Nasielsk

Nazwa

Formy zapisu nazwy miasta używane w historycznych dokumentach: Nasilzco, Nosidlsk, Nosylsk, Nosydlsk, Nosielsk, Nosselia, Nosidlsko, Nasidlsko, Nosilsko, Nasilsko, Nasylsco.

Kalendarium

• ok. 835-850 roku zbudowano wał grodu
• 1065 – pierwsza wzmianka o grodzie, położonym w pobliżu osady targowej Nosidlsk, zawarta w tzw. „Falsyfikacie mogileńskim”, wystawionym przez króla Bolesława Szczodrego dla wielkopolskiego opactwa benedyktyńskiego w Mogilnie, z którego wynika, iż nasielski zespół osadniczy pełnił funkcję obronną oraz stanowił centrum administracyjne i handlowe.
• 1155 – dokument, spisany w kancelarii Bolesława Kędzierzawego, świadczący o istnieniu warowni w Nasielsku – władca nadał część Nasielska (Nową Wieś) klasztorowi w Czerwińsku.
• 1232 – dokument wydany przez papieża Grzegorza IX potwierdził swobody nadane kościołowi w Płocku przez księcia mazowieckiego Konrada.
• 1257 – książę mazowiecki Siemowit I przekazał 1/3 grodu (tzw. wieś kościelną – wieś Koski graniczącą z polami nasielskiego grodu) na własność klasztorowi w Czerwińsku.
• 1297 – wiadomość o istnieniu kasztelana nasielskiego, którym był „comes Thomas castellanus de Nosylk”; pierwszy dokument mówiący o istnieniu kasztelanii nasielskiej, czyli przedstawicielstwa władzy monarszej.
• 1324 – pierwszy zapis imienia plebana nasielskiego – był to Wojsław; w 1344 roku plebanem był Bartek.
• 11 listopada 1386 – książę mazowiecki Janusz I nadał pozostałą część miasta książęcego Nasielska (2/3 Nasielska) – civitas Nostra Nosielsko, na własność swemu rycerzowi Jakuszowi (Jakubowi) z Radzanowa, zwanemu Białym. Nowy właściciel pochodził z rodu Prawdziców (od niego wywodzi się herb Nasielska – „Prawdzic”) i po otrzymaniu miasta zaczął pisać się jako Jakusz Biały z Nasielska; w XV wieku został on kasztelanem ciechanowskim. Przeniesieniu własności towarzyszyło nadanie mu tzw. prawa miejskiego chełmińskiego. W rękach tej rodziny Nasielsk pozostał do 1647.
• 1440 – pożar miasta i drewnianego kościoła św. Wojciecha.
• 1445 – zbudowano w części klasztornej Nasielska nowy, murowany kościół św. Wojciecha (budowany wspólnie przez opata czerwińskiego Andrzeja i proboszcza nasielskiego Pawła).
• 1476 – pierwsza notatka o nauczycielu w Nasielsku, był nim Szczepan z Czajkowa.
• 1513 – papież Leon X dokonał inkorporacji (włączenia) probostwa nasielskiego do klasztoru w Czerwińsku; od tej chwili do 1819 parafia nasielska stała się parafią zakonną.
• 1532 – król Zygmunt I Stary przekazał Nasielsk Janowi Nosielskiemu, podskarbiemu ziemi zakroczymskiej.
• 1647–1795 – Nasielsk znajdował się w rękach rodziny Wesselów – pierwszym właścicielem był Jan Wessel, starosta ostrowski.
• połowa XVIII w. – została zbudowana synagoga.
• 1741 – ponowna konsekracja nasielskiego kościoła św. Wojciecha (po remoncie) dokonana przez opata ks. biskupa Marcina Załuskiego, biskupa płockiego.
• 1779 – król Stanisław August Poniatowski potwierdził na prośbę mieszczan przywileje ustanawiające dni odbywania targów i jarmarków, otrzymane od królów: Zygmunta I, Władysława IV i Jana III Sobieskiego.
• 1795 – w wyniku III rozbioru Rzeczypospolitej miasto zostało włączone do Prus, i znalazło się na obszarze zaboru pruskiego; nowym właścicielem Nasielska został hrabia Stanisław Dąmbski (zm. 1809), ostatni wojewoda brzeskokujawski.
• 1806 – pod Nasielskiem stoczono bitwę między francuską armią marszałka Davouta a wojskami rosyjskimi.
• 1815 – po upadku Księstwa Warszawskiego, decyzją kongresu wiedeńskiego miasto znalazło się w zaborze rosyjskim w granicach Królestwa Kongresowego.
• 1834 – Bank Polski wykupił w banku w Berlinie miasto Nasielsk, zastawione przez hrabiego Stanisława Dembskiego; w 1838 sprzedał je Józefowi Koźmińskiemu.
• 1845 – Józef Koźmiński odsprzedał Nasielsk Aleksandrowi Kurtzowi.
• 1847 – Żydzi, broniąc się przed monopolizacją wyrobu wódki w rękach właścicieli feudalnych miasta, zbuntowali się, pobili strażników miejskich i domagali się zniesienia ograniczeń w produkcji wódki, co spowodowało wezwanie wojska w celu zaprowadzenia porządku – w aktach wypadek ten zanotowano jako tzw. „bunt starozakonnych”.
• 1866 – usamodzielnienie miasta – do tego roku Nasielsk był w rękach prywatnych.
• 1868, 1891 i 1894 – trzy pożary, które zniszczyły zabudowę centrum i rynku.
• 1877 – otwarcie linii kolejowej z Warszawy przez Nasielsk do Gdańska.
• 1880 – władze miasta zdecydowały o rozbiórce drewnianej synagogi i wzniesieniu na jej miejscu murowanej.
• 1918 – powrót miasta w granice niepodległej Rzeczypospolitej.
• 1920 – pod Nasielskiem toczyły się walki z bolszewikami podczas Bitwy Warszawskiej.

 Osobny artykuł: Bitwa o Nasielsk.

• 1924 – oddanie do użytku linii kolejowej Nasielsk-Toruń.
• 1938 – amerykańscy Żydzi pochodzący z Nasielska, David i Lena Kurtz, nakręcili w mieście kolorowy film przedstawiający jego domy i mieszkańców; jest to jeden z niewielu kolorowych filmów nakręconych w Polsce przed II wojną światową; film znajduje się w Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie.
• wrzesień 1939 – styczeń 1945 – miasto i gmina Nasielsk znajdowały się pod okupacją niemiecką w granicach tzw. rejencji ciechanowskiej.
• grudzień 1939 – ok. 3000 Żydów z Nasielska zostało w ciągu dwóch dni wywiezionych do gett i obozów. Wojnę przeżyło ok. 80 z nich.
• 1946–1951 – w okolicach Nasielska w ramach podziemia niepodległościowego działał oddział Jana Kmiołka „Wira”.
• październik 1950 – otwarcie linii kolei wąskotorowej łączącej Nasielsk z Pułtuskiem.
• W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa ciechanowskiego.

Zmiana liczby ludności

Przykładowa liczba ludności miasta Nasielska:

• 1777 – 129 dymów (domostw) i około 774 mieszkańców
• 1797 – 157 dymów (domostw) i około 942 mieszkańców
• 1808 – 2242 mieszkańców
• 1810 – 2197 mieszkańców
• 1827 – 3050 mieszkańców (w tym 2212 Żydów)
• 1857 – 3337 mieszkańców
• 1872 – 6218 mieszkańców
• 1885 – 4824 mieszkańców (w tym 3551 Żydów)
• 1897 – 4693 mieszkańców
• 1908 – 6353 mieszkańców
• 1921 – 5030 mieszkańców
• 1931 – ok. 6000 mieszkańców
• 1939 – ok. 7000 mieszkańców
• luty 1946 – 4028 mieszkańców

Przykładowa liczba ludności gminy Nasielsk:

• 1931 – 10 510 mieszkańców
• 1939 – ok. 12 000 mieszkańców
• 1946 – 9351 mieszkańców

Opis historii miasta

Wczesne średniowiecze (VII – XIII wiek)

Najstarsze ślady osadnictwa w rejonie Nasielska są starsze od miejscowego grodu i sięgają najprawdopodobniej VII wieku. Nasielsk należał tym samym do najstarszych ośrodków osadniczych na wczesnośredniowiecznym Mazowszu. Według stanu badań przedstawionego przez Mariusza Błońskiego starszą metrykę miały jedynie skupiska osadnicze nad Słupianką w rejonie Płocka, związane z grodem w Szeligach, oraz prawdopodobnie ośrodek osadniczy w Wyszogrodzie.

Gród w Nasielsku powstał w IX wieku. W latach 835–850 zbudowano najstarszy wał grodu w Nasielsku. Z badań dendrochronologicznych wynika, że wał był przebudowany po 871 roku. Gród był następnie wielokrotnie przebudowywany i funkcjonował przez co najmniej około 400 lat, aż do XIII wieku.

Badania pozwoliły wyróżnić cztery zasadnicze fazy rozwoju grodu oraz wcześniejszą fazę osadnictwa poprzedzającego jego budowę.

Na początku X wieku nastąpiła kolejna faza rozbudowy grodu, co wiąże się z szerszym zjawiskiem budowy grodów na Mazowszu w tym okresie.

Znaleziska archeologiczne wskazują również, że w X wieku Nasielsk znajdował się w zasięgu dalekosiężnych kontaktów handlowych. Świadczą o tym m.in. znalezione dirhemy, rogowa okładzina rękojeści sierpu oraz srebrzony paciorek szklany. W XIII wieku gród został zniszczony.

W późnej fazie funkcjonowania grodu można rekonstruować także zasięg związanego z nim okręgu gród owego, utożsamianego z późniejszą kasztelanią nasielską. Okręg ten graniczył z obszarami należącymi do sąsiednich grodów kasztelańskich: Płońska, Ciechanowa, Pułtuska i Serocka.

Nazwa Nasilzco pojawiła się po raz pierwszy w tzw. falsyfikacie mogileńskim z 1155 roku – był to dokument książęcy opisujący nadania dla klasztoru benedyktynów w Mogilnie, wystawiony rzekomo w roku 1065. Miejscowość wymieniono także w dokumencie Bolesława Kędzierzawego z roku 1155, tym razem pod nazwą Nasidlzk. W roku 1257 Siemowit, książę mazowiecki nadał trzecią część Nasielska klasztorowi w Czerwińsku.

XV wiek

Na początku XV wieku Nasielsk był już miastem funkcjonującym na prawie chełmińskim, nadanym mu w 1386 roku przez księcia mazowieckiego Janusza I. Większa, prywatna część miasta należała do Prawdziców, których przedstawiciel Jakusz z Radzanowa otrzymał Nasielsk od księcia, natomiast zachodnia część ośrodka pozostawała własnością kanoników regularnych z Czerwińska .

W pierwszych dziesięcioleciach XV wieku właścicielem prywatnej części miasta pozostawał Jakusz z Radzanowa, nazywany również Jakuszem Białym z Nasielska. Należał on do znaczących przedstawicieli mazowieckiego rycerstwa: od 1402 roku był kasztelanem liwskim, a w latach 1409–1427 kasztelanem ciechanowskim. Jego pozycja majątkowa i polityczna umożliwiała prowadzenie w Nasielsku większych przedsięwzięć gospodarczych.

Jedną z takich inwestycji był młyn wodny nad Nasielną, którego pozostałości odkryto podczas badań archeologicznych na terenie dawnej mleczarni. Zachowały się dziesiątki dębowych pali oraz elementy drewnianego pomostu, a w pobliżu znaleziono także wykonany z czerwonego granitu kamień młyński. Badania dendrochronologiczne wykazały, że jeden z pali wykonano z drzewa ściętego zimą 1417/1418 roku.

Jakusz z Radzanowa zmarł w 1427 roku, a Nasielsk odziedziczył jego syn Piotr. Informację o śmierci Jakusza poświadcza Księga ziemska zakroczymska z lat 1423–1427. Miasto pozostało następnie w rękach potomków Jakusza, używających z czasem nazwiska Nosilskich lub Nosielskich, przez kolejne stulecia.

W XV wieku działała w Nasielsku szkoła parafialna. Pierwsza znana wzmianka o niej pochodzi z 1421 roku. Placówka posiadała nauczyciela oraz jego pomocnika, co wskazuje na stosunkowo dobrze rozwiniętą organizację miejscowego szkolnictwa parafialnego. W 1476 roku źródła wymieniają z imienia nauczyciela Szczepana z Czajkowa oraz jego pomocnika Grzegorza.

W 1440 roku Nasielsk został dotknięty dużym pożarem, w którym zniszczeniu uległa część zabudowy miejskiej oraz dotychczasowy drewniany kościół parafialny św. Wojciecha. Następstwem katastrofy była budowa nowej, tym razem murowanej świątyni. W 1445 roku proboszcz nasielski Paweł z Gołymina wspólnie z opatem kanoników regularnych w Czerwińsku Andrzejem podjęli budowę kościoła na należącym do klasztoru terenie Poświętnego.

Nowy kościół był budowlą ceglaną utrzymaną w tradycji późnogotyckiego budownictwa mazowieckiego. Miał prostokątny rzut i początkowo nie posiadał murowanego sklepienia. Budowa świątyni trwała do około 1461 roku.

XVI wiek

W 1532 r. król Zygmunt I Stary ustanowił w Nasielsku targ tygodniowy, który miał się odbywać w każdy poniedziałek (później przeniesiony na niedzielę, a następnie dodano drugi targ – w środę) oraz 3 doroczne jarmarki, wyznaczone na św. Wojciecha, św. Jakuba Apostoła i św. Barbarę. Obecnie targi nie odbywają się w dni ustalone historycznie, gdyż mają one miejsce w każdy wtorek i piątek przy ulicy Lipowej oraz Tylnej.

XVII wiek

Na początku XVII wieku Nasielsk zachowywał ukształtowany jeszcze w średniowieczu podział własnościowy na część prywatną oraz część należącą do kanoników regularnych z Czerwińska. Granica między obu częściami przebiegała na zachód od rynku. Do dóbr klasztornych należała Nowa Wieś i prawdopodobnie obszar później nazywany Poświętnem, natomiast tereny położone na wschód od granicy, wraz z dawnym grodziskiem, pozostawały własnością prywatną.

Pierwsza połowa XVII wieku przypadła na okres pogarszającej się sytuacji gospodarczej północnego Mazowsza. Szczególnie dotkliwe były epidemie z lat 1624–1625 oraz 1631. W uchwałach sejmu z 1631 roku zwracano uwagę na liczne „pustki” powstałe wskutek morowego powietrza m.in. w powiecie zakroczymskim, do którego należał Nasielsk, oraz na wynikające z tego trudności w poborze podatków.

Istotna zmiana w dziejach miasta nastąpiła w 1647 roku. W źródłach jako dziedzic prywatnej części Nasielska występuje wówczas Jan Wessel, starosta ostrowski, od którego rozpoczął się trwający do schyłku XVIII wieku okres władania miastem przez Wesslów herbu Rogala. Na jego prośbę król Władysław IV Waza potwierdził w 1647 roku wcześniejsze nadania i przywileje dotyczące Nasielska. Wesslowie stopniowo skupiali także dobra ziemskie w sąsiedztwie miasta, stając się jednymi z ważniejszych właścicieli ziemskich w tej części północnego Mazowsza.

W XVII wieku wyraźniej zaznaczyła się w Nasielsku obecność ludności żydowskiej, osiedlającej się przede wszystkim w części miasta należącej do szlachty. Miejscowa społeczność nie tworzyła jeszcze samodzielnego kahału i podlegała administracyjnie dużej gminie żydowskiej w Tykocinie. Starsza literatura i miejscowa tradycja datują powstanie pierwszej znanej drewnianej synagogi w Nasielsku na drugą połowę XVII wieku. Jej budowniczym miał być Symcha Weiss, syn Szlomy, przybyły z Łucka. Datowanie tej budowli nie jest jednak całkowicie jednoznaczne, ponieważ późniejsza wizytacja kościelna z 1775 roku wiązała wystawienie publicznej bóżnicy z rokiem 1765.

Największą katastrofą XVII wieku była dla miasta wojna polsko-szwedzka z lat 1655–1660. Po zajęciu znacznej części północnego Mazowsza wojska szwedzkie urządziły bazę wojskową w rejonie Zakroczymia, a wsie i miasta położone przy szlakach prowadzących między Płockiem, Zakroczymiem, Pułtuskiem i Płońskiem były obciążane kontrybucjami i podlegały rekwizycjom. Od jesieni 1655 roku w okolicach Nasielska rozwijał się opór przeciwko Szwedom. Między Cieksynem, Nasielskiem a Nowym Miastem koncentrował się liczący kilkaset szabel oddział mazowieckiej szlachty, wspierany przez miejscową ludność, który atakował mniejsze oddziały szwedzkie, przejmował transporty zaopatrzenia i pocztę.

W maju 1657 roku przez Nasielsk prowadziła jedna z tras odwrotu wojsk króla szwedzkiego Karola X Gustawa z rejonu Pułtuska w kierunku Płońska. Przemarszowi wojsk towarzyszyły grabieże, rekwizycje i niszczenie osad położonych na trasie. Wojna spowodowała na północnym Mazowszu głęboki kryzys gospodarczy i demograficzny, potęgowany przez epidemie i migracje ludności.

Skala załamania Nasielska była znaczna. Według danych wykorzystanych przez Józefa Kazimierskiego w 1676 roku miasto liczyło zaledwie 128 mieszkańców. W nowszych badaniach archeologicznych właśnie okres po wojnach szwedzkich określono jako kulminację trwającego od XVI wieku regresu miasta.

Skutki wojny widoczne były również w dziejach miejscowej społeczności żydowskiej. W latach 60. XVII wieku Żydzi z Nasielska odmówili przekazywania części należnych opłat kahałowi tykocińskiemu, argumentując, że władze gminy w Tykocinie nie uczestniczyły w kosztach utrzymania dzieci żydowskich uchodźców i wygnańców, którzy po wojnie ze Szwecją osiedlili się w Nasielsku. Spór zakończył się w 1671 roku orzeczeniem niekorzystnym dla społeczności nasielskiej.

Interesującego świadectwa stosunków własnościowych w odbudowującym się mieście dostarczają akta nuncjatury apostolskiej. 30 grudnia 1681 roku nuncjusz Opizio Pallavicini udzielił Adamowi Małowieskiemu, kanonikowi regularnemu i prepozytowi nasielskiemu, prawa odwołania się do pomocy władz świeckich w sporze z Franciszkiem Wesslem, starostą różańskim i ówczesnym posiadaczem prywatnej części Nasielska. Dokument mówi o potrzebie obrony prepozyta i kościoła przed działaniami Wessla; dwa lata później nuncjusz zlecił dziekanowi i oficjałowi pułtuskiemu Adamowi Krasińskiemu zbadanie tej sprawy. Spór ten pokazuje, że utrzymujący się od średniowiecza podział Nasielska pomiędzy własność kościelną i świecką prowadził w końcu XVII wieku do konfliktów kompetencyjnych i majątkowych.

Pod koniec stulecia podejmowano działania sprzyjające odbudowie gospodarczego znaczenia miasta. W 1683 roku król Jan III Sobieski ustanowił w Nasielsku trzy doroczne jarmarki. Informację o przywileju zachował sporządzony w 1820 roku urzędowy opis miasta, którego autor powołał się na wpis w dawnej „Księdze 212” akt Komisji Generalnej.

Mimo zniszczeń wojennych funkcjonowały urządzenia gospodarcze należące do parafii. Z wizytacji kościelnej przeprowadzonej w 1693 roku wynika, że dochód nasielskiego plebana z należącego do niego młyna wodnego wynosił 120 złotych. Świadczy to o dalszym wykorzystywaniu w gospodarce miasta i dóbr kościelnych systemu stawów i młynów na Nasielnej.

Wojna szwedzka dotknęła również gotycki kościół parafialny św. Wojciecha. Pod koniec XVII wieku świątynia wymagała poważnych napraw; źródła wizytacyjne wspominają o uszkodzeniach dachów i murów. Po przeprowadzonych pracach wizytacja z 1695 roku opisywała kościół jako jednonawową budowlę o długości około 50 łokci, szerokości 30 i wysokości 22 łokci. Ołtarz główny znajdował się po stronie wschodniej, główne wejście od zachodu, a świątynia posiadała jedenastogłosowe organy. Przeprowadzone pod koniec XVII wieku remonty nie rozwiązały wszystkich problemów konstrukcyjnych świątyni, która w pierwszych dziesięcioleciach XVIII wieku wymagała kolejnej gruntownej przebudowy.

XVIII wiek

Na początku XVIII wieku Nasielsk pozostawał miastem o złożonej strukturze własnościowej. Większa, szlachecka część miasta należała do rodziny Wesslów, natomiast część kościelna związana była z prepozyturą kanoników regularnych laterańskich z Czerwińska. Podział na część szlachecką i kościelną, później określaną jako poduchowna, pozostawał czytelny jeszcze w sporządzonym w początkach XIX wieku urzędowym opisie Nasielska, opartym na starszych dokumentach miejskich.

Pierwsze lata stulecia przyniosły miastu fatalne następstwa działań wojennych. Podczas wielkiej wojny północnej okolice Nasielska znalazły się na trasie przemarszów wojsk szwedzkich, saskich i litewskich. Po potyczce pod Okuninem 29 kwietnia 1703 roku oddziały sasko-litewskie wycofywały się w kierunku Nasielska, gdzie czasowo koncentrowały swoje siły. Następnego dnia, 30 kwietnia, po sforsowaniu Wkry, do miasta dotarło pięć regimentów szwedzkiej kawalerii uczestniczących w pościgu prowadzonym przez armię Karola XII. Żołnierze szwedzcy plądrowali domy w Nasielsku, a przemarszom wojsk w całym regionie towarzyszyły rekwizycje żywności, koni i innych dóbr.

Wojny XVII i początku XVIII wieku odbiły się również na stanie nasielskiego kościoła parafialnego. W latach 1710–1717 stan pochodzącej z XV wieku świątyni znacznie się pogorszył; zawaliła się drewniana wieża nad bocznym wejściem, osunęły się fundamenty oraz runęła południowa ściana. Podczas późniejszej odbudowy, prowadzonej przez ks. Nikodema Szymańskiego, odtworzono południową ścianę, obniżono gotyckie szczyty, przekształcono okna, odnowiono wyposażenie i wykonano nową polichromię. Po zakończeniu zasadniczych prac kościół został w 1741 roku ponownie konsekrowany przez sufragana płockiego Marcina Załuskiego. Kolejna większa przebudowa miała miejsce w latach 1759–1761 z inicjatywy proboszcza Nikodema Milewskiego; objęła zarówno kościół, jak i stojącą przy nim dzwonnicę. Powstała wówczas również nowa murowana plebania oraz inne zabudowania należące do gospodarstwa parafialnego.

Istotnym elementem gospodarki miasta były targi i jarmarki. Według zachowanego w aktach Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych opisu miasta, odwołującego się do dawnych przywilejów Nasielska, 5 stycznia 1744 roku król August III Sas nadał miastu prawo organizowania jarmarków. Uprawnienia handlowe zostały następnie 24 sierpnia 1779 roku potwierdzone przez Stanisława Augusta Poniatowskiego, który odwołał się również do wcześniejszych przywilejów Nasielska. Potwierdzenie z 1779 roku jest także odnotowane w XIX-wiecznym Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, którego autor miał możliwość zapoznania się z oryginałem królewskiego dyplomu.

W XVIII wieku wzrosło znaczenie nasielskiej społeczności żydowskiej. Do początku tego stulecia Żydzi mieszkający w Nasielsku podlegali kahałowi tykocińskiemu, natomiast w XVIII wieku ukształtował się samodzielny kahał nasielski, któremu podlegały skupiska ludności żydowskiej na terenie ziemi zakroczymskiej. Znaczną część ludności żydowskiej utrzymywały dzierżawy karczem, browarów i gorzelni oraz rzemiosło. W 1753 roku powstał w Nasielsku najstarszy na Mazowszu żydowski cech rzemieślniczy, zrzeszający krawców, kuśnierzy i szmuklerzy; organizacja ta była autonomiczna wobec rady miejskiej.

Cennych informacji o organizacji gminy żydowskiej dostarcza wizytacja parafii nasielskiej z 1775 roku. Odnotowano w niej funkcjonowanie w mieście „kahału nosilskiego” oraz publicznej bożnicy, którą według wizytatora wystawiono w 1765 roku za zgodą biskupa płockiego Hieronima Antoniego Szeptyckiego, przy poparciu Ludwiki Wesslowej, starościny golubskiej, oraz za wiedzą miejscowego proboszcza Nikodema Milewskiego. W literaturze występuje jednak również starsze datowanie nasielskiej drewnianej synagogi, której powstanie wiązane jest z końcem XVII wieku. Najpóźniej w 1775 roku gmina dysponowała także własnym cmentarzem.

W 1767 roku proboszcz Nikodem Milewski założył w Nasielsku Bractwo Opatrzności Bożej, zatwierdzone przez biskupa Hieronima Antoniego Szeptyckiego. Po utworzeniu w 1773 roku Komisji Edukacji Narodowej nadal funkcjonowała miejscowa szkoła utrzymywana przez parafię; jej działalność potwierdzają zapisy z lat 1779 i 1781.

Rozwojowi miasta przeszkadzały powtarzające się pożary, szczególnie groźne ze względu na dominację zabudowy drewnianej. O jednej z takich klęsk informuje konstytucja sejmowa z 1768 roku. Sejm polecił wówczas Komisji Skarbowej Koronnej, aby na pewien czas zwolniła Nasielsk od podatków ze względu na straty poniesione przez pogorzelców. Jest to jedno z nielicznych bezpośrednich źródeł odnoszących się do stanu gospodarczego miasta w połowie XVIII wieku.

W 1777 roku Nasielsk liczył około 774 mieszkańców, pozostając niewielkim ośrodkiem miejskim północnego Mazowsza. Dwa lata później Stanisław August, na prośbę mieszczan, ponownie potwierdził miejskie przywileje handlowe, w tym wcześniejsze nadania dotyczące targów i jarmarków.

Kolejny poważny pożar nawiedził Nasielsk w 1781 roku. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, który w tym przypadku opierał się na dokumentach z epoki, klęska dotknęła w znacznej mierze drewniane miasteczko. Na wspólną prośbę właściciela miasta Stanisława Wessla oraz miejscowego kahału Stanisław August ustanowił specjalną komisję, której zadaniem było opracowanie sposobów pomocy mieszkańcom i podźwignięcia miasta z następstw pożaru. Wystąpienie właściciela miasta i kahału do monarchy świadczy zarazem o instytucjonalnym znaczeniu gminy żydowskiej w ówczesnym Nasielsku.

Schyłek XVIII wieku przyniósł zasadniczą zmianę położenia politycznego miasta. W wyniku III rozbioru Rzeczypospolitej w 1795 roku Nasielsk znalazł się pod panowaniem pruskim. Z zachowanego kontraktu wieczystej dzierżawy młyna miejskiego z 18 października 1795 roku wynika, że właścicielem szlacheckiej części Nasielska był już wówczas Stanisław z Lubrańca Dąmbski, wojewoda brzeskokujawski. Władze pruskie przejęły następnie również dobra należące dotąd do kanoników regularnych z Czerwińska, co doprowadziło do likwidacji utrzymującego się przez stulecia podziału własnościowego Nasielska. W 1797 roku w mieście odnotowano 157 domów i około 942 mieszkańców.

XIX wiek

W 1837 r. wprowadzono w Nasielsku pierwsze latarnie uliczne.

W 1844 odkryto srebrny skarb wczesnośredniowieczny, świadczący o udziale Nasielska także w handlu międzynarodowym; nie zachowały się informacje o wielkości tego skarbu.

W opisie z 1847 r., zawartym w księdze hipotecznej miasta Nasielska, powierzchnię miasta określono następująco: „Miasto Nasielsk ma ogólnej rozległości: włók 24, morgów 21, prętów 171”.

W 1885 r. w Nasielsku było 229 domów (w tym 16 murowanych), 9 garbarni, fabryka octu, 2 młyny wodne przy grobli, 2 wiatraki, 9 zdunów i 121 szewców.

Główną osią komunikacyjną Nasielska była droga prowadząca z Serocka do Nowego Miasta; obecnie jest to również główny trakt komunikacyjny – tworzy go ciąg ulic: Warszawska, Kilińskiego, Kościuszki i Płońska.

XX wiek

4 lutego 1905 chłopi w gminie Nasielsk zażądali wprowadzenia jako urzędowego języka polskiego w gminie i odmówili podpisania protokołu zebrania, gdyż wójt nie zgodził się napisać go po polsku; było to pierwsze wystąpienie w powiecie pułtuskim w ramach rewolucji 1905 roku.

Obecny kościół św. Wojciecha z początku XX wieku, projektował i budował inż. Józef Pius Dziekoński, znany budowniczy wielu kościołów na Mazowszu i w Polsce (np. katedra św. Floriana diecezji warszawsko-praskiej, kościół farny w Białymstoku).

W 1927 r. otwarto w Nasielsku średnią szkołę handlową.

W 1937 r. miał miejsce strajk w nasielskiej fabryce guzików – fabryka ta zaspokajała potrzeby krajowe, jak również produkty były wysyłane za granicę.

II wojna światowa (1939-1945)

Do jesieni 1940 roku siedzibą gminy była wieś Chrcynno, później Niemcy przenieśli ją do miasta Nasielska.

10 kwietnia 1940 aresztowany i wywieziony do obozu został Feliks Rostkowski, długoletni burmistrz Nasielska (jako jeden z nielicznych przeżył obóz i powrócił do Nasielska).

W latach 1941–1943 w Nasielsku w domu piętrowym z podwórzem o powierzchni 1500 m² przy ul. Berka Joselewicza (obecnie ul. Starzyńskiego – teren byłej mleczarni i teren Liceum Ogólnokształcącego) znajdował się obóz pracy nieistniejący w niemieckim wykazie obozów pracy.

Tajne nauczanie we wsi Ruszkowo gm. Nasielsk w czasie wojny prowadziła Maria Sienkiewicz, siostrzenica Henryka Sienkiewicza (zmarła pod koniec okupacji i została pochowana na cmentarzu w Cieksynie gm. Nasielsk).

W mieście podczas okupacji hitlerowskiej działały m.in. oddziały 1 batalionu Armii Ludowej „Ziemi Płockiej” i 5 batalionu Armii Ludowej „Narew” z brygady „Synowie Ziemi Mazowieckiej”.

Straty osobowe miasta i gminy Nasielsk w czasie hitlerowskiej okupacji wyniosły 6650 osób, tj. 35% ogółu ludności.

Okres PRL (1945-1989)

W styczniu 1945 roku, po wyparciu wojsk niemieckich, Nasielsk został zajęty przez Armię Czerwoną. Pierwszym burmistrzem miasta po zakończeniu okupacji niemieckiej został Aleksy Retkin. Jednym z najważniejszych problemów pierwszych lat powojennych była odbudowa miasta ze zniszczeń wojennych. W 1946 roku Nasielsk liczył 4028 mieszkańców, a jego zabudowę tworzyło 180 budynków murowanych i 260 drewnianych. Wznowiono działalność szkół, przedszkola oraz miejscowych instytucji spółdzielczych, m.in. Powszechnej Spółdzielni Rolniczo-Handlowej „Rolnik” i Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”.

We wrześniu 1945 roku w wyremontowanym przedwojennym gmachu szkoły przy ul. Staszica rozpoczęły działalność dwie szkoły powszechne. W 1954 roku przy Szkole Podstawowej nr 1 oddano do użytku salę gimnastyczną.

Istotną inwestycją komunikacyjną pierwszych lat Polski Ludowej była budowa Nasielskiej Kolei Dojazdowej, łączącej Nasielsk z Pułtuskiem. Linię o długości około 26 km i rozstawie toru 750 mm uruchomiono 8 października 1950 roku. Zapewniała ona mieszkańcom Pułtuska połączenie z normalnotorowym węzłem kolejowym w Nasielsku, a równocześnie służyła przewozom towarowym, m.in. dostawom węgla do elektrowni w Pułtusku. Przewozy pasażerskie na tej linii utrzymano do 1986 roku.

W okresie Polski Ludowej stopniowo rozbudowywano także infrastrukturę komunalną Nasielska. Sieć kanalizacyjna nie była inwestycją powstałą całkowicie po wojnie, gdyż jej pierwsze odcinki wykonano jeszcze podczas okupacji niemieckiej jako kanalizację ogólnospławną. Po 1945 roku system był jednak sukcesywnie rozbudowywany.

Na początku lat 60. Nasielsk posiadał już zarówno wodociągi, jak i kanalizację. W opracowaniu Miasta polskie w tysiącleciu odnotowano, że w 1961 roku miasto liczące 5073 mieszkańców było wyposażone w oba te elementy infrastruktury komunalnej.

Ważną rolę w gospodarce miasta odgrywała Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”. Za czasów kierowania nią przez Franciszka Wójciaka powstały m.in. mieszalnia pasz, piekarnia, wytwórnia wód gazowanych, magazyny nawozowe, składy materiałów budowlanych i paliw oraz składnica maszyn rolniczych. Uruchomiono także bocznicę kolejową oraz eksportową ubojnię królików. Inwestycje te wzmacniały funkcję Nasielska jako lokalnego ośrodka obsługującego rolnicze zaplecze miasta.

Szczególnie intensywny rozwój gospodarczy nastąpił na przełomie lat 60. i 70. XX wieku. W latach 1969–1972, w rejonie Mogowa, Siennicy i Pieścirogów, powstał zakład przedsiębiorstwa Instal, początkowo funkcjonujący jako Przedsiębiorstwo Produkcji Pomocniczej Instal Warszawa – Zakład w Nasielsku. Produkcję uruchomiono w 1973 roku, a zakład zatrudniał początkowo około 200 osób, stając się jednym z największych pracodawców w okolicy. Produkowano w nim m.in. grzejniki, kanały wentylacyjne, wymienniki ciepła, filtry, kominy stalowe i konstrukcje stalowe. Wraz ze wzrostem zamówień w latach 70. zwiększano skalę produkcji i zatrudnienia.

Ze względu na rosnącą liczbę uczniów wybudowano nową siedzibę Szkoły Podstawowej nr 2 przy ul. Kościuszki, którą otwarto w 1970 roku. Na początku lat 70. rozpoczęto także rozbudowę budynku liceum przy ul. Starzyńskiego. W tym samym roku utworzono w Nasielsku Zbiorczą Szkołę Miejsko-Gminną.

Istotną inwestycją infrastrukturalną była również elektryfikacja linii kolejowej łączącej Nasielsk z Warszawą. W 1972 roku uruchomiono trakcję elektryczną na odcinku Warszawa–Nasielsk. Elektryfikacja poprawiała połączenie Nasielska z Warszawą i zwiększała znaczenie miejscowego węzła kolejowego.

Od 1974 roku z działalnością nasielskiego Instalu związany był również specjalistyczny dział robót montażowo-śmigłowcowych. Jego bazę ulokowano na lotnisku w Chrcynnie, gdzie stacjonowały m.in. ciężkie śmigłowce transportowe Mi-6. Maszyny wykorzystywano jako tzw. dźwigi powietrzne przy pracach budowlanych i montażowych wykonywanych w kraju i za granicą. Rozwojowi przedsiębiorstwa towarzyszyły inwestycje socjalne, w tym urządzenie dla pracowników ośrodka wypoczynkowego z domkami letniskowymi w Goławicach nad Wkrą.

Reforma administracyjna z 1975 roku spowodowała likwidację powiatów i włączenie Nasielska do nowo utworzonego województwa ciechanowskiego.

W latach 70. i 80. według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 1978 roku 59,5% mieszkańców Nasielska mieszkało w lokalach wyposażonych w wodociąg, natomiast w 1988 roku odsetek ten wynosił już 84,6%. W tym samym okresie udział ludności zamieszkującej lokale posiadające łazienkę wzrósł z 39,0% do 69,3%. W 1988 roku 67,9% mieszkańców miasta zajmowało mieszkania wyposażone jednocześnie w wodociąg, ustęp i łazienkę.

W dokumentacji administracji województwa ciechanowskiego zachowała się m.in. sporządzona w 1988 roku informacja dotycząca wykonanych prac projektowych w zakresie melioracji i zaopatrzenia wsi w wodę na terenie miasta i gminy Nasielsk.

W pierwszej połowie lat 80. nadal istotną rolę w gospodarce miasta i okolic odgrywał Instal, jednak pogłębiający się kryzys gospodarczy doprowadził w drugiej połowie lat 80. do ograniczenia produkcji i likwidacji części działalności przedsiębiorstwa. W styczniu 1986 roku zakończono funkcjonowanie działu robót montażowo-śmigłowcowych w Chrcynnie. Pod koniec dekady podejmowano próby modernizacji zakładu poprzez remont istniejących oraz zakup nowych maszyn i urządzeń, jednak przedsiębiorstwo odczuwało zmniejszenie liczby zamówień i problemy ze zbytem produkcji. W 1989 roku zakończono kolejną inwestycję w Szkole Podstawowej nr 1, oddając do użytku łącznik mieszczący sanitariaty, szatnie i pomieszczenia gospodarcze.

Lądowisko

Około 5 km na południowy wschód od miasta funkcjonuje lądowisko Chrcynno.

Zabytki

• kościół św. Wojciecha (neogotycki) z początku XX w.
• plebania z XVI/XVII w.
• baszta (dawna transformatorownia)

Inne organizacje pozarządowe

• Skafander Stowarzyszenie Artystyczno-Społeczne
• Stowarzyszenie Aktywny i Czysty Nasielsk
• Stowarzyszenie na Rzecz Ochrony Zwierząt Nasielsk
• Stowarzyszenie Dolina Wkry