Garwolin

Garwolin
miasto i gmina
Ilustracja
Urząd Miasta w Garwolinie
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 mazowieckie

Powiat

garwoliński

Prawa miejskie

przed 1423

Burmistrz

Marzena Bogusława Świeczak

Powierzchnia

22,08 km²

Populacja (31.12.2024)
• liczba ludności
• gęstość


17 267
782 os./km²

Strefa numeracyjna

25

Kod pocztowy

08-400

Tablice rejestracyjne

WG

Położenie na mapie powiatu garwolińskiego
Mapa konturowa powiatu garwolińskiego, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Garwolin”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej znajduje się punkt z opisem „Garwolin”
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, blisko centrum po prawej na dole znajduje się punkt z opisem „Garwolin”
Ziemia51°53′50″N 21°36′54″E/51,897222 21,615000
TERC (TERYT)

1403011

SIMC

0975285

Urząd miejski
ul. Staszica 15
08-400 Garwolin
Multimedia w Wikimedia Commons
Informacje w Wikipodróżach
Hasło w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP

Garwolin – miasto w województwie mazowieckim, siedziba władz gminy miejskiej Garwolin, gminy wiejskiej Garwolin i powiatu garwolińskiego.

Miasto położone jest nad rzeką Wilgą, przy skrzyżowaniu dróg krajowych S17 z 76.

Garwolin uzyskał lokację miejską przed 1423 rokiem. Miasto królewskie Korony Królestwa Polskiego, położone w drugiej połowie XVI wieku w powiecie garwolińskim ziemi czerskiej województwa mazowieckiego.

Według danych GUS z 31 grudnia 2024 r. miasto liczyło 17 258 mieszkańców, będąc 31. najludniejszym miastem w województwie.

Położenie

Plan gminy i miasta Garwolin, 2015 r.

Miasto we wschodniej Polsce, usytuowane w południowo-wschodniej części Równiny Garwolińskiej, położone 60 km od Warszawy. W latach 1975–1998 należało do województwa siedleckiego.

Etymologia

Nazwa Garwolino pojawia się w średniowiecznych notatkach z 1386 i 1404. Pochodzi od nazwy osobowej Garwoł. Wśród mieszkańców popularna jest legenda łącząca nazwę miasta z gawronami.

Historia

Ślady osadnictwa na terenie dzisiejszych granic Garwolina pochodzą sprzed około 2000 lat czyli z epoki żelaza.

Prawa miejskie miasto uzyskało 27 lipca 1423. Od 1539 stolica powiatu w ziemi czerskiej, znaczny ośrodek rzemiosła i handlu. W 1565 liczył 260 domów, 69 ogrodów i 230 rzemieślników, w tym: 24 szewców, 12 krawców, 9 kuśnierzy, 22 kowali, 7 czapników, 3 tesarzów, 3 bednarzy, 6 krawców, 3 barwierzy, 6 cieśli, 3 kołodziejów i 63 piwowarów. Garwolin w owym czasie słynął z warzenia przedniego piwa. W czasie potopu szwedzkiego straty w ludności przekroczyły 90%, w mieście pozostało 50 domów. W 1795 po trzecim rozbiorze miasto znalazło się w zaborze austriackim, w czasie wojen napoleońskich w Księstwie Warszawskim, po Kongresie Wiedeńskim w 1815 w zaborze rosyjskim na terenie Królestwa Kongresowego[potrzebny przypis]. Do rozwoju miasta przyczyniły się budowy: traktu lubelskiego w 1835 i kolei nadwiślańskiej Warszawa – Lublin – 1877[potrzebny przypis].

22 marca 1863 powstańcy styczniowi usiłowali bez skutku zdobyć Garwolin broniony przez wojska rosyjskie. W latach 1892–1914 w Garwolinie stacjonował 37 (13) pułk dragonów carskiej armii.

W 1905 odbywały się strajki rolne i demonstracje. W czasie I wojny światowej działała placówka Polskiej Organizacji Wojskowej w listopadzie 1918 rozbrajająca stacjonujących tu żołnierzy niemieckich, działała rada delegatów robotniczych[potrzebny przypis].

Podczas bitwy o Garwolin, w dniu 16 sierpnia 1920 roku wyróżnił się Stanisław Szaliński (późniejszy major i szef kontrwywiadu wojskowego w latach 1930–1939). Dowodząc plutonem karabinów maszynowych 3 batalionu 58 pp, zmusił nieprzyjaciela do pozostawienia dwóch dział. W pościgu za oddziałem bolszewickim zaatakował koszary w Garwolinie. Dzięki śmiałemu szturmowi doprowadził do kapitulacji załogi i zdobycia taboru brygady oraz 300 jeńców. Następnie skutecznie bronił koszar przed nacierającą kawalerią nieprzyjaciela. 17–18 sierpnia 1920 podczas Bitwy Warszawskiej w Garwolinie stacjonował sztab Józefa Piłsudskiego dowodząc kontruderzeniem znad Wieprza.

W okresie międzywojennym w powiecie garwolińskim dominowała lewica spod znaku PSL „Wyzwolenie”.

15 kwietnia 1934 obszar miasto zwiększono kosztem gminy wiejskiej Górzno, z której przyłączono: wieś Czyszków, kolonię Czyszków Trzeciaki, kolonię Czyszków-Pustka, część kolonii Lucin, część wsi Natalja, gromadę Zawady-Stare, a także kosztem gminy wiejskiej Wola Rębkowska, z której przyłączono gromadę Leszczyny.

W latach 1921–1939 w tutejszych koszarach kawaleryjskich stacjonował 1 Pułk Strzelców Konnych Raszyńskich im. cesarza Napoleona I. W latach 1925–1926 w Garwolinie i okolicach duży wpływ na społeczeństwo miała radykalna Niezależna Partia Chłopska.

We wrześniu 1939 Niemcy zniszczyli centralną część zabudowy, miały miejsce liczne aresztowania i deportacje do obozów zagłady i koncentracyjnych. Podczas II wojny światowej Garwolin znalazł się w granicach Generalnego Gubernatorstwa. Od stycznia 1941 funkcję Kreishauptmanna (starosty) powiatu Garwolin objął Karl Freudenthal. Jedną z pierwszych jego decyzji było usunięcie z miasta obywateli narodowości żydowskiej i przesiedlenie ich do gett w Żelechowie, Sobolewie, Łaskarzewie i Parysowie. Do końca 1942 na rozkaz Karla Freudenthala Gestapo oraz żandarmeria zamordowały na terenie miasta i powiatu 890 osób, a do obozów koncentracyjnych lub do pracy przymusowej wywieziono kolejnych 2100. Za popełnione zbrodnie Sąd Delegatury Rządu na Kraj wydał na przełomie lat 1942-1943 wyrok skazujący go na karę śmierci. Zastrzelony 5 lipca 1944 podczas zamachu dokonanego przez połączone dwie grupy dywersyjne AK z Garwolina i Woli Rębkowskiej[potrzebny przypis].

Cmentarz wojenny w Garwolinie

W dniu 26 lipca 1944 Garwolin został obsadzony przez niemiecką 73 dywizję piechoty Wehrmachtu. W dniu 27 lipca 1944 doszło do walki o miasto, podczas której Niemcy zostali oskrzydleni i w nocy opuścili Garwolin, który został zajęty przez radzieckie czołgi M4A2 Sherman z 8 Gwardyjskiego Korpusu Pancernego gen. Aleksieja Popowa z 2 Armii Pancernej gen. Aleksija Radzijewskiego wchodzących w skład 1 Frontu Białoruskiego. 28 lipca 1944 do miasta dotarły jednostki 8 Armii Gwardii 1 Frontu Białoruskiego, które dotychczas nacierały w ślad za 2 A Panc. Armie te w okolicach miasta przygotowywały się do operacji forsowania Wisły. W dniu 11 września 1944, oddziały 1 Armii WP zostały zluzowane na przyczółku magnuszewskim przez 8 Armię Gwardii i ześrodkowane w okolicach Garwolina, w celu przygotowania do działania na odcinku warszawskim.

Podczas II wojny światowej Garwolin uległ zniszczeniu niemal w 70%[potrzebny przypis].

10 marca 1946 na szosie Warszawa – Lublin w rejonie Gończyc w pobliżu Garwolina Oddział AK Mariana Bernaciaka stoczył potyczkę z oddziałem Armii Czerwonej, w której zginęło kilku żołnierzy radzieckich, a pluton polski stracił 1 zabitego i 1 rannego[potrzebny przypis].

W czasach Polski Ludowej miasto zostało odbudowane, powstały nowe osiedla mieszkaniowe, uregulowano i zagospodarowano brzegi Wilgi. Powstała rzeźnia, duże zakłady mleczarskie, w 1969 rozpoczął pracę Zakład Doświadczalny Instytutu Maszyn Matematycznych, w 1973 baza Przedsiębiorstwa Kolejowych Robót Elektryfikacyjnych, w 1975 uruchomiono produkcję w Zakładach Przemysłu Odzieżowego „Cora”. Dawne koszary w Gracjanowie przebudowano na zespół sanatoryjny neuropsychiatrii dziecięcej.

Panorama Garwolina
Panorama Garwolina

Zabytki

Według rejestru zabytków NID na listę zabytków wpisane są obiekty:

Kolegiata pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego

Honorowy obywatel miasta

Zasłużony dla Garwolina

Gospodarka

Garwolińska Strefa Aktywności Gospodarczej; Ośrodek przemysłowo-usługowy; przemysł maszynowy, środków transportu, poligraficzny, spożywczy (mleczarski i mięsny), odzieżowy, skórzany, materiałów budowlanych, meblowy i kosmetyczny.

Historyczny rozwój Garwolina od 1965 do 2020 roku.
Historyczny rozwój Garwolina od 1965 do 2020 roku.

Transport

Otwarcie mostu na Wildze w 1935 roku

Na terenie miasta krzyżują się dwie drogi krajowe:

W odległości 5 km od miasta przebiega linia kolejowa nr 7 Warszawa – Lublin – Dorohusk; stacja Garwolin znajduje się we wsi Wola Rębkowska. W momencie uruchomienia kolei nadwiślańskiej (1877) Garwolin nie miał stacji kolejowej. W 1894 miasto obsługiwała stacja kolejowa Wilga, usytuowana w miejscu dzisiejszej stacji Ruda Talubska. W 1914 Garwolin obsługiwały dwie stacje kolejowe – Mirwan (położona w miejscu obecnej stacji Garwolin) i Garwolin (wcześniej zwana Wilgą, a dziś Ruda Talubska). W 1922 ustalono nazwy stacji obowiązujące do dziś. Do czasów II wojny światowej stacja i miasto Garwolin były przez Żydów nazywane Mirwan[potrzebny przypis].

Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Garwolinie zapewnia połączenia do Warszawy, Otwocka, Łaskarzewa, Ryk, Siedlec, Żelechowa, Łukowa, Maciejowic i innych miejscowości. Istnieją też przewoźnicy prywatni, którzy zapewniają połączenia do Warszawy, Lublina, Siedlec i Stoczka Łukowskiego.

12 czerwca 2010 otworzono oficjalnie sanitarne lądowisko.

Demografia

Piramida wieku mieszkańców Garwolina w 2014 roku.

Edukacja

Przedszkola
Szkoły podstawowe
Szkoły artystyczne
Szkoły średnie
Szkoły wyższe
Szkoły specjalne

Kultura i sport

Wspólnoty wyznaniowe

Plebania

Wojsko w Garwolinie

Dawna stajnia koszarowa
 Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko w Garwolinie.

Jednostki wojskowe stacjonujące na terenie Garwolina:

barwy mundurów jednostek wojskowych stacjonujących w Garwolinie:

Miasta partnerskie

Znani literaci o Garwolinie

Zobacz też

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie urodzeni w Garwolinie.

Przypisy

  1. ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2024 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 22 lipca 2024 [dostęp 2024-10-23] (pol.).
  2. ↑ Populacja Garwolina.
  3. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 31802.
  4. ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP))
  5. ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 30-31.
  6. ↑ Adolf Pawiński, Mazowsze, Warszawa 1895, s. 38.
  7. ↑ Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapa, plany, Warszawa 1973, k. 4.
  8. ↑ GUS, Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2024 r. (stan w dniu 31.12) [online], stat.gov.pl [dostęp 2025-07-03].
  9. ↑ Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 71. ISBN 83-04-02436-5.
  10. 1 2 3 4 HISTORIA GARWOLINA. Urząd Miasta Garwolin. [dostęp 2017-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-07-24)]. (pol.).
  11. ↑ Garwolin Dzieje Miasta i Okolicy, Książka i Wiedza, Warszawa 1990, str. 69
  12. 1 2 13 wg numeracji obowiązującej w latach 1907-1917; pułk dragonów sformowany w 1709 r. w latach 1882-1907 tj. w 1892, gdy przeniesiono go z Lublina do Garwolina oznaczony był numerem 37, znany jako 13 pułk dragonów imienia generała-feldmarszałka hrabiego Burkharda Christopha Münnicha odznaczony orderem wojennym, ostatnim dowódcą pułku był gen. Zygmunt Łempicki – późniejszy pierwszy dowódca 3 Pułku Ułanów Śląskich w Wojsku Polskim; Григорович А. И.: История 13-го драгунского Военного Ордена генерал-фельдмаршала графа Миниха полка. Petersburg: Альфарет, 2006. (ros.).
  13. 1 2 13-й Драгунский Военного Ордена Генерал-Фельдмаршала Графа Миниха полк.. antologifo.narod.ru. [dostęp 2013-08-28]. Cytat: к 1892 г. – Полк расквартирован в г. Гарволин (Варшавский ВО) (ros.).
  14. 1 2 3 Tomasz Chludziński, Janusz Żmudziński „Mazowsze, mały przewodnik” Wyd. Sport i Turystyka Warszawa 1978 s. 117-118
  15. ↑ Andrzej Pepłoński „Wojna o tajemnice”, Wydawnictwo Literackie 2011, str. 327
  16. ↑ Jan Szczepański „Władze i społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej wobec bolszewickiego zagrożenia w 1920 roku“ Wydawnictwo Sejmowe 2022, ISBN 978-83-7666-720-1, s. 166
  17. ↑ Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 12 kwietnia 1934 r. o zmianie granic miasta Garwolina w powiecie garwolińskim, województwie lubelskiem (Dz. U. z 1934 r. Nr 32, poz. 294 (ISAP))
  18. ↑ 1 Pułk Strzelców Konnych Raszyńskich im. cesarza Napoleona I, Rocznik Oficerów Kawalerii 1930 s. 41.
  19. ↑ Jerzy Piesiewicz „Zamach na kata” Biuletyn Informacyjny Armii Krajowej, lipiec 2000 rok
  20. ↑ Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ISBN 83-217-2709-3, str. 637
  21. ↑ Tadeusz Sawicki-Front Wschodni a powstanie warszawskie, PWN, Warszawa 1989, str. 26 i nast.
  22. ↑ Tadeusz Sawicki-Front Wschodni a powstanie warszawskie, PWN, Warszawa 1989, str. 127
  23. ↑ NID: Rejestr zabytków nieruchomych, województwo mazowieckie. [dostęp 2013-08-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-10-04)].
  24. ↑ Marian Jaworski – Honorowy Obywatel Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-21] (pol.).
  25. ↑ Ks. Biskup Jan Mazur – Honorowy Obywatel Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-21] (pol.).
  26. ↑ Ks. prałat Bogdan Jacek Krawczyk – Honorowy Obywatel Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-21] (pol.).
  27. ↑ Józef Zając – Honorowy Obywatel Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-20].
  28. ↑ Jan Piesiewicz – Zasłużony dla Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-20].
  29. ↑ Ksiądz Prałat Stanisław Józef Maksymowicz – Zasłużony dla Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-20].
  30. ↑ Stanisław Buszta – Zasłużony dla Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-20].
  31. ↑ 14-nastu harcerzy Zasłużonych dla Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-20].
  32. ↑ Józef Siarkiewicz – Zasłużony dla Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-20].
  33. ↑ Wanda Bekierska – Zasłużony dla Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-20].
  34. ↑ Bogumiła Szeląg – Zasłużony dla Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-20].
  35. ↑ Zbigniew Gnat-Wieteska – Zasłużony dla Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-20].
  36. ↑ Eugenia Michalik – Zasłużona dla Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-20].
  37. ↑ Magdalena Płatek – Zasłużona dla Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-20].
  38. ↑ Piotr Ekiert – Zasłużony dla Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-20].
  39. ↑ Ksiądz prałat Ryszard Andruszczak – Zasłużony dla Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-01-20].
  40. ↑ Marek Szamryk – Zasłużony dla Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-12-07].
  41. ↑ Marek Janiec – Zasłużony dla Miasta Garwolina - Miasto Garwolin [online], garwolin.pl [dostęp 2021-12-07].
  42. ↑ Garwolin w liczbach. Garwolin - Dane demograficzne [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11], liczba ludności na podstawie danych GUS.
  43. ↑ Kalendarz Mariawicki na rok 2022 (Felicjanów)
  44. ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-20].
  45. ↑ Miasta partnerskie Garwolina. [dostęp 2017-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-11-11)].
  46. ↑ Uchwała Nr LXXIII/404/2023 Rady Miasta Garwolina z dnia 27 czerwca 2023 roku w sprawie nawiązania współpracy partnerskiej pomiędzy miastem Garwolin a miastem Brody, obwód lwowski (Ukraina).. [dostęp 2023-07-15].

Linki zewnętrzne