątnej 17 i 19 cali miały plamkę o średnicy poniżej 0,25 mm.
Pozwalał na lepsze odwzorowanie kolorów i uzyskanie głębszej czerni w porównaniu do monitorów LCD z tego samego okresu.
Cechował się większymi gabarytami i masą sięgającą kilkudziesięciu kilogramów. Wersje z płaskim ekranem miały obudowę o większej głębokości niż standardowe modele.
Wersje ze sferycznym ekranem produkowano najczęściej w rozmiarach 14 lub 15 cali, natomiast późniejsze, z ekranem płaskim, miały przekątne 17 i 19 cali.
Pobór energii elektrycznej często przekraczał 100 W.
Rozdzielczość ekranu mogła być ustawiana dynamicznie (płynnie) bez problemów związanych ze skalowaniem. Przy rozdzielczościach granicznych pojawiał się efekt mory.
Monitor LCD
Charakteryzuje się mniejszą głębokością obudowy w stosunku do monitora CRT o takiej samej przekątnej ekranu.
Zużywa mniej energii elektrycznej niż urządzenia w technologii CRT.
Nie wykazuje efektu migotania ekranu.
We wczesnych modelach występował efekt smużenia, polegający na niepoprawnym wyświetlaniu szybko zmieniającego się obrazu.
Wyświetla obraz w formatach takich jak 4:3, 16:9 lub 16:10. Urządzenie jest przystosowane do pracy w jednej, natywnej rozdzielczości. Jej zmiana jest możliwa wyłącznie poprzez skalowanie w dół, co powoduje rozmycie obrazu i spadek jego jakości.
Odwzorowuje obraz na płaskiej powierzchni, co minimalizuje zniekształcenia geometrii.
Optycznie charakteryzuje się większą przekątną niż analogiczne monitory CRT (np. monitor LCD o przekątnej 15 cali odpowiada pod względem obszaru roboczego ekranowi CRT o przekątnej około 16,5 cala) ze względu na brak tak zwanego martwego pola.
Generuje pole elektromagnetyczne o mniejszym natężeniu w porównaniu do technologii kineskopowej.
Czas reakcji wyświetlacza w starszych lub podstawowych modelach był dłuższy niż w monitorach CRT. W matrycach typu MVA, PVA i IPS parametry te zostały zbliżone do technologii kineskopowej. Długi czas reakcji powoduje powstawanie smużenia.
Modele z matrycami typu TN oraz IPS wykazują ograniczenia w poprawnym odwzorowaniu czerni, co wynika z braku możliwości całkowitego pochłonięcia światła podświetlenia przez komórki ciekłokrystaliczne. Zjawisko to w znacznie mniejszym stopniu dotyczy matryc typu VA. Różnice wynikają z odmiennego układu kryształów.
W procesie eksploatacji lub produkcji mogą pojawić się uszkodzone piksele bądź subpiksele. Martwy piksel nie reaguje na napięcie i wyświetla się jako stały, czarny punkt. Piksel zablokowany świeci pełną jasnością (jako punkt biały, czerwony, zielony lub niebieski) niezależnie od zmian napięcia.
Budowa
Problemem technicznym przy produkcji monitorów CRT było stworzenie konstrukcji, która łączyłaby akceptowalne gabaryty z możliwie płaskim ekranem. Powierzchnia lampy kineskopowej zawsze stanowiła wycinek sfery lub walca.
Monitory LCD wyparły z rynku urządzenia w technologii CRT. Wyzwaniem przy produkcji paneli ciekłokrystalicznych jest uzyskanie wysokiej rozdzielczości matrycy przy jednoczesnym zachowaniu minimalnej bezwładności obrazu. Bezwładność ta wynika z konieczności indywidualnego sterowania stanem każdego piksela podczas odświeżania ekranu. Ponieważ piksele są przełączane sekwencyjnie, zwiększenie rozdzielczości wyświetlacza wiąże się ze wzrostem liczby pikseli, co skraca czas przeznaczony na sterowanie pojedynczym elementem. Minimalny czas włączenia lub wyłączenia piksela jest ograniczony czasem orientacji ciekłych kryształów w polu elektrycznym, co stanowi podstawę fizycznego działania monitorów LCD.
Monitor LCD
Monitor CRT
Monitor LCD do montażu w szafie Rack
Przełącznik obrazu ze złączami BNC
Synchroskop z 1960 r.
