Azotan sodu występuje naturalnie jako minerał nitronatryt (nitratyn, saletra chilijska, saletra sodowa). Występuje na obszarach suchych i gorących, m.in. jako osady i wykwity w warunkach pustynnych.
Największe złoża azotanów w pustyni Atakama w Chile tworzą pas o długości około 700km i szerokości około 20km, a miąższość warstwy rudnej podawana jest zwykle w przybliżeniu jako 0,2–3m. Ważne złoża i wystąpienia nitronatrytu są znane m.in. z USA, Peru, Boliwii i Indii.
Właściwości
Azotan sodu jest białą lub bezbarwną substancją krystaliczną. Jego właściwości są analogiczne do azotanu potasu. Dobrze rozpuszcza się w wodzie. Topi się w temperaturze ok. 307°C. Rozkłada się po podgrzaniu do 380°C. Ma właściwości utleniające. Jest higroskopijny i zaleca się jego przechowywanie w szczelnie zamkniętych pojemnikach. Wykazuje dwójłomność, a współczynniki załamania (dla składnika mineralnego – nitronatrytu) podawane są jako nω≈1,587 i nε≈1,336.
Dobrze wykształcone kryształy nitronatrytu są rzadkie; gdy występują, spotyka się formy romboedryczne typowe dla układu trygonalnego. Można sztucznie wyhodować kryształ nitratynu: do roztworu azotanu sodowego wprowadza się romboedr kalcytu w charakterze jądra[potrzebnyprzypis].
przed wynalezieniem przemysłowych metod wiązania azotu z powietrza (metoda Mościckiego, metoda Habera i Boscha) azotan sodu był używany do uzyskiwania kwasu azotowego
wciąż jest ważnym surowcem do produkcji azotanu potasu (saletry potasowej)
w przemyśle spożywczym do konserwowania mięsa (przeciwdziała wytwarzaniu toksyny botulinowej przez Clostridium botulinum w wyrobach peklowanych; symbol UE – E251)
w przemyśle szklarskim
do produkcji materiałów wybuchowych (m.in. jako surowiec w procesach wykorzystujących azotany w przemyśle materiałów wybuchowych)
jest minerałem chętnie zbieranym przez kolekcjonerów
W organizmie człowieka jon azotanowy (NO3−) może ulegać redukcji do jonu azotynowego (NO2−) – czyli tego samego anionu, który występuje m.in. w azotynie sodu – zwłaszcza w wyniku aktywności bakterii jamy ustnej w ramach krążenia jelitowo-ślinowego(inne języki) (część azotanów wydzielana jest do śliny i tam redukowana do azotynów). Powstające azotyny, po połknięciu, w kwaśnym środowisku żołądka mogą prowadzić do powstawania reaktywnych form azotu, w tym tlenku azotu (NO), co jest opisywane jako jeden z elementów tzw. szlaku azotanowo–azotynowo–tlenkowoazotowego(inne języki) (the nitrate-nitrite-NO pathway).
Opisywano również potencjalne znaczenie „zakwaszonych azotynów” w przewodzie pokarmowym jako czynnika o działaniu przeciwdrobnoustrojowym; w badaniach in vitro wykazano aktywność przeciwko wybranym patogenom jelitowym w warunkach odpowiadających zakwaszeniu w żołądku. W modelach eksperymentalnych wskazywano też, że azotyny obecne w ślinie mogą zwiększać przepływ krwi w błonie śluzowej żołądka i grubość warstwy śluzu.
Z punktu widzenia bezpieczeństwa żywności i zdrowia publicznego istotne jest, że azotyny mogą utleniać hemoglobinę do methemoglobiny; jako grupa szczególnie wrażliwa opisywane są niemowlęta (m.in. ze względu na odmienny metabolizm i większą podatność na methemoglobinemię). Drugim kluczowym aspektem oceny ryzyka jest możliwość powstawania N-nitrozozwiązków (w tym nitrozoamin) w wyniku nitrozacji(inne języki), na którą wpływają warunki w przewodzie pokarmowym oraz obecność inhibitorów (np. kwasu askorbinowego i tokoferoli). IARC oceniła „połknięte azotany i azotyny w warunkach prowadzących do endogennej nitrozacji” jako prawdopodobnie rakotwórcze dla ludzi (grupa 2A).
W UE dopuszczalne dzienne spożycie (ADI) dla azotanów ustalono na poziomie 3,7mg/kg masy ciała na dobę (wyrażone jako jon azotanowy, NO3−) co, po przeliczeniu, odpowiada 5mg/kg masy ciała na dobę wyrażonym jako azotan sodu (NaNO3).
↑RichardR.SicotteRichardR., Fertilizer for Victory: The Chilean–US Nitrate Trade in the Second World War, „Business History Review”, 98 (3), 2024, s. 685–725, DOI:10.1017/S0007680524000461 [dostęp 2026-01-31](ang.).
