Olsza czarna (Alnus glutinosa (L.) Gaertn.) – gatunek drzew z rodziny brzozowatych. Rośnie prawie na całym obszarze Europy, w zachodniej Azji i w północno-zachodniej Afryce. W Polsce występuje na niżu i niższych położeniach górskich. Istotny gatunek lasotwórczy na siedliskach bagiennych i wilgotnych.
Rozmieszczenie geograficzne
Rośnie niemal w całej Europie z wyjątkiem Islandii i części wysp Morza Śródziemnego, poza tym w północno-zachodniej Afryce (od Maroka po Libię) oraz w zachodniej Azji – w Azji Mniejszej, w rejonie Kaukazu, w Iranie, w Kazachstanie i zachodniej Syberii. W Polsce jest gatunkiem pospolitym na całym obszarze z wyjątkiem wyższych położeń górskich.
Drzewo osiągające wysokość 10–30 m, rzadziej do 35 lub 40 m. Korona luźna z konarami zwykle wzniesionymi. Ma dużą zdolność do tworzenia odrostów ze ściętych pni.
Kora na młodych drzewach ciemnobrunatna i gładka, z wyraźnymi, okrągławymi przetchlinkami, na starszych ciemnoszara, prawie czarna, spękana tafelkowato. Roczne gałązki nagie, matowe, szarobrązowe z wyraźnymi, jaśniejszymi i okrągławymi przetchlinkami. W czasie wegetacji młode pędy są nieco lepkie.
Skrętoległe i ogonkowe. Ogonki do 3, rzadziej 4,5 cm długości. Blaszki okrągławe lub odwrotnie jajowate, zazwyczaj długości 4–11 cm i szerokości 3–11 cm, z tępym lub wyciętym wierzchołkiem, brzeg nierówno podwójnie grubo piłkowany i falisty. Górna strona blaszki błyszcząca i ciemnozielona, dolna jaśniejsza i matowa. Młode liście są lepko ogruczolone. Od głównego nerwu odchodzi 5–8 par nerwów bocznych. Po spodniej stronie w kątach nerwów kępki włosków.
Zebrane w kotki. Roślina wytwarza je już przed zimą. W zimie kotki mają kolor czerwonawy, podczas kwitnienia stają się zielonkawe. Kotki męskie o długości ok. 8–16 cm, zwisające, luźne, występują po 3–5 razem. Na żółtozielonej osi kwiatostanu występują brunatnoczerwone podsadki, w ich kątach zredukowane kwiaty męskie z czerwonymi pylnikami. Kotki żeńskie o długości ok. 1,5 cm występują w pęczkach po 3–5. Osadzone są na wyraźnych szypułkach.
Po przekwitnięciu kotki żeńskie silnie drewnieją tworząc czarne owocostany o długości do 3 cm, przypominające wyglądem małe szyszki. Owocem jest mały (do 2,5 mm średnicy i 0,5 mm grubości), okrągławy i spłaszczony, brunatny orzeszek otoczony wąskim, skórzastym, brązowym skrzydełkiem.
Megafanerofit. Roślina jednopienna z oddzielnymi kwiatostanami męskimi i żeńskimi, rozwijającymi się przed liśćmi, bardzo wczesną wiosną. Kwitnie od marca do kwietnia, wiatropylna. Owocować po raz pierwszy zaczynają drzewa 20–30-letnie. Nasiona wysypują się zimą.
Olsza czarna występuje w mokrych lasach, wzdłuż rzek, na terenach zalewowych, w miejscach okresowo zalewanych, ale też z wodą długotrwale stagnującą na mokradłach. Najczęściej porasta gleby tworzące się na torfie niskim. Roślina światłolubna. Rośnie w miejscach wilgotnych, z wysokim poziomem wody gruntowej. Unika podłoży wapiennych, suchych i gleb piaszczystych. Rosnąca w takich warunkach roślina przyjmuje krzaczastą formę. W Sudetach i Karpatach bardzo rzadka i występuje tylko w reglu dolnym. Tworzy czyste lub mieszane drzewostany.
Kloszowiec olchowy (Eriophyes inangulis) – roztocz, przedstawiciel roślinożernych szpecieli, żeruje tylko na olszy czarnej. Objawem żerowania są kloszowate wypukłości w kątach nerwów wzdłuż nerwu głównego.
Kolbowiec olchowy (Eriophyes laevis) – przedstawiciel szpecieli, żerujący na liściach. Objawem żerowania są brodawkowate wyrośla na wierzchniej stronie blaszki liściowej, o wysokości 2–3 mm. Wyrośla początkowo są jasnozielone, następnie czerwienieją, a w lipcu brązowieją. Liście, na których żerują roztocza wcześniej opadają.
Pilśniowiec olchowy (Aceria brevitarsus) – roztocz, żerujący na spodniej stronie liści, gdzie w miejscach żerowania tworzy się srebrzysta pilśń. Na wierzchniej stronie liścia widać jaśniejsze wypukłości.
Hurmak olchowiec (Agelastica alni) – na liściach żerują larwy i postać dorosła chrząszcza. Larwy pojawiają się od czerwca do lipca i żerują przez ok. 3 tygodnie. Zjadają miękisz, a następnie wygryzają blaszkę między nerwami. Dorosłe osobniki żerują krótko.
Miniarka brzozówka (Agromyza alnibetulae) – larwy tej muchówki żerują także na olszach. Objawem żerowania jest długa i kręta mina widoczna na blaszce liściowej, powstająca od szczytu liścia.
Zwiotka olszowa (Fenusa dohrnii) – błonkówka, której larwy żerują wewnątrz liści. Objawem żerowania są pęcherzykowate, brązowe miny, zlokalizowane między dwoma nerwami bocznymi. W wyniku żerowania blaszka liściowa ulega zniekształceniu i często liść opada.
Zżernica olszowa (Heterarthrus vagans) – na olszy występuje rzadziej niż zwiotka olszowa. Larwy żerując wewnątrz liści także tworzą miny.
Zdobniczka podlistnoolchowa (Pterocallis alni) – mszyca żerująca pojedynczo lub w małych grupach na spodniej stronie liści. Na blaszce liściowej widoczne są żółte plamy.
Miodówka olszowa (Psylla alni) – larwy i osobniki dorosłe tego pluskwiaka żerują na pędach okryte kłaczkowatą wełną. Wysysają soki, ograniczając wzrost pędów i zmniejszając ich turgor.
Pienik olchowiec, pienik olszowiec (Aphrophora alni) – pluskwiak, którego larwy od kwietnia-maja żerują na szyjkach korzeniowych. Dorosłe osobniki żerują od czerwca lub lipca do jesieni. Nakłuwają tkankę na pędach i wysysają z łyka sok. W miejscach żerowania powstają pierścieniowate zgrubienia, pędy są osłabione i łamliwe.
Zmienność
Tworzy mieszańce z olszą szarą typową (Alnus × pubescens Tausch.) oraz z Alnus incana subsp. rugosa (Alnus × silesiaca Fiek).
W obrębie gatunku wyróżnia się pięć podgatunków:
Alnus glutinosa subsp. antitaurica Yalt. – występuje w Turcji i Iranie,
Alnus glutinosa subsp. barbata (C.A.Mey.) Yalt. – występuje w Turcji i Iranie,
Alnus glutinosa subsp. betuloides Ansin – występuje w Turcji,
Alnus glutinosa subsp. glutinosa
Alnus glutinosa subsp. lusitanica (Vít, Douda & Mandák) Devesa – występuje na Półwyspie Iberyjskim,
Nazewnictwo
Polska nazwa drzewa pochodzi od barwy kory, wykorzystywanej niegdyś do farbowania na czarno.
Znaczenie użytkowe
Drewno olszy czarnej
Drewno: Lekkie, miękkie, łupliwe, odporne na długie przebywanie w wodzie. Podczas wysychania paczy się. Zaraz po przecięciu jest żółtawobiałe, ale w zetknięciu z powietrzem wkrótce zmienia kolor na pomarańczowo-czerwony. Wykorzystuje się je w meblarstwie do produkcji sklejki, w budownictwie (np. na płoty), stosowane jest do toczenia, do wyrobu drewnianego obuwia, trzonków do narzędzi, ołówków, wyrabiano z niego formy w hutach szklanych. Szczególnie dobrze nadaje się na przedmioty narażone na stałe przebywanie w wodzie, podczas gdy w powietrzu jest dość nietrwałe. Wykonuje się z niego różne elementy budowli regulacyjnych stosowanych w hydrotechnice, zwłaszcza kołki opasek brzegowych. Drobniejsze pędy i gałęzie wykorzystywane są do przygotowania faszyny. Stanowi także materiał opałowy, wędzarniczy i służy do produkcji węgla drzewnego.
Kora używana jest do produkcji garbników (zawiera ich do 16%).
Czasami uprawiana jako roślina ozdobna. Jest też używana do zadrzewień krajobrazowych.
Przypisy
↑Michael A.M.A.RuggieroMichael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI:10.1371/journal.pone.0119248, PMID:25923521, PMCID:PMC4418965 [dostęp 2020-02-20](ang.).
↑Alnus glutinosa, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species(ang.).
↑AdamZając,Maria (red.)Zając:Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce.Kraków:Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego,2001,s.51. ISBN83-915161-1-3. OCLC1412099422.
123456789AlicjaSzweykowska,JerzySzweykowski:Słownik botaniczny.Wyd.II, zmienione i uzupełnione.Warszawa:Wiedza Powszechna,2003,s.596. ISBN83-214-1305-6.
123456789LucjanRutkowski:Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej.Warszawa:Wydawnictwo Naukowe PWN,2007,s.100. ISBN83-01-14342-8.
12345678910111213MariaM.Gostyńska-JakuszewskaMariaM., Betulaceae, Brzozowate, [w:] AdamA.Jasiewicz (red.), Flora Polski. Rośliny naczyniowe, t. III, Kraków: PAN, 1992, s. 16, ISBN83-85444-06-8, OCLC749726292.
12345ZbigniewPodbielkowski:Słownik roślin użytkowych.Warszawa:PWRiL,1989,s.255-256. ISBN83-09-00256-4.
↑Alnus glutinosa.[w:] Flora of North America [on-line].[dostęp 2014-01-14].
↑WładysławMatuszkiewicz:Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski.Warszawa:Wydawnictwo Naukowe PWN,2006. ISBN83-01-14439-4.
↑GrażynaSoika,GabrielŁabanowski.Szkodniki olszy.„Szkółkarstwo”.04/2003.Plantpress Sp. z o.o..[dostęp 2009-07-03].(pol.).
Bibliografia
W.Kulesza:Klucz do oznaczania drzew i krzewów.Warszawa:PWRiL,1955.
OlgaSeidl,JózefRostafiński:Przewodnik do oznaczania roślin.Warszawa:PWRiL,1973.
