Nukleotydy

Nukleotydy – organiczne związki chemiczne z grupy estrów fosforanowych; są estrami nukleozydów i kwasu fosforowego (5'-fosforany nukleozydów).

Nukleotydy stanowią podstawowe składniki kwasów nukleinowych (DNA i RNA) oraz innych polinukleotydów, odgrywają też znaczącą rolę w metabolizmie i przekazywaniu sygnałów w komórce:

Adenozynotrójfosforan (ATP) i guanozynotrójfosforan (GTP) stanowią główne źródło energii niezbędnej w wielu reakcjach chemicznych zachodzących w komórkach. Energia ta jest zmagazynowana w wiązaniach bezwodnikowych między grupami fosforanowymi.
Cykliczny adenozynomonofosforan (cAMP) i cykliczny guanozynomonofosforan (cGMP) uczestniczą w szlakach sygnałowych i stanowią kofaktory dla enzymów (np. NAD⁺, FMN, FAD oraz koenzym A).

Struktura

Nukleotydy zbudowane są z reszty cukrowej – pentozy (w DNA jest to deoksyryboza, zaś w RNA ryboza), co najmniej jednej reszty fosforanowej i zasady azotowej: purynowej, pirymidynowej lub flawinowej (niewystępującej w kwasach nukleinowych).

Grupa fosforanowa formuje wiązanie z 2, 3 lub 5 węglem w pierścieniu pentozowym. Najbardziej rozpowszechnione jest wiązanie między fosforanem a węglem 5. Nukleotydy cykliczne formują się, gdy dochodzi do połączenia grupy fosforanowej z dwiema grupami hydroksylowymi reszty cukrowej.

Kwasy nukleinowe to biopolimery zbudowane z nukleotydów połączonych wiązaniami fosfodiestrowymi 3'-5'. W naturze występują dwa typy kwasów nukleinowych – DNA i RNA – jednak obecnie istnieje także kilka syntetycznych analogów kwasów nukleinowych.

W kwasach nukleinowych, poza nukleotydami z pięcioma podstawowymi zasadami heterocyklicznymi kwasów nukleinowych (A, C, G, T, U), występują także (szczególnie często w tRNA) nukleotydy zawierające modyfikowane nukleozydy, na przykład pseudourydynę(inne języki) lub inozynę.

Standardowe nukleotydy kwasów nukleinowych
(5'-monofosforany nukleozydów)
	A	G	C	T/U
NMP	AMP	GMP	CMP(inne języki)	UMP
dNMP	dAMP(inne języki)	dGMP(inne języki)	dCMP(inne języki)	TMP(inne języki)

Zestawienia nukleotydów

Zestawienie symboli wybranych nukleotydów
Zasada azotowa	Skrót	Para z...	Nukleozyd	Trójfosforan (nukleotyd)
adenina	A	T/U	adenozyna	ATP
cytozyna	C	G	cytydyna(inne języki)	CTP
guanina	G	C	guanozyna	GTP
tymina	T	A	tymidyna	TTP
uracyl	U	A	urydyna	UTP
inne	NAD⁺ NADP⁺ NADH NADPH FAD FMN

NMP – 5'-monofosforan nukleozydu N

NDP – 5'-difosforan nukleozydu N

NTP – 5'-trifosforan nukleozydu N

Lista symboli dla nukleotydów różnych typów
Symbol	Pochodzenie/znaczenie j. ang.	Możliwe zasady					Zasady komplementarne
A	Adenine	A				1	T (or U)
C	Cytosine		C				G
G	Guanine			G			C
T	Thymine				T		A
U	Uracil				U		A
W	Weak (2 wiąz. H)	A			T	2	W
S	Strong (3 wiąz. H)		C	G			S
M	aMino	A	C				K
K	Keto			G	T		M
R	puRine	A		G			Y
Y	pYrimidine		C		T		R
B	nie A (B następuje po A)		C	G	T	3	V
D	nie C (D następuje po C)	A		G	T		H
H	nie G (H następuje po G)	A	C		T		D
V	nie T (V następuje po U)	A	C	G			B
N	dowolny Nukleotyd	A	C	G	T	4	N

Zobacz też

Uwagi

↑ Mononukleotyd flawinowy (FMN) nie zawiera rybozy, lecz jej pochodną, ryboflawinę.

Przypisy

↑ Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Wlater P: Molecular Biology of the Cell. Wyd. 4. Garland Science, 2002, s. 120–121. ISBN 0-8153-3218-1.
↑ Jeremy M. Berg, Lubert Stryer, John L. Tymoczko: Biochemia. Wyd. 3. Warszawa: PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14379-4.
↑ Nomenclature Committee of the International Union of Biochemistry (NC-IUB), Nomenclature for incompletely specified bases in nucleic acid sequences. Recommendations 1984, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, 83 (1), 1986, s. 4–8, DOI: 10.1073/pnas.83.1.4, PMID: 2417239, PMCID: PMC322779 [dostęp 2026-05-27] (ang.).

Linki zewnętrzne

Łukasz Urbaniak: "Nukleotydy i kwasy nukleinowe" w serwisie www.chemorganiczna.com. [zarchiwizowane z tego adresu].

[3] Mononukleotyd flawinowy (FMN) nie zawiera rybozy, lecz jej pochodną, ryboflawinę.

[Alberts-1] Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Wlater P: Molecular Biology of the Cell. Wyd. 4. Garland Science, 2002, s. 120–121. ISBN 0-8153-3218-1.

[Berg-2] Jeremy M. Berg, Lubert Stryer, John L. Tymoczko: Biochemia. Wyd. 3. Warszawa: PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14379-4.

[4] Nomenclature Committee of the International Union of Biochemistry (NC-IUB), Nomenclature for incompletely specified bases in nucleic acid sequences. Recommendations 1984, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, 83 (1), 1986, s. 4–8, DOI: 10.1073/pnas.83.1.4, PMID: 2417239, PMCID: PMC322779 [dostęp 2026-05-27] (ang.).