Azotan sodu
| |||||||||||||||||||||||
 | |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
| Ogólne informacje | |||||||||||||||||||||||
| Charakterystyka fizyczna | |||||||||||||||||||||||
| bezbarwny do białego, higroskopijny proszek krystaliczny | |||||||||||||||||||||||
| Wzór chemiczny |
NaNO3 | ||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| • zapis Hilla |
NNaO3 | ||||||||||||||||||||||
| Masa molowa |
84,99 g/mol | ||||||||||||||||||||||
| Minerały |
nitronatryt (saletra chilijska, saletra sodowa, nitratyn) | ||||||||||||||||||||||
| Identyfikacja | |||||||||||||||||||||||
| Numer CAS | |||||||||||||||||||||||
| PubChem | |||||||||||||||||||||||
| DrugBank | |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
| Podobne związki | |||||||||||||||||||||||
| Inne aniony | |||||||||||||||||||||||
| Inne kationy | |||||||||||||||||||||||
| Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa) | |||||||||||||||||||||||
Azotan sodu (nazwa Stocka: azotan(V) sodu, nazwy zwyczajowe: saletra sodowa, saletra chilijska), NaNO3 – nieorganiczny związek chemiczny z grupy azotanów, sól kwasu azotowego i sodu. Tradycyjne określenie „saletra” pochodzi z łac. sal petrae – sól skalna.
Występowanie
Azotan sodu występuje naturalnie jako minerał nitronatryt (nitratyn, saletra chilijska, saletra sodowa). Występuje na obszarach suchych i gorących, m.in. jako osady i wykwity w warunkach pustynnych.
Największe złoża azotanów w pustyni Atakama w Chile tworzą pas o długości około 700 km i szerokości około 20 km, a miąższość warstwy rudnej podawana jest zwykle w przybliżeniu jako 0,2–3 m. Ważne złoża i wystąpienia nitronatrytu są znane m.in. z USA, Peru, Boliwii i Indii.
Właściwości
Azotan sodu jest białą lub bezbarwną substancją krystaliczną. Jego właściwości są analogiczne do azotanu potasu. Dobrze rozpuszcza się w wodzie. Topi się w temperaturze ok. 307 °C. Rozkłada się po podgrzaniu do 380 °C. Ma właściwości utleniające. Jest higroskopijny i zaleca się jego przechowywanie w szczelnie zamkniętych pojemnikach. Wykazuje dwójłomność, a współczynniki załamania (dla składnika mineralnego – nitronatrytu) podawane są jako nω≈1,587 i nε≈1,336.
- Właściwości krystaliczne
- Układ krystalograficzny: trygonalny
- Twardość: 1,5–2
- Gęstość: ok. 2,27 g/cm³ (2,26–2,29 g/cm³)
- Rysa: biała
- Barwa: bezbarwna do białej, szarawa, żółtawa
- Przełam: nierówny
- Połysk: szklisty
- Łupliwość: brak
Dobrze wykształcone kryształy nitronatrytu są rzadkie; gdy występują, spotyka się formy romboedryczne typowe dla układu trygonalnego. Można sztucznie wyhodować kryształ nitratynu: do roztworu azotanu sodowego wprowadza się romboedr kalcytu w charakterze jądra[potrzebny przypis].
Otrzymywanie
Otrzymuje się go, działając kwasem azotowym na węglan sodu[potrzebny przypis]:
Zastosowanie
- jako nawóz azotowy (zawiera ok. 16,5% azotu)
- przed wynalezieniem przemysłowych metod wiązania azotu z powietrza (metoda Mościckiego, metoda Habera i Boscha) azotan sodu był używany do uzyskiwania kwasu azotowego
- wciąż jest ważnym surowcem do produkcji azotanu potasu (saletry potasowej)
- w przemyśle spożywczym do konserwowania mięsa (przeciwdziała wytwarzaniu toksyny botulinowej przez Clostridium botulinum w wyrobach peklowanych; symbol UE – E251)
- w przemyśle szklarskim
- do produkcji materiałów wybuchowych (m.in. jako surowiec w procesach wykorzystujących azotany w przemyśle materiałów wybuchowych)
- jest minerałem chętnie zbieranym przez kolekcjonerów
- jest używany do produkcji farb, emalii i leków
- stosuje się go jako utleniacz w pirotechnice
Wpływ na zdrowie
W organizmie człowieka jon azotanowy (NO3−) może ulegać redukcji do jonu azotynowego (NO2−) – czyli tego samego anionu, który występuje m.in. w azotynie sodu – zwłaszcza w wyniku aktywności bakterii jamy ustnej w ramach krążenia jelitowo-ślinowego (część azotanów wydzielana jest do śliny i tam redukowana do azotynów). Powstające azotyny, po połknięciu, w kwaśnym środowisku żołądka mogą prowadzić do powstawania reaktywnych form azotu, w tym tlenku azotu (NO), co jest opisywane jako jeden z elementów tzw. szlaku azotanowo–azotynowo–tlenkowoazotowego (the nitrate-nitrite-NO pathway).
Opisywano również potencjalne znaczenie „zakwaszonych azotynów” w przewodzie pokarmowym jako czynnika o działaniu przeciwdrobnoustrojowym; w badaniach in vitro wykazano aktywność przeciwko wybranym patogenom jelitowym w warunkach odpowiadających zakwaszeniu w żołądku. W modelach eksperymentalnych wskazywano też, że azotyny obecne w ślinie mogą zwiększać przepływ krwi w błonie śluzowej żołądka i grubość warstwy śluzu.
Z punktu widzenia bezpieczeństwa żywności i zdrowia publicznego istotne jest, że azotyny mogą utleniać hemoglobinę do methemoglobiny; jako grupa szczególnie wrażliwa opisywane są niemowlęta (m.in. ze względu na odmienny metabolizm i większą podatność na methemoglobinemię). Drugim kluczowym aspektem oceny ryzyka jest możliwość powstawania N-nitrozozwiązków (w tym nitrozoamin) w wyniku nitrozacji, na którą wpływają warunki w przewodzie pokarmowym oraz obecność inhibitorów (np. kwasu askorbinowego i tokoferoli). IARC oceniła „połknięte azotany i azotyny w warunkach prowadzących do endogennej nitrozacji” jako prawdopodobnie rakotwórcze dla ludzi (grupa 2A).
W UE dopuszczalne dzienne spożycie (ADI) dla azotanów ustalono na poziomie 3,7 mg/kg masy ciała na dobę (wyrażone jako jon azotanowy, NO3−) co, po przeliczeniu, odpowiada 5 mg/kg masy ciała na dobę wyrażonym jako azotan sodu (NaNO3).